Жер бетинде калган тырык: кен байлык издеген адамзат

Satellite image of the Carajas Mine located near northern Brazil.

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Бразилиядагы Карахас шахтасы. Дүйнөдөгү эң чоң темир кени
    • Author, Ричард Фишер жана Хавиер Хершфилд
    • Role, BBC Future
  • Published

Кен байлыктарын казып жатканда адам баласы тарыхтагы маанилүү бөлүктү жок кылат. Мунай, газ же алтын болобу, бул кендер миллиондогон жылдар бою жетилген. Эми заманбап жабдыктар менен алардын бир нече мүнөттүн ичинде казып алууга болот.

Адамзат жер алдында баалуу таштар бар экенин түшүнгөндөн бери кен казуу иштери жүрүп келет. Жер алдындагы минералдар күнүмдүк турмушта колдонулган буюмдарды өндүрүүгө пайдаланылат. Бирок ошол эле учурда алыскы аймактагы айлана-чөйрөгө терс таасир этет.

Кен шахталардын абалын көрүп көптөр таң калышы мүмкүн. Жада калса колуңуздагы телефон же компьютер бир учурда кылымдар бою таш болуп жер алдында жаткан минералдардан жасалган. Талап өсүп, улам жаңы технология, буюмду каалап турган чакта, алыскы аймакта жаратылыш талкаланып жатканын эстен чыгарбайлы.

Төмөнкү сүрөттөр кен казуунун изин жана айлана-чөйрөгө акырындык менен сиңген "калдыктарды" көрсөтөт. Жер алдындагы байыркы кендерди тарых деп карасак, анда адамзатты кейиштүү келечек күтүп турат.

Aerial view of the 'No.3 pegmatite', the largest mining pit in the world at the Koktokay National Geopark on September 27, 2020 in Fuyun County, Xinjiang Uygur Autonomous Region of China.

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Кен казылып алынгандан кийинки дүйнөдөгү эң чоң аңдардын бири. Бул кенден 84 башка минерал алынган. Кытайдын Шинжаң аймагы
Aerial view of Da Qaidam salt lake (aka Emerald Lake) on August 5, 2020 in Haixi Mongolian and Tibetan Autonomous Prefecture, Qinghai Province of China

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Кытайдын "Зымырыт көлү", Цинхай провинциясы. Аймакта туз жана башка минералдарды өндүргөн шахта бар эле. Ал ээн калып, химикалык заттар толгон көк жана жашыл көлмөлөр калган
Aerial shot of oxidized iron minerals in water in old mining area. Río Tinto. Huelva Province. Spain

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Кычкылданган темир минералдары. Испаниянын Уэльва провинциясындагы Rio Tinto компаниясы казып жаткан кен
Aerial shot of oxidized iron minerals in water in old mining area. Río Tinto. Huelva Province. Spain

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Темир минералдары сууга кошулганда, көз жоосун алган сүрөттөй көрүнөт
Aerial shot of oxidized iron minerals in water in old mining area. Río Tinto. Huelva Province. Spain.

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Темир минералдары абага аралашканда кызарып, кийин кара түскө айланат
Bingham Canyon Mine, also known as the Kennecott Copper Mine, Utah, United States of America.

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, АКШнын Юта штатындагы жез өндүргөн шахта
A general view of the Los Filos gold mine in Guerrero State, Mexico

Сүрөттүн булагы, AFP

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Мексиканын Герреро штатындагы алтын кени
Aerial view the Esperanca IV informal gold mining camp, near the Menkragnoti indigenous territory, in Altamira, Para state, Brazil, in the Amazon basin

Сүрөттүн булагы, AFP

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Амазон токоюндагы Esperanca IV алтын кени. Казуу иштери Менкрагноти түпкүлүктүү калк жашаган аймакка өтө жакын жайгашкан. Бразилиянын түпкүлүктүү калкы кен казууга кескин каршылыгын билдирип келет
An aerial view over a chemically deforested area of the Amazon jungle caused by illegal mining activities in the river basin of the Madre de Dios region in southeast Peru

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Перудагы Амазон токоюнда мыйзамсыз алтын өндүргөндөрдүн саны арбын. Алар Мадре-де-Диос дарыясынын жээгинде алтын чайкашат жана анын айлана-чөйрөгө болгон зыянына эч көңүл бурулбайт
Aerial view of a tailings dam - an embankment used to store byproducts of mining operations, in this case of the extraction of copper- of the Minera Valle Central mining company, in Rancagua, Chile

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Чилидеги жез шахтасынан кийин пайда болгон "калдык көлү"
Aerial view of a tailings dam - an embankment used to store byproducts of mining operations, in this case of the extraction of copper- of the Minera Valle Central mining company, in Rancagua, Chile

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Чили дүйнөдө эң көп көлөмдө жез экспорттогон мамлекеттердин бири
An aerial view taken on June 27, 2020 shows orange-coloured rivers fanning out over the forested landscape near a disused copper-sulphide mine near the village called Lyovikha in the Urals

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Орусиянын Урал аймагындагы ээн калган жез-сульфид шахтасы
General view of an open coal mine near Mahagama, in the Indian state of Jharkhand

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Индиянын Жаркханд штатындагы ачык көмүр шахтасы. Кыргызстандагы көмүр кендеринин абалы кандай болду экен?
A drone photo shows an aerial view of the Eti Mine Works, Turkey

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Түркиянын Эскишехир аймагындагы литий кени. Литийден күнүмдүк турмушта колдонулган батареялар жасалат
Aerial photo from the flight to Sossusvlei of the Rossing Uranium Mine in Namibia is the longest-running and one of the largest open pit uranium mines in the world

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Намибиядагы Россинг уран кени. Дүйнөдөгү эң чоң ачык уран шахталардын бири
A view of a kimberlite pipe of the Mir diamond mine of ALROSA's Mirny Mining and Processing Division, Russia

Сүрөттүн булагы, Getty Images

Сүрөттүн түшүндүрмөсү, Орусиядагы алмаз шахтасы. Ата-бабаларыбыз бул көрүнүшкө кандай карайт эле?

Бардык сүрөттөрдүн автордук укугу корголгон.