ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ህጻናት ብዛዕባ ገዛእ ርእሶም ርእሰ-ምትእምማን ንኽስምዖምን ንኻልኦት'ውን ንክሕግዙን፡ ወለድን ኣለይቲን እንታይ ክገብሩ ይኽእሉ?

ንቘልዑ 'ጽቡቓት' እንተበልናዮም ጸገም ኣለዎ ድዩ?

ሂፕኖሲስ፡ ሕጂ ንመህሰይቲ ዘስዕቦ ጸገም ጸቕጢ፡ ንቃንዛ፡ ንጭንቀትን ንካልኦት ጸገማትን ሓያል ሕክምናዊ መስርሕ ክኸውን ከምዝኽእል መርትዖታት እናወሰኹ ይኸዱ ኣለዉ። 

ሓይሊ ሂፕኖሲስ፡ ብዘይ መድሃኒት ቃንዛ ንምፍዋስ ዘኽእል ስነ-ኣእምሮኣዊ ሕክምና

ዶክተር ናኦድ ናይ ባዕሉ ታሪክ ብምክፋል ህፃናት ግዳያት ኤዲኤችዲ ምዃኖም ዘይተረድኡ ስድራቤታትን ሕብረተሰብን ከም ረበሽቲ ቆጺሩ ኣብቶም ህጻናት ዘስዕቦ መቕፃዕትን ኣድልዎን ገና ኣብ ንእስነቶም ንሕማም ጭንቀትን ዋላ እውን ንቅልውላው መንነትን ከሳጥሖም ከምዝኽእል የረድእ።

ገለ ህጻናት ስለምንታይ ትኹረትን ኣቓልቦን ይሓጽሮም? ወለዲ ክፈልጥዎ ዝግባእ ጸገም

ሓደ መጽናዕቲ፡ ኣብ መጻኢ ዝያዳ ልሙድ ክኾኑ ዝኽእሉ ሓሙሽተ ብልሓታት ምምሕያሽ ዝኽረት ዝብለና ኣለዎ።

ብምርሳዕ ተጸጊምኩም ዲኹም? ዝኽረት ዘማዕብሉ ሓሙሽተ ብልሓታት 

ሓንጎልና ኣብ ግዜ ብጽሕና ኣዝዩ እዩ ዝቕየር። ነዚ ለውጢ ተጠቒምና ግን መንእሰያት ብዕቝር ዓቕሞም ኣድማዕቲ ክዀኑ  ክንሕግዞም ከም እንኽእል ሓድሽ መጽናዕቲ ይሕብር።
ቴሪ ኣፕተር ዝተባህለት ክኢላ ስነ-ኣእምሮ፡ ንሓንቲ ጓል 18 ዓመት መንእሰይ፡ ሓንጎል ብኸመይ ከም ዝሰርሕ ምስገለጸትላ፡ "ስለዚ እዩ'ሞ ርእሰይ ዝፍንጀር ዘሎ ኰይኑ ዝስምዓኒ!" ከምዝበለታ ትዝክር።

ዓበይቲ ጽዋታት ብዛዕባ ሓንጎል መንእሰያት

ምስ ሕማም ኣልዛይመር (ረሲዕ) ዝነብሩ ኬንያውያን ክነላልየኩም።

ናብራ ምስ ሕማም ኣልዛይመር

ብዙሓት ፍሉጣት ወለዲ፡ ደቈም ኣክንዲ ናይ ገዛእ ርእሶም መስመር ዝኽተሉ፡ ከም መቐጸልታ ሕልምታቶም ገይሮም ከምዝዅስኩስዎም ክኢላታት ይሕብሩ።

ብጽልዋ ወለዶም ተሸጊሮም ዝዓብዩ ቈልዑ

ፈተነ ዝተኻየደሎም ወለንተኛታት ኣብ ናይ ቃላት ምዝካር ጸወታታት ዝሓሸ ኣፈጻጽማ ከምዘርኣዩ ዝተገለፀ ኮይኑ፡ እዚ ለውጢ ድማ ኣብ ቅጽበታዊ "ናይ ስራሕ" ዝኽሮምን ናይ ነዊሕ ግዜ ዝኽሮምን ከምዝተረኣየ ተመራመርቲ ሓቢሮም።

ሓንጎልና እንተወሓደ ንሓደ ወርሒ ናይ ምዝካር ዓቕሙ ክውስኽ ዘነቓቕሕ ቴክኖሎጂ

ሓኪም ዝተብሃለ ብሰብሞያ ሕክምና ዝተመስረተ ማሕበራዊ መርበብ ሓበሬታ "ኦሲዲ ብሓጺሩ ክግለጽ ከሎ፡ ጥርጣረ ዝፈጥር ዘሰክፍ ሓሳብን ነቲ ሓሳብ ንምዕፋን ዝውሰድ ተደጋጋሚ ስጉምቲን'ዩ" ክብል ነቲ ሕማም ይገልጾ።

ዝዓጸኻዮ ማዕጾ ከምዘይዓጸኻዮ ዘጨንቐካ ሕማም ኣእምሮ - 'ኦሲዲ' 

ነብስኹም፡ ከምዚ ዓይነት ነገራት ኣብ ሞንጐ ዝመላለሶም ሰባት ከም እትስራዕ እንተፈሊጥኩም፡ ኣዕናዊ ሓሳብ [catastrophising] ዘጋድድ ኣእምሮኣዊ ልምዲ ኣለኩም ማለት እዩ።እዚ፡ ሕማቕ ነገርክኽሰት ተኽእሎ ኣሎ ብምባል ናይ ዝዀነ ነገር ተኽእሎ ኩሉ ኣሉታዊ ሳዕቤንኣለዎ ኢልካ ምሕሳብ እዩ።

ኣሉታዊ ኣተሓሳስባ ክሳዕ ክንደይ ሃሳዪ ከምዝኾነ ትፈልጡ ዶ?

ቢቢሲ ምስ ዶክተር ዳናይት ብዛዕባ ሕማም ኵሊትን ጠንቅታቱን፡ ንመስርሕ ምጽራይ ደም ሰብነት (ድያሊሲስ)ን ምስኡ ዝተሓሐዝ ጕዳያትን ኣመልኪቱ ዘካየዶ ቃለ መጠይቕ።

ድያሊስስ እንታይ’ዩ - ብኸመይከ ይካየድ?

መብዛሕትና፡ ኣብ መዓልታዊ ህይወትና ንጸርፊ፡ ሽምጠጣ፡ ምንሻው ወይ ሕማቕ ርእይቶታት ዝተቓላዕና ኢና ንኸውን። ነዚኦም  እንምክተሉ ዓቕሚ ስለ ዘይህልወና ክኣ ከም ሳዕቤኑ ጐዲኦምና ክዀኑ ይኽእሉ።

ነቐፌታ ካብ መጐሳ ንላዕሊ ኣብ ውሽጥና ነዊሕ ዝጸንሓሉ ምኽንያት እንታይ'ዩ?

ሽዑ እቶም ኣብ ኣሜሪካ ጆርጂያ ዝነብሩ ስድራቤቱ፡ ወዶም ንመዓልታዊ ዕማማት ህይወት ብዝሓሸ ኵነታት ክለምዶን ክነጥፈሉን ዝሕግዝ ሕክምና ንኽረክብ ብምሕሳብ  ናብ በዓል ሞያ ሕክምና ወሰድዎ። መድሃኒታት ብምሃብ እውን ፈቲኖምዎ፣ እንተኾነ እቲ ዝተኣዘዘ መድሃኒታት ኣብ ወዶም ቀጻሊ ሕማም መርዘን ርእሲ ምስ ኣኸተለ ከቋርጽዎ ተገዲዶም።

ምጕዳል ትኵርነት ንምፍዋስ ብሓኪም ዝእዘዝ ገይም ኮምፒተር 

ነገራት ናይ ምጥርቓም ልምዲ፡ ብጾታ፣ ባህሊ ወይ ማሕበረ ቁጠባዊ ደረጃታት ዝፍለ ኣይኰነን። ኣብ ኩልና ኣሎ። እዚ፡ ልዕሊ 2.5 ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ዘጥቅዕ ኣእምሮኣዊ ጸገም ኰይኑ፡ ብሰፊሑ ዕድሚኦም ልዕሊ 60 ዓመት ኣብ ዝዀኑ ሰባትን ከም ጭንቀትን ቃዝኖትን ዝበሉ ኣእምሮኣዊ ጸገማት ዘለዎምን ከም ዝርኣይ ማሕበር ስነ ልቦና ኣመሪካ የመልክት።

ንብረት ምጥርቓም ስነ ኣእምሮኣዊ ጸገም ምዃኑ ትፈልጡ'ዶ?

ካብ ዓለም ብዕድመ እቲ ዝነኣሰ መምህር ዮጋ ረያሽኒ ካብ ወዲ ኣርባዕተ ዕድመ ጀሚሩ ዮጋ ክተግብር ከምዝጀመረ እዩ ዝገልጽ። ካብ ግዜ ቁልዕነቱ ጀሚሩ ምስ ዮጋ ክቱር ፍቕሪ ዝሓደሮ ረያሽኒ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ናይ ባዕሉ ቤት ትምህርትን ካልኦት መድረኻትን ዮጋ ይምህር'ሎ።

"ዮጋ ርጉእን ትኩርን ንክኸውን'ዩ ዝሕግዘኒ" ረያሽኒ

ብዙሓት ዓይነታት መንሽሮ ካብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ሰብነትና ከም ዝብገሱ ዝዛረብ ዶክተር ጂልቻ፡ መንሽሮ ሳንቡእ’ውን ኣብ ዓለም ካብ መንሽሮ ቈርበት ቀጺሉ ብኻልኣይ ደረጃ ዘጋጥም ከም ዝዀነ ይሕብር። 
ናብ ከባቢ ሰሜን ዋልታ ካብ ጨረር ጸሓይ ብዝብገስ መንሽሮ ቈርበት ብሰፊሑ ይኽሰት። እቲ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ዝርከብ መንሽሮ ሳንቡእ ድማ፡ ኣብ ዓለም ቀለተልቲ ካብ ዝብሃሉ ዓይነታት መንሽሮ እቲ ሓደ እዩ።

ሽጋራ ዘየትክኹ ሰባት ስለ ምንታይ ብመንሽሮ ሳንቡእ ይጥቅዑ?

"ኣብቲ ግዜ ንወጻኢ ሃገር ክትከይድ ዕድል ምርካብ ሎተሪ ከም ምዕዋት እዩ ዝርአ ነይሩ። ነዚ ዕድል እዚ ረኺበ፡ ግን ከኣ ናይ ኣእምሮ ሕምምቲ ኮይነ ክምለስ እንከለኹ እቲ ዝስምዓኒ ጸቕጢ ቀሊል ኣይነበረን። ንዓይ ይዅን ንስድራ ቤተይ ዓቢይ ፀገም ኰይኑ እዩ ዝስምዓኒ ነይሩ፡" 

ስነኣእምሮኣዊ ምዝባዕ ክልተ ጫፍ ስምዒታት 

ምሁራት ቁጠባ እታ ሃገር እቲ ሓገዝ ናህሪ ዋጋ ከስዕብ ከምዝኽእል ሓቢሮምዎ'ኳ እንተነበሩ፡ እቲ መራሒ ግን ግዝያዊ ከምዝኸውን ገሊጹ ነይሩ።

ኣመሪካውያን ኣብ ከቢድ ጭንቀት ተዋሒጦም ኣለዉ- ጆ ባይደን

ኣብዚ እዋን ኣብ ኢትዮጵያ ጸረ-ነፍሳት መድሃኒት ዘይስዕሮም ደቀቕቲ ነፍሳት ኣዝዮም በዚሖም ከም ዘለው እዩ ዝንገር። እዞም ደቀቕቲ ነፍሳት ብመድሃኒት ክሞቱ እናተገብአ ዘይሞቱሉን እቲ ዝሓመመ ሰብ’ውን ዘይፍወሰሉን ኵነታት ብብዝሒ ይርአ ኣሎ። 

መድሃኒት ብግቡእ ዘይምጥቃም ‘ስሚ' እዩ ዝቕየር 

ኣብ ታሪኽ ፍልቀት ወዲ ሰብ [evolution] ዓᎁቕ ሰረት ዘለዎ ባህሪ ጎነጽ ወይ ዓመጽ፡ ሓደ ካብቶም ዝዓበዩ ኣዕናውቲ ባህሪያት ደቂ ሰባት እዩ። ንዓመታት፡ ተመራመርቲ ዓመጸኛታት ወይ ናዕበኛታት ክንከውን ዝገብረና ነገር ንምፍላጥ መጽናዕቲ ከካይዱ ጸኒሖም።

ዓማጺ ባህሪ ከመይ ኢሉ'ዩ ኣብ ደምና ዝሰርጽ? ሳይንስ መልሲ ኣለዎ

ሰባት ንገዛእ ርእሶም የታልሉ’ሞ ነቲ ዘታልልዎን ንነብሶም ዝሕስውዎን ባዕላቶም ንቕድም ይኣምንዎ። ስለምንታይ እዮም ግን ሰባት ንነብሶም ዘታልሉ? ወይ ከታልሉ ዘድልዮም? 

ሰባት ስለምንታይ እዮም ንርእሶም ዘታልሉ? መፍትሒኡ ኸ?

ወዲ 48 ዓመት ስቴቨን ጋላገር፡ ኣብ ወርሒ ታሕሳስ ድሕሪ ዝተገብረሉ መጥባሕቲ ምትካል ክልተ ኣእዳው፡ ኣብ ጽቡቕ ኵነታት ጥዕናን ሓድሽ ህይወትን ይርከብ።

ብሕክምና ምስግጋር ኣካል፡ ክልተ ኣእዳው ዝተገጥመሉ ሰብኣይ

ድሕሪ'ቲ ኣብ ቴክሳስ ኣብ ዝርከብ ቤት ትምህርቲ ሮብ ዝተፈጸመ መጥቃዕቲ፡ ብርክት ዝበላ ኣብያተ ትምህርቲ እቲ ከባቢ ኣብዚ ሰሙን ኣብ ቀጽሪ እተን ኣብያተ ትምህርቲ ዝህልው ቑጽሪ ፖሊስ ክውስኽ ከም ዝገብራ ገሊጸን።

'ወለዶ ጅምላ-ቕትለት' ተባሂሎም ዝጽውዑ ሓደሽቲ ወለዶ ኣመሪካ

ስትሮክ ብደረጃ ዓለም ኣብ ካልኣይ ዝስራዕ ቀታሊ ሕማም ከም ዝኾነ ዝሕብር ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ ነብሲ ወከፍ ዓመት 15 ሚልዮን ሰባት በቲ ሕማም ከምዝተሓዙ የመልክት።

ጥዕና ስነ ኣእምሮ