ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ሕብሪ ቆርበትኩም ንምሕያሽ ብዝብል ተስፋ፡ ኣብ ኣመጋግባኹም ለውጢ ክትገብሩ ፈቲንኩም ትፈልጡ’ዶ? ኣመጋግባን ፈጸጋን ዝምልከት ግጉይን ዘይግጉይን ሓበሬታት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ተዘርጊሖም ምርኣይ ንቡር ኰይኑ ኣሎ።  ኣመጋግባና ግን ብሓቂ ፈጸጋ ንምፍዋስ ኣበርክቶ ኣለዎ’ዶ?

ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ዝፈርሕኦ ፈጸጋ ብኣመጋግባ ክፍወስ ይኽእልዶ?

ፕረዚደንት ኣመሪካ ዶናልድ ትራምፕ ብሕዱር ሕማም ሰራውር ደም ይሽገር ከም ዘሎ ዋይት ሃውስ ትማሊ ሓሙስ ኣፍሊጡ።

ዋይት ሃውስ፡ ብዛዕባ ሕማም ትራምፕ እንታይ ኢሉ?

ኤኤስኤምኣር ጸላዕላዕ ዝብል ስምዒት ከም ማለት እዩ። ብተለምዶ ካብ ቆርበት ርእሲ ጀሚሩ ናብ ክሳድን ዓንዲ ሕቖን ንታሕቲ ዝወርድን ብምዝንጋዕን ድሕነትን ዝተሰነየ ስምዒት እዩ። መበገሲኡ ድማ ከም ልስሉስ ድምጺ፡ ሕሹኽታ፡ ልኡም ምትንኻፍ ወይ ገለ ተርእዮታት ክኸውን ይኽእል።

'ድርዘት ሓንጎል' - ብዘሰልክይ ነገር ባህታ ዝስምዖም ሰባት

ንዓሰርታት ዓመታት ዝተገበረ መጽናዕቲ፡ ደቂ ተባዕትዮ ምስ ደቀንስትዮ ብምንጽጻር ሕክምናዊ ሓገዝ ናይ ምሕታት ድሌቶም ብ40 ሚእታዊት ዝወሓደ ከምዝዀነ የነጽር።

ስለምንታይ'ዮም መንእሰያት ደቂ ተባዕትዮ ብብዝሒ ብኣእምሮኣዊ ሕማማት ዝሳቐዩ ዘለዉ?

ነሓሰ 1973 ቀዝሒ ወዲቕሉ ኣብ ዝነበረ ንግሆ፡ ጃን-ኤሪክ ኦልሰን ኣብ ስቶክሆልም ናብ ዝርከብ ባንክ ኣተወ - ምስ ሽጕጡ። መደቡ ገንዘብን ጅሆታትን ሒዙ ንምኻድ እዩ ዝነበረ። 

'ስቶክሆልም ሲንድሮም' እንታይ እዩ፣ ከምዘጥቅዓናኸ ብኸመይ ንፈልጥ? 

ተሸላሚ ጸሓፊ ሳይንስን ደራስን ዴቪድ ሮብሰን፡ 'ዘ ሎውስ ኦቭ ኮኔክሽን' ኣብ ዘርእስታ መጽሓፉ፡ ማሕበራዊ ህይወትና ንምቕያር ዝሕግዙ ኣብ ሳይንስ ዝተመስረቱ 13 ሜላታት ይጠቅስ። ካብዚኦም ነቶም ሓሙሽተ ሜላታት ክንነግረኩም. . .


ቅኑዕ ዓርኪ ንምዃን ዝሕግዙ ሓሙሽተ ለበዋታት

ምኽንያቱ ብዘይንፈልጦ መንፋሕቲ፡ ረሸሽታ ወይ ዕግርግር እንተኢሉና፡ ከስዐና ብዛዕባ ጥዕናና ገለ ነገር ክብለና ደልዩ ኣሎ።
ጥዑይ ከስዐ ምውናን ንስርዓተ ምሕቓቕ መግቢ ጥራይ ኣይኮነን ዝጠቅም፡ ወይ ንስርዓተ ምሕቓቕ መግቢ ጥራይ ዝጠቅም ዝመስለና እንተሃሊና ካብቲ ክውንነት ኣዚና ርሒቕና ኣለና።


ጥዑይ ከስዐ ክህልወና ክንምገቦን ከነወግዶን ዘለና እንታይ እዩ?

ኵሉ ሰብ ኣብ ገለ እዋን ህይወቱ ምስ ጥዕና ኣእምሮ ክቃለስ ባህርያዊ እዩ። ንጥዕና ኣካላትካ ንምምዛንን ጥዕናኻ ንምሕላውን ክትወስዶም እትኽእል ንኣሽቱ ስጕምትታት ግን ኣለዉ።


ንኣእምሮኣዊ ጥዕናኹም ዝሕግዙ ኣርባዕተ መንገድታት

ወዲ 35 ዓመት ኣሚት ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ለንደን ናብ ዝርከብ እንዳ ቡን ምስከደ "ኩሉ ሰብ ኣተኲሩ ይጥምተኒ ነይሩ፤ ዳርጋ መንፈስ ዝረኣዩ'ዩ ዘምስል" ክብል ንዘጋጠሞ ገሊጹ።

'ብሰንኪ ገጸይ ኣብ ካፌ ኣገልግሎት ተኸሊኣ'

ጽቡቕ ድቃስ ምድቃስ በቲ ኣብ ምሸት እትገብሮ ንጥፈታት ጥራይ ዝድረኽ ኣይኮነን።
ጽቡቕ ስምዒት ዕረፍቲ'ውን ኩሉ ግዜ ጽቡቕ ድቃስ ምድቃስ ጥራይ ኣይኮነን ዝመጽእ። ካልእ ኣቐዲምና ክንገብሮ ዝግብኣና ነገራት እውን ኣሎ።
ዝያዳ ዕረፍቲ ክስምዓናን ዓቕምና/ሓይልና ንምውሳኽን ዝሕግዙና ሓሙሽተ መገድታት ይስዕቡ።

ብድኻምን ስእነት ድቃስን ትጽገሙ'ዶ? ነዞም ሓሙሽተ መገድታት ፈትኑ

ንልዕሊ 20 ዓመታት ከበድቲ መቐነሲ ቃንዛ ክትወስድ ጸኒሓ'ያ። ኣብ መጋቢት 2023 ድማ ብሕክምናዊ ሓገዝ ንክትመውት ኣመልኪታ። በቲ ዘላትሉ ኩነታታ ገና ንዓሰርተታት ዓመታት ክትነብር እኳ እንተኸኣለት፡ ነቲ መመልከቲ ካብ እተእቱ ድሕሪ 7 ኣዋርሕ ግን ብሕክምና ተሓጊዛ ምዕራፍ ህይወታ ክዛዘም ተፈቒዱላ። 

'30 ዓመት ክነብር ምኸኣልኩ - ግን ክመውት ወሲነ'

ኦቲዝም: ሕማም ዘይኰነስ ሓደ ሰብ ሒዝዎ ዝውለድን ንምሉእ ዕድመ ዝጸንሕን ኵነታት እዩ። ሕክምናዊ መጸውዒኡ ‘ኦቲዝም ስፔክትረም ዲስኦርደር’ ወይ ኤኤስዲ ይበሃል፤ ገለ ሰባት ግን ኣብ ክንዲ ኤኤስዲ፡ 'ኣቲዝም ስፔክትረም ኮንዲሽን' ወይ ኤኤስሲ ዝብል መጸውዒ ይመርጹ።


ኦቲዝም፡ እንታይ እዩ? ብኸመይከ ንርድኦ?

ብዛዕባ ኣእምሮና ናይ መወዳእታ ‘ውሽጣዊ ፍልጠት’ ከምዘለና ንሓስብ ዝኸውን። ሳይንስ ግን ከምዝተጋገና ይነግረና።

ብዛዕባ ኣእምሮና 10 ዘደንጽዉ ሓቅታት

ብርግጽ ተስፋ ምግባር ወይ እወታዊ ኣተሓሳስባ ምሓዝ ረብሓታት ኣለዎ። ይኹን’ምበር መርዛም እወታውነት ንዅሉ ከቢድ ስምዒታት ብምንጻግ ሰባት መብዛሕትኡ ግዜ ናይ ሓሶት ሓጎስን እወታውነት ክህልዎም ዝድግፍ ኣተሓሳስባ እዩ።

'መርዛም እወታውነት' እንታይ እዩ? ብኸመይ'ከ ይጸልወና?

ስሩዕ ኣካላዊ ምንቅስቓስ፤ ጸቕጢ ከጕድል፡ ስምዒትካ ከማሓይሽ፡ ካብ ቃዝኖት ክከላኸለልካን ካብ ሻቕሎት ከናግፈካን ይኽእል እዩ። 

ጽቡቕ ክስምዓካ ዝገብሩ ሓሙሽተ ምንቅስቓስ ኣካላት

ዶክተር ፓትሲ ስታይት ብዛዕባ ማእሰርቲ ካሲባ ኣብ 2013 ክትፈልጥ ክኢላ። ሽዑ ልሙድ ክትትል ተሓከምቲ እናካየደት ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ርእያታ። ሓራ ንኽተውጽኣ ግን ትሽዓተ ዓመት ወሲዱላ።

ብጌጋ ኣብ ሆስፒታል ን45 ዓመታት ዝተዓጸወት ኣፍሪቃዊት 

ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት ዓለም፡ ፈተነ ነብሰ ቅትለት ከም ገበናዊ ተግባር ዘይኮነስ ከም ጸገም ጥዕና ኣእምሮ ዝቑጸር ኮይኑ፡ ኣብ ገለ ሃገራት ድማ  ብገበን ዘሕትትን መቕጻዕቲ ዘኸትልን እዩ።

ነብሰ ቅትለት ገበን ድዩ? ሕጊ ኢትዮጵያኸ እንታይ ይብል?

ብዘመናዊ ቋንቋ፡ እንምስርቶም ዝምድናታት ወይ ምትእስሳራት ቅዲ ኣለዎም። እዚኦም፡ ኣብ መጀመርታ ዝምድናታትን ምስ ባጻሕናን ዝምዕብሉን ዝቕረጹን ኰይኖም፡ ሰባት ንስምዒታዊ ቅርበትን ፍቕርን ብኸመይ ንቕበሎን ንርድኦን ዝውስኑ ይዀኑ።


ኣብ ፍቕራዊ ህይወትኩም፡ ትጭነቑ፣ ትስንብዱ ዶ ወይስ ቅሱናት ኢኹም? 

ኢማን፡ ኣብ ከተማ ደሴ እያ ተወሊዳ፣ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ድማ ዓብያ።
ድሕሪኡ ግን ሓትነታታ ናብ ዘለዋሉ ስዑዲ ዓረብ ብምኻድ ዝበዝሐ ዕድሚኣ ኣብኡ ኣሕሊፋቶ።
ኣብ ስዑዲ ዓረብ፡ ሓዳር መስሪታ ክልተ ቈልዑ ወሊዳ።
ንሳ ከም እትብሎ እንተዀይኑ፡ ቦኽሪ ውላዳ ክሳብ ሓሙሽ ዓመት ዕድሚኣ ምዝራብ ኣይትኽእልን ነይራ።

ኢማን መሓመድ፡ ዛንታ እታ ስልማታ ሸይጣ ማእከል ኦቲዝም ዝኸፈተት ኣደ

ዘይምጥዓስ ኣገዳሲ ክፋል ደቂ ሰባት እዩ - ንብዙሓት ድማ ከም ማሕበራዊ ልዕለ ሓይሊ ኰይኑ የገልግል።

ገለ ሰባት ስለ ምንታይ'ዩ ጣዕሳ ወይ ሕፍረት ዘይስምዖም?

ንኣነባብራኻን ዝሰማማዕን ቅቡል ጐናዊ ሳዕቤናት ዘለዎን መከላኸሊ ጥንሲ ምርካብ ኣጸጋሚ'ዩ። እዞም መድሃኒታት፡ ጽቡቕን ሕማቕን ሳዕቤን ከም ዘለዎም ክኢላታት ጥዕና ይገልጹ። 


መከላኸሊ ጥንሲ ንደቀንስትዮ ምቾት ይኸልአን፤ ደቂተባዕትዮ እንተወሰዱ'ዶ ይሓይሽ?

ብሰብ-ሰርሖ ብልሒ ዝነጥፉ ቻትቦታት፡ ተበጻሕነት ኣገልግሎት ጥዕና ኣእምሮ ከመሓይሹ ይኽእሉ እዮም፤ እቲ ረብሓ ግን ካብቲ ክስዕብ ዝኽእል ሓደጋ ዝበለጸ ምዃኑ ኣይተረጋገጸን።

ኣእምሮኹም ብሰብ-ሰርሖ ብልሒ ክፍወስ ምፈቐድኩም'ዶ?

ብርክት ዝበሉ ሰባት ብዙሓት ሰባት ዝቐተሉ ሰባት ክርእዩ እንከለው ብሓፈሻ 'ሳይኮፓት' እዮም - ወይ ዝዀነ ጣዕሳን ተደናጋጽነትን ኣይስምዖምን ኢሎም ይድምድሙ።

ጭካነን ቅትለትን ትላበሶ ድዩ ትወርሶ?

ጸብጻብ ኦፍኮም ኦንላይን ኔሽን 2024 ከም ዝሕብሮ፡ ካብ ጠቕላላ ዓበይቲ ህዝቢ ዓባይ ብሪጣንያ እቶም 29 ሚእታዊት ኣብ ግንቦት 2024 ብኢንተርነት ፖርኖግራፊ ከም ዝረኣዩ ይሕብር።

ጥዕና ስነ ኣእምሮ