ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ኵነታት ድቃስኩም እንታይ ይመስል ነይሩ - ኣስከ ሕሰቡ! እኹል ድቃስ ዝረኸብኩም ዶ ይመስለኩም? ብዘይ ዝዀነ ጸቕጢ ካብ ድቃስኩም ተንሲእኩም፡ ሰብነትኩም እኹል ዕረፍቲ ረኺቡ ዝተሰምዓኩም መዓልቲ’ኸ ትዝክሩዎ’ዶ?

ስለ ምንታይ’ዩ ንጥዕናና ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝዀነ ድቃስ ንእስን? መፍትሒኸ ኣለዎ’ዶ?

ዓሌትነት፡ ጽልኢ ወጻእተኛታትን፡ ምስዚ ዝተኣሳሰር ኣድልዎን ዘይተጻዋርነትን ኣብ ኵሎም ሕብረተሰባት ዝርአ እዩ።

ንደቅና ብዛዕባ ዓሌትነት ብኸመይ ንምህሮም?

‘ዲሶሲያሽን’፡ ካብ ሓሳባትካ፡ ስምዒታትካ፡ ዝኽርታትካ ወይ መንነትካ ናይ ምፍልላይ ኣእምሮኣዊ መስርሕ ኰይኑ ንበሰላ ወይ ማህሰይቲ ዝወሃብ ንቡር ግብረ መልሲ እዩ።

‘ኣቦይ ብተደጋጋሚ ምስ ዓመጸኒ 2,500 ስብእናታት ኣማዕቢለ’

ጓል 7 ዓመት ሚያ፡ ሓሙሽተ ሰዓታት ብዝወሰደ መጥባሕቲ ኣብ ውሽጢ ከብዳ ዝጸንሐ ጥቕላል ጸጕሪ ተኣልዩላ።

ልዕሊ 15 ሴንቲ ሜትር 'ዘሰንብድ' ዕዅላል ጸጕሪ ካብ ከብዳ ዝተኣለየ ቈልዓ

ሕማም ምንፍርፋር ዘለዎ ብዙሕ ሸነኽ ጽልዋታት ንምንካይ፡ ሰባት ብዛዕባ’ቲ ኵነታት ዘለዎም ፍልጠትን ኣረኣእያን ምምሕያሽ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።

ሕማም ምንፍርፋር፡ ውጽኢት ሕማቕ ስነ-ምግባር፡ ዘይፍወስን ተላባዒን ድዩ?

ኣፋንታዥያ ማለት ሓንጎል ከም ኣካል ኣተሓሳስባ ስእለ ኣእምሮ ክፈጥር ዘይምኽኣል’ዩ። ክኢላታት፡ ኣፋንታዥያ ከም ሕማም፡ ጸገም ወይ ጉድለት ኣካል ኣይገልጽዎን’ዮም። የግዳስ፡ ከምቲ ብተፈጥሮ በየነይቲ ኢድና ከምንጽሕፍ እንፈለጥ፡ ከምኡ ኣእምሮና ብኸመይ ከም ዝሰርሕ ዘመልክት ባህርይ ከምዝዀነ’ዮም ዝገልጹም።


‘ዕውር ኣእምሮ’ እንታይ ማለት እዩ?

ቅድሚ ክልተ ወርሒ ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ ንመጀመርታ ግዜ ምምሕያሽ ዝተገበረሉ ዅሊት ናይ ሓሻመ ዝተቐየረሉ ውልቀ ሰብ ከምዝዓረፈ ነቲ መጥባሕቲ ዘካየደ ሕክምና  ኣፍሊጡ።

ዕዉት ምስግጋር ኵሊት ሓሰማ ዝተገበረሉ ፈላማይ ሰብ ዓሪፉ

ገጻት ማሕበራዊ ሜድያ ከም ሓደ መጋባእያ ቤትፍርዲ ተሓሲቡ፡ ወነንቲ ወይ ኣካየድቲ ሜድያታት ከም መርማሪ ኣካል (ፖሊስ) ወይ ኣሸማገልቲ፣ ተዓዘብቲን ሰማዕትን ድማ ከም ሰማዕቲ ጉዳይ (ደያኑ) ሰብ ጉዳይ ከም ከሳስን ተኸሳስን ብምዃን ብዙሓት ተኣፈፍቲ ጉዳያት ክዝትየሎምን ካብኡ ሓሊፎም ክመሳኸሩሎምን ምርኣይ እናተለምደ ይኸይድ ኣሎ። እዚ ግን ብቕንዕና ፍታሕ ንምምጻእ ድዩ?

ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ዝቕላዕ ዘሎ ውልቃዊ ጉዳያት ብሓቂ ፍታሕ ንምርካብ ድዩ?

ካብ ክሊማዊ ጭንቀታት ክሳብ ፋይናንሳዊ ጉዳያት ከምኡ’ውን ጥዕናዊ ሕልኽላኻት ዘለው ስግኣታት ምኽንያት ብደረጃ ዓለም፡ ቁጽሪ ቈልዓ ክወልዳ ዘይደልያ ደቂ ኣንስትዮ ይወስኽ ኣሎ፤ ዓለማዊ መጠን ወሊድ ክኣ ይንኪ።

ጥንስን ኣደነትን ነጀው ዝብላ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ

ካብ ነዊሕ ግዜ ኣትሒዙ ብዛዕባ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት እምነት ዘለዎም ሰባት ሒደት ኣይኰኑን። ኣብዚ መበል 21 ክፍለ ዘመን እውን እንተዀነ፡ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት ከምዘጋጠሞም ዝዛረቡ ኣለዉ። ከምዚ ዝበሉ እምነታት ግን ስለምንታይ ክሳዕ ሕዚ ጸኒሖም? ገለ ረብሓ ክህልዎም ይኽእል’ዶ ይዀን?

ሳይንስ ብዛዕባ መናፍስቲ ምውታን እንታይ ይብል?

ኣብ ከተማ ሽረ እንዳስላሴ እተጣየሸት ጉጅለ ሓኾርቲ ሽረ እንዳስላሴ፡ ቀዳም ቀዳም ናብ ዝተፈላለዩ በረኽትን ታሪኻውን እንብታት እትድይብ ኮይና ኣእምሮውን ኣካላውን ጥዕና ኣባላታ ንምርግጋጽ ዓሊማ ትንቀሳቐስ ከምዘላ ወዳቢ ናይታ ጉጅለ ኣቶ ይርጋ ገብረመድህን ገሊጹ።

ቀዳም ቀዳም እምባታት ትድይብ ዘላ ጕጅለ ሓኾርቲ ሽረ እንዳስላሰ

"እዚ መሳርሒ ሰብ ሰርሖ ብልሒ ዝህቦ መልስታት ብቐንዱ ርትዓዊ፡ ሓፈሻዊ ምኽሪ ብዛዕባ ጥዕናን ጽቡቕ ሂወትን፡ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ ምስ ዝተረጋገጸ ሓበሬታ ዘተኣሳስር፡ ብዛዕባ ኣገደስቲ ኣገባባት ርእሰ-ሓልዮት ዝምዕድ፡ ከምኡ'ውን ሰባት ዝዀነ ስክፍታታት ምስ ዝህልዎም መዓስ ምስ ሓኪሞም ክራኸቡ ከም ዘለዎም ዝሕብር ይመስል፡"

ሰብ ሰርሖ ብልሒ ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባት እንታይ ኣበርክቶ ኣለዎ?

የማናዊ ስነ-ሓሳባዊ ምንቅስቓስ ዝዀነ ኪውኣኖን፡ ምስ ፕረዚደንታዊ መረጻ እታ ሃገር ብዝተኣሳሰር ሓደስቲ ስግኣታት ንኽፍጠሩ ምኽንያት ክኸውን ተኽእሎ ከምዘሎ ድማ ይንገር ኣሎ።

ኣሜሪካ፡ ብሓቂ ብኣመንቲ ሰይጣንን ገሃስቲ ህጻናትን ድያ ትምራሕ?

ገለ ሰባት ድራር ኣዝዩ ባህ ዝብሎም ልዕሊ ዓቐን ኢልካ ክግለጽ ዝከኣል ድራር በሊዖም ክንሶም ንገሆ ብብርቱዕ ጥምየት ከምዝበራበሩ ይዛረቡ።
እዚ ናይ ጥሜት ስምዒት ካብቲ ንቡር ዝብሃል ዓይነት ጥምየት ዝተፈለየ ምዃኑ’ዩ እቲ ዝያዳ ኣዛራቢ ዝገብሮ።
እንተኾነ እቲ ስምዒት ካብ ሰብ ናብ ሰብ ስለ ዝፈላለ፡ ከምኡ ተሰሚዕዎም ዘይፈልጥ ብዙሓት ሰባት ኣለዉ።


ድራር ፍጊዕ ክሳብ ዝብለና በሊዕና ንምንታይ ኢና ንግሆ ኣዚና ንጠሚ?

ካብ ወልፍን ግዳም ሓደርን ወጺኡ ኣብ ሻምፒዮንሺፕ ዓለም ዝበጽሐ ተቐዳዳማይ ፌሊፔ ኒስትሮም

ዓው ዝበለ ምሕርናኽ መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ‘obstructive sleep apnoea (OSA)’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ምዝባዕ ድቃስ ዝተሓሓዝ ኰይኑ፡ ኣብዚ ግዜ ምስትንፋስ ጠጠው ከም ዝብልን እዚ ድማ ኣብ እዋን ድቃስ ከም ዘጋጥምን ሰብ ሞያ ይገልጹ።

ምሕርናኽ፡ ስሒቕካ ዘይትሓልፎ ጥዕናዊ ጸገም ድዩ? 

ስለምንታይ እዮም ሰባት ‘መናፍስቲ ምዉታን’ ዝረአዩዎም?

ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ንሰባት ኣየናይ ዓይነት ዲጂታላዊ ወልፊ ከምዘለዎም ብልክዕ ምፍላጥ ኣጸጋሚ እዩ፤ እንተዀነ መብዛሕትኦም ሓካይም ይዅኑ ሓካይም ስነ-ልቦናን ስነ-ኣእምሮን ዝዀነ ሰብ ምስዚ ጉዳይ ብዝተሓሓዝ ጸገም ኣለዎ’ዶ የብሉን ዝብል ምፍላይ ኣይመጸገመን።

'ዲጂታላዊ ወልፊ' ኣሎና ዶ? እንታይነቱን መፍትሒኡን

ከም ቪያግራ ዝኣመሰሉ መድሃኒታት ፈለማ ንልዑል ጸቕጢ ደምን ኣንጅናን [ኣብ ከባቢ ኣፍልቢ ዝፍጠር ቃንዛ]  ንምፍዋስ ዝተዳለዉ እዮም። 

ቪያግራ ዝጥቀሙ ሰብኡት ንረሲዕነት ናይ ምቅላዕ ተኽእሎኦም ትሑት ምዃኑ መጽናዕቲ ይእምት

"ንግሆ ንግሆ ጽቡቕ እየ፤ ድሕሪ ቀትሪ ግን እቲ ድኻም ብሓቂ ይብርትዕ'ሞ ኣብ ኣእምሮይ ብቋንቋ ጀርመን ምሕሳብ ይጅምር" ብምባል ካብ ድሕሪ ቀትሪ ጀሚሩ ሓንጎላ ናብ ቋንቋ ጀርመን ከምዘዘንብል ትዛረብ።

ንግሆ እንግሊዝኛ ምሸት ጀርመንኛ፡ ‘ድሕሪ ሓደጋ ብሽክለታ ቋንቋይ ጠፊኡኒ’

ኢሊ ጐልድስታይን ኣብ ታሕሳስ 2001 ኣብ ዝተወልደትሉ እዋን፡ ብሰንኪ ሕማም ዳውንዝ ሲንድሮም ብእግራ ክትከይድ ወይ ክትዛረብ ፈጺማ ከምዘይትኽእል ሓካይም ገሊጾም ነይሮም። ነዊሕ ከይጸንሐት እቶም ሓካይም ተጋግዮም ከምዝነበሩ ኣረጋጊጻ። ኢሊ ዳውንዝ ሲንድሮም ዘለዋ ኣብ ቅድሚት ገጽ ቮግ ዝወጸት ፈላመይቲ ሞዴል ብምዃን ታሪኽ ክሳብ ምስራሕ በጺሓ።

'ሓካይም ብእግርኺ ክትከድን ክትዛረቢን ኣይትኽእልን ኢኺ ኢሎምኒ ነይሮም'

ሕማም ዲመንሽያ ወይ ረሲዕነት ዘለዎ ሰብ ንመዓልታዊ ህይወቱን ንጥፈታቱን ብዘዕንቅፍ ደረጃ ናይ ምሕሳብ፡ ምዝካርን ምምዝዛን ክእለቱ ዝሰኣነ’ዩ።

ኵሎም ነበርታ ሕማም ረሲዕ ዘለዎም ፍልይቲ ቁሸት

ኣብ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ቋንቋ ምልክት ዘሎ ርድኢት ኣዝዩ ትሑት’ዩ። ንምስማዕ ዝጽገሙ ሰባት ቋንቋ ዘይብሎም፡ ነንሓድሕድ ዘይረዳድኡ ከምኡ'ውን ክማሃሩን ክሰርሑን ዘይኽእሉ ተገይሮም ይሕሰቡ።

ኢትዮጵያ፡ 'ብቋንቋ ምልክት ዝረዳድኡ ሰባት ርእዮም ዝሃድሙ ብዙሓት ኣለዉ'

ኣብዚ እዋን መብዛሕትኡ ዝኽርታትና ብኤለክትሮኒካዊ መሳርሒታት እዩ ዝጸሓፍ። ይዅን እምበር እቲ ብኢድ እንጽሕፎ ዕለታዊ ዝኽሪ ናይ ብሓቂ ድዩ ንጥዕና ኣእምሮና ዝሕግዝ ዝብል ሕቶ ይለዓል እዩ።

ጥዕና ስነ ኣእምሮ