ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ኣብ ኣመሪካ ነብራስካ፡ ኣብ መንበሪ ኣረጋውያን ከምዝሞተት ዝተገልጸት ሓንቲ ሰበይቲ ንቀብሪ ኣብ እትዳለወሉ እዋን ብህይወት ከምዘላ ሰብመዚ ኣረጋጊጾም።

ሞይታ ተባሂላ ንሓመድ-ድበ ዝተዳለወት ሰበይቲ ብህይወት ተረኺባ

መስርሕ ዝውውር ቀልቀል ካብ ሓደ ጥዑይ ለጋሲ ቀልቀል ተወሲዱ ናብ ስርዓተ ከስዐ ናይ ሓደ ዝሓመመሰ ሰብ ከም ዝኣቱ ዝግበር ኣገባብ’ዩ።

‘ቀልቀል በዓል ቤተይ ካብ ሕማመይ ፈዊሱኒ’

ኣብ ልዕሊ ደበናታት፡ ብፍላይ ናብ መሬት ኣብ ቀረባ ርሕቐት ዝርከብ ህዋን ለውጥታት ጋዝን ዝምለከቱ ኣገደስቲ መጽናዕታት ክካየዱ ዝጸንሑ ዀይኖም፡ እታ ሕጂ ድሕሪ 20 ዓመታት ውረድ ደይብ ናብ ህዋ እትለኣኽ ዘላ ሳተላይት ገለ ረብሓ ዘለዎ ሓበሬታን ርኽበታትን ሒዛ ክትመጽእ ትጽቢት ይግበረላ።

ምስጢር ደበናን ዝናብን ንምፍላጥ ዝተራቐቐት ሳተላይት ናብ ህዋ ተወንጪፋ

ሴፕሲስ ሳሕቲ ዝረአ ግን ከኣ ከቢድ ኵነታት እዩ። ስርዓተ ምክልኻል ኣካላትና ንሓደ ዝዀነ ረኽሲ ካብ መጠን ንላዕሊ ምላሽ ብምሃብ፡ ንናይ ገዛእ ርእሱ ቲሹታትን ኣካላትን ከጥቅዕ ምስ ዝጅምር ይፍጠር።


‘ምሉእ ኣካለይ ሰማያዊ ኰይኑ ሓዲሩ’ - እዚ ሕማም እንታይ’ዩ?

ኣብ ንቡር ተፈጥሮ ወዲሰብ ወጻኢ ልቡ ብኣንጻር ሸነኽ - ካብ ሰጋም ንየማን - ንዝርከብ ወዲ ትሽዓተ ዓመት ህጻን፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ዝተሓላለኸን ዕዉትን መጥባሕቲ ልቢ ተገይርሉ፤ ኣብ ጽቡቕ ኵነታት ጥዕና ከም ዝርከብ ድማ ወላዲኡን ሓኻይምን ይገልጹ።

ኢትዮጵያ፡ ልቡ ብየማን ንዝርከብ ህጻን ዝተገበረ ዕዉት ዝተሓላለኸ መጥባሕቲ

ሰይጣናዊ ኣምልኾ ብሓቂ ብሰይጣን ምእማን ዘጠቓልል ከምዘይኰነ መርበብ ሓበሬታ አታ ቤተ ጸሎት ይሕብር። ኣብ ክንድኡስ፡ ኣባላት እቲ ኣምልኾ፡ ሃይማኖት "ካብ ኣጉል እምነት ክፍለይ" ከም ዘለዎ እዮም ዝኣምኑ። ሰይጣን ዝብል ስም ምቕባሎም "ነቲ ንቅዱስ ሕግታት ኣብ ሕቶ ዘእቱን ንኹሉ ጃንዳዊ ምጽዓን ዝነጽግን መናፍቕ" ንምምልካት እዩ።

ትርጕም ሓወልቲ ኣምልኾ ሰይጣን እንታይ እዩ?

ሕማም ምንፍርፋር ዘለዎ ብዙሕ ሸነኽ ጽልዋታት ንምንካይ፡ ሰባት ብዛዕባ’ቲ ኵነታት ዘለዎም ፍልጠትን ኣረኣእያን ምምሕያሽ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።

ሕማም ምንፍርፋር፡ ውጽኢት ሕማቕ ስነ-ምግባር፡ ዘይፍወስን ተላባዒን ድዩ?

ፕሮፌሰር ስኮሊየር ዘጋጠሞ ንኡስ ዓይነት ግሊዮብላስቶማ ኣዝዩ ሓደገኛ ስለዝኾነ መብዛሕትኦም ሕሙማት ብህይወት ናይ ምጽናሕ ዕድሎም ትሕቲ ሓደ ዓመት ከምዝኾነ ይግለጽ።

ሪቻርድ ስኮሊየር፡ ንዓመት ድሕሪ ዝተገበረሉ ሕክምና ካብ መንሽሮ ሓንጐል ነጻ ዝዀነ ዶክተር

ዝተፈላለያ ሃገራት ሓደስቲ ተልእኾታት ወርሒ ምሕንጻጸን ስዒቡ፡ ናብ ወርሒ ንምብጻሕ ዝግበር ንሕንሕ ይውስኽ ኣሎ። ናይዚ ምኽንያት እንታይ እዩ? ካብቲ ኣብ 1960ታት ዝተኻየደ ዳህሳስ ህዋ ብኸመይ ይፍለ?


ቢልዮናት ዶላራት ዝፈሰሉ ዘሎ ጉዕዞ ናብ ወርሒ እንታይ ንምኽሳብ’ዩ?

ኣፋንታዥያ ማለት ሓንጎል ከም ኣካል ኣተሓሳስባ ስእለ ኣእምሮ ክፈጥር ዘይምኽኣል’ዩ። ክኢላታት፡ ኣፋንታዥያ ከም ሕማም፡ ጸገም ወይ ጉድለት ኣካል ኣይገልጽዎን’ዮም። የግዳስ፡ ከምቲ ብተፈጥሮ በየነይቲ ኢድና ከምንጽሕፍ እንፈለጥ፡ ከምኡ ኣእምሮና ብኸመይ ከም ዝሰርሕ ዘመልክት ባህርይ ከምዝዀነ’ዮም ዝገልጹም።


‘ዕውር ኣእምሮ’ እንታይ ማለት እዩ?

እዚ ኵነታት መብዛሕትኡ ግዜ ብጌጋ ሕማም ፓርኪንሰን ወይ ሃንቲንግተን ተባሂሉ እዩ ዝፍለጥ ነይሩ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ግን፡ ብሓቂ ሓድሽ ኵነታት ምዃኑ ኣረጋጊጾም’ዮም። ኣብ ሓንጎል ብዝፍጠር ምትእኽኻብ ሓጺን ስለ ዝመጽእ ድማ ኒውሮፈሪቲኖፓቲ ኢሎም ሰመይዎ።


ምጕዓዝ፡ ምዝራብን ምብላዕን ከይተረፈ ዝኸልእ ሕማም እንታይ እዩ?

መንሽሮ ብልዕቲ ሳሕቲ ዘጋጥም’ኳ እንተዀነ፡ ኣብ መላእ ዓለም ግን ተርእዮታትን መጠን ሞትን እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ።

መንሽሮ ብልዕቲ፡ ምጕንዳብ ዘስዕብ ንዓለም ዘሰክፍ ዘሎ ብዝሒ

ቅድሚ 75 ሽሕ ዓመት ዝነበረ ገጽ ጓል ኣንስተይቲ ኒያንደርታል እንታይ ይመስል?

ኣብ ከስዐ ላሕሚ ዝርከቡ ከም ባክተርያ፡ ቫይረስ፡ ጀርም ዝኣመሰሉ ማይክሮብስ ኣለዉ። እዞም ማይክሮብስ ሚተይን ዝበሃል ሕብርን ሽታን ዘይብሉ ተቓጻሊ ጋዝ የፍርዩ እዮም። ሚተይን ሓደ ካብቶም ጋዛት ሓምላይ ገዛ ኰይኑ፡ ካብ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ብግምት ብ25 ዕጽፊ ዝያዳ ሙቐት ክብርኽ ይገብር።

ጥሪት ምስ ምውሳኽ ሙቐት ዓለም እንታይ የራኽበን? መልሱ ዘገርም እዩ

ካብ ተራ ውልቀሰብ ክሳብ ተቖጻጸርቲ ባልዕን ነፍሳትን ብዛዕባ ድዱዕ ይግደሱ እዮም። ካብዚ ሓሊፉ ግን ድዱዕ ኣብ ጸረ-ነፍሳት፡ ሮቦታትን መካኒካዊ ኣካላትን ዝካየዱ ምርምራት ከምዘነቓቕሐት መጽናዕትታት የመልክቱ።


ብዛዕባ ድዱዕ ዘይትፈልጥዎም ረብሓታት ክንነግረኩም

ለውጢ ክሊማ ኣብ ብዙሕ ቦታታት ብተደጋጋምን ዝያዳ ጽዑቕን ጽንኩር ኩነታት ኣየር ንኽስዕብ ምኽንያት ይኸውን ኣሎ። ንምዃኑ ንማዕበል ሙቐት፡ ድርቂ፡ ባርዕ በረኻን ውሕጅን ብኸመይ እዩ ዘጋድዶ? 

ለውጢ ክሊማ፡ ንጽንኩር ኵነታት ኣየር ዝጸልወሉ 4 ረቛሕቲ

እቲ ብኤል ኒኖን ላ ኒናን ዝስዕብ ጽንኩር ኵነታት ኣየር ኣብ መላእ ዓለም ንዝርከቡ ትሕተ ቅርጺ፡ መግብን ስርዓታት ጸዓትን ይጸልዎ’ዩ።

ኤል ኒኖን ላ ኒናን እንታይ’ዮም? ከጨንቑናኸ ይግባእ'ዶ?

ካብ ነዊሕ ግዜ ኣትሒዙ ብዛዕባ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት እምነት ዘለዎም ሰባት ሒደት ኣይኰኑን። ኣብዚ መበል 21 ክፍለ ዘመን እውን እንተዀነ፡ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት ከምዘጋጠሞም ዝዛረቡ ኣለዉ። ከምዚ ዝበሉ እምነታት ግን ስለምንታይ ክሳዕ ሕዚ ጸኒሖም? ገለ ረብሓ ክህልዎም ይኽእል’ዶ ይዀን?

ሳይንስ ብዛዕባ መናፍስቲ ምውታን እንታይ ይብል?

ኣብታ ኣፍሪቃ ኣብ 2022 ኣስታት 95 ሚእታዊት ምስ ዓሶ ዝተኣሳሰር ሞት ኣጋጢሙ እዩ፤ ኣስታት 80 ሚእታዊት ካብዚኦም ድማ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝርከቡ ህጻናት ከምዝዀኑ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር።

ክታበት፡ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ንምንካይ ድዩ ዝወሃብ?

ጥንታውያን ደቂ ኣባት፡ ኣኽላባት ቅድሚ ምምጽኦም ነዊሕ እዋን ወኻርያ ከም እንስሳ ዘቤት ገይሮም ይሕዝዎም ነይሮም ክኾኑ ይኽእሉ።

‘ወኻርያ’ እንስሳ ዘቤት ድያ ነይራ?

ቡን ካብ ፍረ ናይቲ ፈለማ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተረኽበ ተኽሊ ቡን ኣራቢካ ዝመጽእ እዩ። ኣፈ ታሪኽ ከም ዝሕብሮ፡ካልዲ ዝተባህለ ሓደ ጓሳ፡ ኣጣሉ ፍረታት ቡን ምስ በልዓ፡ ሓይለንን ሓጎሰንን ከም ዝውስኽ ምስ ኣስተብሃለ ባዕሉ ክፍትኖ ቀሲብዎ። ካብኡ ንደሓር፡ ደቂ ዓዲ፡ ዝተቐልወ ቡን ክውሕጡን ወይ ካብ ቆጽሊ እቲ ተኽሊ ሻሂ ክሰርሑን ጀመሩ።

ቡን ግን ብኸመይ እዩ  ዝውቱር መነቓቅሒ ክኸውን ክኢሉ?

ቅድሚ እቲ ናይ ሰኑይ ፍጹም ጸሓያዊ ግርደት [ከውሊ ፀሓይ] ትጽቢት እናዓበየ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን፡ ሚልዮናት ሰባት ንጹር ሰማይ ክህሉ ተስፋ ይገብሩ ኣለዉ።

ግርደት ፀሓይ ክርእዩ ናብ ሰማይ ዘቋምቱ ዘለዉ ሚልዮናት ሰባት

ክሳዕ ሕጂ እግሮም ኣብ ወርሒ ዝረገጹ ሰባት ሒደት እዮም - 12 ጥራይ። ነዚ ንምእማኑ ዘጸግም ጕዕዞ ዝገበሩ እዞም ጠፈርተኛታት እንመን እዮም?

ኣብ ወርሒ ዝረገጹ ሒደት ሰባት በዓል መን እዮም?

ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብሰንኪ ሕማም ኵሊት ንብረቶም ሸይጦም ኣብ ኢድ ሰብ ዝወደቝ ብዙሓት እዮም። እቲ ሕማም እናኸበደ እንተኸይዱ ዝሓመሙ ብህይወት ንኽጸንሑ፡ እንተወሓደ ኣብ ሰሙን ክልተ ግዜ ዳያሊሲስ ክገብሩ ይግደዱ።