"Bütün dağıdılmış evlərin divarlarında ağaclar bitib,” - Noyabrın
1-də bəzi işğaldan azad edilmiş ərazilərə baş çəkən jurnalist Seymur Kazımov deyir.
O, Cəbrayıl və Qubadlıya gedib, amma bəlli bir yolla: “Yol boyunca
mina və partlamamış sursat təhlükəsinə görə içərilərə getmək imkanı olmasa da, Cəbrayıldan
Qubadlının axırına kimi getdiyimiz yolda mənzərə təxminən eyni idi: kəndlərin
bircə adları qalıb, hamısı bir-birinə bənzəyir, çünki hamısı eyni formada məhv
edilib”.
Cəbrayıl və Qubadlı oktyabrda azad edilib.
Seymur Kazımov deyir ki, gəzdiyi yerlərdə evlərin və infrastrukturun dağıdıldığını görüb. Bəzi yerlərdə isə tikinti işləri aparıldığını, üzüm bağları əkildiyini, əsasən Qubadlıda hərbi şəhərciklər salındığını müşahidə edib.
O, Cəbrayıl və Qubadlının müqayisəsini apararaq deyir ki, Cəbrayıl ərazisindəki kəndlərdə yaşayış evləri çox azdır.
“Tam uzaqlarda hansısa evlər var. O evlər də həmin o üzümlük təsərrüfatlarının yanındadır. Mən Mehdili, Şəybəy, Quycaq, Soltanlı, Aşağı Maralyan və başqa kəndlərdə oldum. Deyim ki, hansısa kənddə evlər tikiblər. Xeyr, belə bir şey görmədim. Cəbrayılda adda-budda 3-4 ev vardı”.
Qubadlıya gəlincə, Seymur Kazımov deyir ki, gördüyü bəzi kəndlərdə də dağıntılar olub, amma burada vəziyyət Cəbrayıldan fərqlidir.
“Qubadlıda hiss olunurdu ki, yaşayış var. Orada həm də hərbi şəhərcik var. Qubadlıda yaşayış evləri Cəbrayılla müqayisədə daha çoxdur, çünki Qubadlı həm də Laçınla həmsərhəddir. Qubadlıdan keçməklə Laçına getmək olur. Laçında da bilirik ki, qanunsuz köçürülmüşlər var. Orada həm də ermənilər yaşayır. Ona görə bu iki rayon arasında əlaqə var idi”.
Seymur Kazımov deyir ki, Qubadlıda erməni ordusunun zabitləri üçün salınmış hərbi şəhərcik, mağazalar, meyvə-tərəvəz dükanı görüb”.
O, Qubadlıda hətta pinəçi dükanı gördüyünü vurğulayır.
“Qubadlıda az-maz da olsa, həyat olub. Düzdür, mən bütün kəndləri gəzə bilmədim, amma Cəbrayıla nisbətən burada müəyyən qədər köçürülmə və yaşayış olub. Mülki evlər burada daha çox idi. Lakin Seymur Kazımov deyir ki, bütün saydıqlarına rəğmən, Qubadlıda da 28 il ərzində “insan ayağının dəymədiyi aşkar görünən ərazilər” var.
“Biz günorta saat 3-də Cəbrayıla girdik. Qubadlıdan çıxanda səhər saat 4 idi. Onda bildim ki, Qubadlı ərazisində, ümumiyyətlə, işıqlandırma sistemi olmayıb. Baxmayaraq ki, hərbçilər də yaşayıb orada, asfalt belə sovet vaxtından qalıb. Ümumiyyətlə, ermənilər harada yaşayıblarsa, o hissədə nəsə etməyə çalışıblar. Kütləvi olaraq kəndlərdə, rayonlarda kütləvi quruculuq, abadlıq işləri aparılmayıb”.
Seymur Kazımov əlavə edir ki, bir qədər kənardan müşahidə etdiyi üçün tam dəqiqliklə deyə bilməsə də, daha çox nəzərəçarpan tikili “hərbi şəhərcik olub”:
“Ola bilsin ki, indi Azərbaycanda olan məcburi köçkünlərin də evlərində yaşayış olub. Bəzi evlər köhnə tikililəri xatırladır. Çay daşlarından və kubikdən tikilmiş evlər var idi. Amma əsasən kazarma, hərbi şəhərcik salınıb. Baxırsan ki, hamısı eyni boyda, eyni ölçüdə, eyni mərtəbəli tikililərdir. Bilinmir 90-cı illərdə, yoxsa 2000-ci illərdə salınıb, amma yeni tikililər idi”.
Özünün də Cəbrayıldan olduğunu deyən jurnalist heyfslənir ki, “tövsiyə edilmədiyi üçün” kəndlərin içərisinə girib dağıdılmış, baş daşları sındırılmış qəbiristanlığı ziyarət edə bilməyib.
“Düşünün ki, iki addımdan sonra kəndin içində ola bilərsən. O dərəcədə kəndlər yola yaxındır. Asfaltda dayanmışam, iki addım atsam, artıq kəndin içindəyəm. Istərdim ki, kəndə girim, o divarlara toxunum, dağıdılmış evlərin içərisinə daxil olum. Qəbiristanlıqdakı qəbirləri görüm. Şəkillərini çəkim. Qəbiristanlıqlarda baş daşları yox idi, bəzi qəbirlərdə sinə daşı qalmışdı. Bilinmirdi ki, başdaşlarını götürüb aparıblar, ya baxımsızlıqdan yıxılıb, ot-alaq basıb. Ortadan qırılanlar da var idi. Bəzi qəbirləri açmışdılar. Dağıntılar daha çox idi. Yolun kənarında dayanıb qəbiristanlıqdakı açılmış qəbirləri gördüm. Bilmirəm içində nə axtarıblar, amma dağıdılmış, açılmış qəbirlərin başdaşları da sındırılmışdı”.
O deyir ki, Azərbaycan hökuməti artıq onun səfər etdiyi ərazilərdə gördüyü qədərilə işıqlandırma işlərinə başlayıb.
“İkinci bir məsələ rabitə qovşaqlarının yaradılmasıdır. Amma indi ilk iş işıqlandırmadır. İşıq dirəklərinin bəziləri artıq qurulmuşdu,”- Seymur Kazımov əlavə edir.