ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

እዚ ከኒና ነፍሱ ዝኽኣለ ጎድናዊ ሳዕቤት ዘለዎ ኮይኑ ሕማም ርእሲ፡ ቀትሪ ትኽስ ምባል፡ ምስልቻው ከምኡ ከኣ ተምላስን ዕግርግርን ከስዕብ ዝኽእል ኮይኑ፡ ብዛዕባ ኣብ ነዊሕ ግዜ ዝህልዎ ሳዕቤናት ግን ብዙሕ ዝተፈለጠ ነገር የለን።
ኣመሪካን ኣካዳሚ፡ እዚ ከኒና ከም ኩሉ ከኒናታት ህጻናት ክረኽብዎ ካብ ዝኽእሉ ቦታ ርሒቐ ክቅመጥ ብምምዓድ “ናይ ድቃስ ጸገማት ኣብ ክንዲ ሜላቶኒን ብምውሳድ መደባት ብምስራዕን ባህሪ ብምትዕርራይን ክስተኻኸል ይኽእል’ዩ” ኢሉ።

ስለምንታይ’ዮም ኣስታት 20 ሚእታዊት ህጻናት ኣመሪካ ብመደቀሲ ከኒና ዝድቅሱ ዘለዉ?

ጭንቀት ክሊማ ብፍላይ ምስ ግንዛበ ለውጢ ክሊማ ዝተኣሳሰር ጭንቀት ኰይኑ፡ ‘Eco-anxiety’ ብቐንዱ ብኽለትን ምጥፋእ ብዝሃ-ህይወትን ሓዊሱ ምስ ግንዛበ ክሊማዊ ለውጢ ኣብ ጥዕና ከባቢ ክህልዎ ዝኽእል ሓደጋታት ዝተኣሳሰር ጭንቀት እዩ።

ክሊማዊ ለውጢ፡ መን'ዩ ዝያዳ ዝሻቐል ዘሎ፡ ደቂኣንስትዮዶ ደቂተባዕትዮ?

እዚ ጽሑፍ ኣብ መንጎ ብቕዓትን ጥዕና ኣእምሮን ዘሎ ምትእስሳር ይድህስስ። እቲ ብድሕሪኡ ዘሎ ሳይንስ እንታይ እዩ?

ምውስዋስ ኣካላት ኣብ ጥዕና ኣእምሮ ዘስዕቦ ጸገም ኣሎ ድዩ?

ትራያትሎን ምሕንባስ፡ ብሽክለታን ጉያን ዘጠቓልል ውድድር እዩ፤ ኣብዚ ውድድር ዝሳተፉ ሰባት ድማ ትራያትለት ይበሃሉ። ሓደ ካብዚኦም ወዲ 30 ዓመት ሳም ሆልነስ እዩ። ሳም ግን ካብ ካልኦት ኣትለታት ዝፈልዮ ነገር ኣሎ፤ ንሱ ኦቲዝም ዝበሃል ኵነታት ኣለዎ።

ብኦቲዝምን ጸሊም ሕብሪ ቆርበቱን ከይተደረተ ታሪኽ ዝሰርሕ ዘሎ ኣትለት 

“ኣብቲ እዋን እቲ፡ ብዛዕባ ነብሰ ቅትለት ኣዝየ ይሓስብ ነይረ። ‘ትርጕም ህይወተይ እንታይ እዩ? 'ኣነ መን እየ?' ኢለ እሓትት። እዚ ድማ ብሰንኪ ኣብ ንእስነተይ ዝስምዓኒ ዝነበረ ሸለል ናይ ብምባልን ስምዒት ጽምዋን ዝመጸ’ዩ። [ስድራይ] ዝከናኸኑኒ ኣይመስለንን ነይሩ” ይብል። 

'ሓደ እዋን ዘሐጕሱኒ ዝነበሩ ትርጕም ስኢነሎም - ሰብ ጸሊአ' እቲ ጠንቂ ግን እንታይ'ዩ? 

ኣብ ፓሪስን ካልኦት ከተማታትን ፈረንሳ ለበዳ ባልዕ ትዃን ከም ዘጋጠመ ተገሊጹ። እታ ሃገር ኣብ ዝመጽእ ዓመት እተዳልዎ ውድድር ኦሎምፒክ ብዝምልከት ድማ ሕቶታት ጥዕናን ድሕነትን ኣበጊሱ ኣሎ። 

ንኦሎምፒክ 2024 ትዳሎ ዘላ ፈረንሳ ለበዳ ባልዕ ትዃን ኣጋጢምዋ

መካነ ጥበብ እሰኒ፡ ኣብ ትግራይ ዝርከቡ ሰኣልቲ ስርሖም ንህዝቢ ከላልዩን ክሸጡን ዘኽእል ባይታ ካብ ምምችቻእ ብዝሰገረ ኣብቲ ክልል ሓደ ጠንካራ መካነ ጥበብ ክህሉ ንምግባር ዘኽእሉ መድረኻት ፍልስፍና ጥበብ ከምኡ’ውን ኣካዳሚ ጥበብ ብምኽፋት ተመሃሮ ይምህር ኣሎ።

መቐለ፡ 'ወይኒ ጓዕ እናበልኩም ድላይኩም ስኣሉ'

ዳርጋ ካብ ኣርባዕተ ሓደስቲ ኣቦታት ሓደ ድሕሪ ሕርሲ ኣብ ዘሎ ቀዳማይ ዓመት ብጭንቀትን ሻቕሎትን ይሳቐ። ንዓኣቶም ዝኸውን እንታይ ደገፍ ኣሎ?

ኣቦታት ሕርሲ ጭንቀት የስዕበሎም ድዩ?

ባሓይ ጀነቲካዊ እምበር ተላባዒ ሕማም'ኳ እንተዘይኰነ፡ እቲ ኵነታት ዘለዎም ሰባት ግን ብቐጻሊ ከም ዝንጸጉ ይገልጹ።

‘በላዒ ሰብ ኢኻ ይብሉኒ’ - ብሕብረተሰብ ዝተነጽገ መንእሰይ

ኣብ መጽሄት ጥዕና ጸቕጢ ደም ዝተሓትመ መጽናዕቲ፡ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ሰባት መንፈሶም ዝተረጋግአ፣ ጽሞና ዘዘውትሩ ክዀኑ እንከለው ጥዕንኦም ምልስ ከም ዝብል የመልክት።

ኣስተንትኖ ጸቕጢ ደም ይንኪ’ዶ ይኸውን?

ምስሓቕ ብዙሕ ጥዕናዊ ረብሓታት ከምዘለዎ ሓካይም ብተደጋጋሚ ይገልጹ'ዮም። ጭንቀት ካብ ምጉዳል ጀሚርካ ክሳዕ ስርዓተ ምክልኻል ሕማማት ክሕይሉ ኣብ ምግባር ልዑል ኣበርክቶ ከምዘለዎ ይገልጹ።

ካብ ስሓቕ ዝርከብ ጥዕናዊ ረብሓታት 

ሳልሳይ ግዳይኣ ድሕሪ ምቕታላ፡ ጆኣን ዴነሂ ንዓርካ ደዊላ፡ ‘ኡፕስ ኣይ ዲድ ኢት አጌይን’ ወይድማ ‘እውይ፡ መለሲ ፈጺመዮ’ ዝብል ትርጉም ዝህብ ናይ ብሪትኒ ስፒርስ ደርፊ ደሪፋትሉ። እቶም ቅትለታት ዝፈጸመትሉ ርግጸኛ ድርኺት ንሳ ጥራይ እያ ትፈልጥ፤ ፖሊስ ግን "ትዛነይ" ከም ዝነበረት ይኣምኑ።

ጆኣን ዴንሂ፦ 'ንኽትፍሳህ' ኢላ ደቂ ተባዕትዮ እትቐትል መንእሰይ!

ብህሉው ኣገባብ ኣነባብራ ስደት ዝተሻቐላ ግዱሳት ኣሓት ነበርቲ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ክኢላታት ስነ አእምሮን ኣነባብራን ሞያውያን እናዓደማ፡ “ማህጸን” ብዝሰመያኣ ቻነል ዩ-ቲዩብ፡  ንጥዕና ኣእምሮ፡ ኣተዓባብያ ህጻናት፡ ቅድምን ድሕርን ሕርስን ንዘጋጥም ጸገማት  ዝድህስስ  ብማንዛን ኣካልን ንሕብረሰተብ ይምህራን የነቓቕሓን ኣለዋ።

ኣብ ስደት ንዝርከብ ሕብረተሰብ ሞያውያን እናዓደመት ኣስተምህሮ እትህብ ትካል ማህጸን

ሓንቲ ካብ ተወዳደርቲ ኣብ ዝሃበቶ ርእይቶ "መሰለይ ዝተጋህሰ ኰይኑ ይስምዓኒ" ክትብል ሓቢራ።
"ኣእምሮኣዊ ጽልዋ ኣሕዲሩለይ። ክድቅስ እውን ይፅገም ነይረ" ክትብል ኣብ መጀመርታ ናይዚ ሰሙን ምስ ካልኦት ጥርዓን ዘቕረባ ብምዃን ንማዕከናት ዜና ገሊፃ። 

ኣብ ቅድሚ ተባዕትዮ ጥርሐን ክዀና ዝተሓተታ ተወዳደርቲ ፅባቐ 

ኣብ መላእ ዓለም ካብ ዝርከቡ ልዕሊ 226 ሽሕ ሰባት ዝተገብረ መፅናዕቲ ከም ዘመልክቶ 4,000 ስጕሚ ናይ እግሪ ጉዕዞ ምግባር ብኣጋ (ኣብ ዘይእዋኑ) ንዘጋጥም ሓደጋ ኣብ ምንካይ ከም መጀመሪ እኹል እዩ።

መዓልታዊ 5 ሽሕ ስጕሚ ምንቅስቓስ ዕድመ የናውሕ ዶ?

ኣብ ዓለም፡ ካብ 4 ንኣሽቱ ህጻናት እቶም 3 ብቐጻሊ ኣብ ገዛ፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ወይ ኣብ ካልእ ቦታታት ብኣለይቲኦም ዓመጽ ዘጠቓልል ኣካላዊ መቕጻዕቲ የጋጥሞም። ህጻናት ኣደብ ዘይገዝእሉ ምኽንያት "ኣጋንንቲ" ስለዝቖጻጸርዎም’ዩ፡ ካብ ቁጽጽር "ድያብሎስ" ንኽወጹ ድማ እንኮ መንገዲ ማህረምቲ ጥራይ’ዩ ኢሎም ዝኣምኑ ገለ ማሕበረሰባት ኣለዉ። እዚ ጽሑፍ፡ ኣካላዊ መቕጻዕቲ ሕጋውን ውጽኢታዊ ድዩ ዝብል ሕቶ ይድህስስ።

ንህጻናት፡ ‘ኣጋንንቲ ዘውጽእ’ መቕጻዕቲ ብኸመይ ይጸልዎም?

ብሰንኪ እቲ ብቑርዲድ ዝተለኸፈ ስጋ ብምምጋብ ዝስዕብ ፀገም ጥዕና ‘ኣልፋ-ጋል ሲንድሮም’ ዘለዎም ሰባት ኣዝዩ ከምዝወሰኸ ማእከላት ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት (Centers for Disease Control and Prevention (CDC)) ዘውጽኦ ሓድሽ መረዳእታ የመልክት።

ብቝርዲድ ዝተጠቕዐ ስጋ ከብቲ ምብላዕ ጸገም ጥዕና የስዕብ ዶ?

ንነፍሰጾራት ኣዴታት ምኽሪ ምሃብ ብኸመይ ብተሃዋሲ መገዲ ክንቀርቦ ንኽእል?

ንሓንቲ ነፍሰጾር ክንብሎም ዘይግቡኡ ነገራት 

ኣሊሻ ናቫሮ ኣብ 2019 ካብ ገዝኣ ወፂኣ ከይዳ ካብ ዝበሃል ጀሚሩ ናብ ኤፍ.ቢ.ኣይ ከምኡ ድማ ናብ ማእከል ዝጠፍኡን ንምዝመዛ ጉልበት ዝተቓልዑን ህጻናት ብኣሽሓት ዝግመቱ ሓበሬታታት ክቐርቡ ፀኒሖም’ዮም።

ንዓመታት ደሃይ ዘይነበራ ጓል ብኸመይ ስድራኣ ረኺባ?

ጉዕዞ እግሪ ምግባር፣ ምጉያይን ብሽክለታ ምዝዋርን ትኹረት ክግበረሎም ዝግብኡ ኣገደስቲ ኣካላዊ ምንቅስቓሳት ከምዝኾኑ ንነዊሕ እዋን ሰብሞያ ክምዕዱ ምፅንሖም ይፍለጥ። ተመራመርቲ ዓባይ ብሪጣንያ ግን እዞም ኣማራፂታት ምምሕያሽ ክግበረሎም ይምዕዱ ኣለዉ።

ጸቕጢ ደም ከጕድሉ ዝኽእሉ ዓይነት ምንቅስቓስ ኣካላት 

ኣብ መላእ ኣፍጋኒስታን ዝርከባ ትካላት ጸጕርን መመላኽዕን ብትእዛዝ ጣሊባን ኣብ ዝመጽእ ሰሙናት ክዕጸዋ እየን።

ንደቂኣንስትዮ ዘጕሃየ ውሳነ ምዕጻው ትካላት ስነጽባቐ 

እቲ ፍተሻ ድሕነት ን ከም ወጎቪ፣ ሳክሰንድራን ኦዘምፒክን ዝተባህሉ ሸውሃት ምግቢ ዝዓጽዉ መድሃኒታት ክግምግም እዩ።

ጠንቂ ርእሰ ቅትለት ከይኮኑ ዝተጠርጠሩ መድሃኒታት ይምርመሩ ኣለዉ

ኣብ ትግራይ ካብ ረቡዕ 28 ሰነ 2015 ዓ.ም [ግእዝ] ጀሚሩ ሃገራዊ ፈተና ሻምናይ ክፍሊ ክወሃብ ጀሚሩ ኣሎ። እዚ፡ ስርዓተ ትምህርቲ ምምሃርን ምስትምሃርን ናብ ንቡር ንምምልስ ዝካየድ ዘሎ ጻዕሪ ብሓደ መዳዩ ተስፋ ዝህብ ኰይኑ፡ በቲ ኻልእ ሸነኽ እንክርአ ኸኣ ብዙሓት ዘይተማሉ ነገራት ብምህላዎም እቲ ስክፍታ ገና ኣሎ።  

'ቀላሚኖ ክኣቱ ሕልሚ ነይሩኒ፡' ብድሆታት ድሕሪ 3 ዓመት ዝፍተኑ ዘለዉ ተምሃሮ ትግራይ

ብቐጻሊ ንሓጺር እዋን እንድቅሰሉ ግዜ እንተረኺብና፡ ሓንጎልና ንነዊሕ ዓቢ ንኽኸውን ከም ዝሕግዝ ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ ለንደን ይገልጹ።

ጥዕና ስነ ኣእምሮ