ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ፈሲ ካበይ’ዩ ዝመጽእ፣ እንተዓፊንናዮ’ኸ እንታይ ይኸውን፣ ኵሉ ሰብ ይፈሱ’ዶ፣ እንስሳት’ከ?

ስለምንታይ ኢና ንፈሱ? ሳይንስ’ከ ብዛዕባ ፈሲ እንታይ ይብል?

ፎብያ ዘለዎም ሰባት፡ ጽዑቕን ኣዝዩ ዘይምችኡን ግብረ መልሲ ፍርሒ ከጋጥሞም ተኽእሎ ኣሎ፤ ሓደ ሓደ ግዜ እቲ ስምዒት ልዕሊ ዓቕሞም ክኸውንን ንመዓልታዊ ህይወቶም ክጸሉን ይኽእል እዩ።

'ፎብያ'፡ ዘይርትዓዊ ፍርሒ እንታይ’ዩ? ብኸመይ’ከ ይፍወስ?

ተመራመርቲ ብዛዕባ ምብራሕ ጸጉሪ ርእሲ ንዓሰርተታት ዓመታት መልሲ ከይረኸቡ ጸኒሖም’ዮም። እዚ ክቕየር ተኽእሎ ኣሎ ድዩ?

'ብርሒ ዝፍውስ፡ ሕሱርን ባህሪያውን መድሃኒት ተረኺቡ' - ተመራመርቲ

ሓደጋታት ናይቲ ኣደ እትወስዶ ኣልኮላዊ መስተ ብዝያዳ ዝተሰነደ’ኳ እንተዀነ፡ ካልእ ነቶም ምስ ምስታይ ብዝተሓሓዝ ዝመጽኡ ሳዕቤናት ኣበርክቶ ክገብር ዝኽእል ጉዳይ ግን ዕሽሽ ተባሂሉ ኣሎ። እዚ ድማ እቲ ኣቦ ክንደይ ዝኣክል ይሰቲ ዝብል እዩ።

ኣቦ ዝሰትዮ ኣልኮላዊ መስተ ብኸመይ'ዩ ኣብ ዝውለድ ቈልዓ ሳዕቤን ዝህልዎ?  

ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ካብ 1.3 ክሳብ ኣርባዕተ ሚልዮን ብሕማም ሸሮኽ ከምዝተለኽፉን፡ ኣብ መላእ ዓለም ድማ ካብ 21 ሽሕ ክሳብ 143 ሽሕ ብሰንኪ እዚ ሕማም ከምዝሞቱን ይግምት።

ሕማም ሸሮኽ፡ ጠንቁን መከላኸሊኡን እንታይ እዩ? 

ልዕሊ ፍርቂ ኣካላትና ሰብ ከምዘይኮነ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ይዛረቡ።

ልዕሊ ፍርቂ ዋህዮታትና ናይ ሰብ ኣይኰኑን - ተመራመርቲ

እታ 71 ሜትሮ ዝንውሓታ ናይ ጽዕነት መርከብ ብ1969 ኣብ ገማግም ባሕሪ ኒው ሳውዝ ዌልስ ሓጺን ጽዒና ትጓዓዝ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ብዘጋጠማ ህቦብላዊ ኵነታት ኣየር ከምዝጠሓለት ይግለጽ። እዚ ድማ ኣብ ታሪኽ ኣውስትራልያ ሓደ ካብቶም ዝዓበዩ ኣለሻ ትሕቲ ባሕሪ ክካየድ ምኽንያት ኰይኑ።

ቅድሚ 55 ዓመታት ዝጠሓለት መርከብ ተረኺባ

ካልኦት 60 ሰባት እውን ኣብቲ ልዑል ሓደጋ ዘለዎ ምድብ እቲ ሕማም ምህላዎም ከምዝተለለዩ ሚኒስተር ጥዕና እታ ግዝኣት ኣፍሊጡ።

ህንዲ፡ ሞት ወዲ 14 ዓመት ቆልዓ ዘስዓበ ቫይረስ ኒፓህ ሻቕሎት ፈጢሩ


ወዲ 14 ዓመት ዝቐተለ ቫይረስ 'ኒፓህ' ሻቕሎት ፈጢሩ

ተመራመርቲ ንመድሃኒት ሕማመ ዓሶ ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ዘለዎም ጽግዕተኛታት ሕማም ዓሶ ኣብ ኣፍሪቃ የስፋሕፍሕ ከምዘሎ ብምሕባር፡ ብህጹጽ ስጕምቲ እንተዘይተወሲዱ ህይወት ሚልዮናት ኣፍሪቃውያን ንሓደጋ ተቓሊዑ ከምዘሎ ኣጠንቂቘም።

ኣብ ኤርትራ እትርከበን ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ መድሃኒት ዝጻወር ዓሶ ይስፍሕፋሕ ኣሎ

ደቅኹም ስቕ ኢሎም ካልኦት ቈልዑ ክዕልሉ ምርኣይ ተስፋ ከቝርጸኩም ይኽእል እዩ። ይዅን እምበር ኵሎም ህጻናት ብዝተፈላለየ ናህሪ እዮም ዘረባን ቋንቋን ዘማዕብሉ። 

ደቅና ኣፍ ዘይምኽፋቶም ዘጨንቕ ድዩ?

ብዝተኽኣለ መጠን ውሑድ ዝተመስርሑን ኣመና-ዝተመስርሑን መግብታት እንተተመገብና ክኢላታት ይዛረቡ። ይኹን'ምበር ገለ ካብዞም መግብታት ንስድራቤታት ረብሓ ክህልዎም ከምዝኽእል ክንርስዕ የብልናን።


ኣመጋግባ ስድራና ንቀጻሊ ህይወት ደቅና ናብ ሓደጋ የእቱ ኣሎ - መጽናዕቲ

ብሓቂ ንኢንተርነት ዝመሃዘ ሰብ መን እዩ? ከምቲ ኣብ ብዙሓት ምህዞታት ዘጋጥም፡ ምህዞ ኢንተርነት ምስ ሓደ ሰብ ጥራይ ዝተኣሳሰር ኣይኰነን።
ልክዕ ከምቲ ኣብ ኣምፑል፡ ተሌፎንን ሓይሊ ኤሌክትሪክን ዝነበረ፡ ኣብ ምህዞ ኢንተርነት እውን ኣገዳሲ ተራ ዝተጻወቱ ብርክት ዝበሉ ሳይንቲስትን መሃዝትን ምጥቃስ ይከኣል።


ብሓቂ ንኢንተርነት ዝመሃዘ ሰብ መን’ዩ?

ሽኮር ምብዛሕ ንጥዕናና ጽቡቕ ከም ዘይኰነ ኣየካትዕን፤ ግን ኣርቲፊሻል መመቐሪታት ካብ ሽኮር ንጥዕና ዝበልጹ ድዮም? እዋናዊ መጽናዕቲታት ብዛዕባ’ዚ እንታይ ይብሉ?

ኣርቲፊሻል መመቀሪ እንታይ'ዩ፣ ንጥዕናና ብኸመይ ይጸልዎ? 

ዓለምና ሳላ ሳይንሳዊ ርኽበታትን ቴክኖሎጂያዊ ምህዞታትን ብቐጻሊ እናተቐየረት ትርከብ። ኵሉ ምህዞታት መበገሲኦም ንጽቡቕ ዕላማ’ኳ እንተዀኑ፡ ገሊኦም ግን ረብሓ ዘይብሎም ወይ ጉድኣት ዘስዕቡ ክዀኑ ይኽእሉ እዮም። 

ዝፈሸሉ ምህዞታት ቴክኖሎጂ ትፈልጡ ዶ?

ሰብሰርሖ ብልሒ ('ኣርቲፊሻል ኢንተለጀንስ - ኤኣይ') ክብሃል ከሎ ንገለ ሰባት ምናልባት ሓደ መዓልቲ ማሽናት ንስርሖም መንጢሎም ነዛ ዓለም ክቆጻጸርዎ ዝመስል ዘፍርሕ ጉዳይ ክኸውን ይኽእል። እዚ ግን ክሳብ ክንደይ ሓቂ እዩ? ኣብ ኣፍሪቃኸ ምጥቃም 'ኤኣይ' ነቲ ማእለያ ዘይብሉ ጸገማታ ኣብ ምፍታሕ ከምኡ’ውን ንመንእሰይ እታ ኣህጉር ኣብ ምብቃዕ ዝህቦ ረብሓታት ይህሉ'ዶ ይኸውን? ቢቢሲ ዝረኸቦ ርእይቶ ኣብዚ ጸብጻብ እንሆ።

ሰብሰርሖ ብልሒ፡ ንዕድላት ስራሕ ኣፍሪቃውያን ስግኣት ድዩ?

ምስዕዓም ፍልቀታዊ ዕላማ እውን ክህልዎ ይኽእል እዩ። ኣካል ንኣካል ክንጸጋጋዕ ከለና ሓደ ነቲ ካልእ ዘለና ስምዒት ዝሕብር ምልክታት ክንረክብ ንኽእል ኢና። እዚ ድማ እቲ ከንፈር ንከንፈር ዝግበር ፍቕራዊ ምስዓም ንበይኑ ፍሉይ ዝውቱር ባህሪ ደቂ ሰባት ከምዘይኮነ ከረድእ ይኽእል።

ሰባት ግን ስለምንታይ እዮም ዝሰዓዓሙ?

ኣብ መጀመርታ ደቂ ሰባት፡ ጸባ እንስሳታት ኣይኽእሉን ነይሮም – ሕጂ ግን ኣብ ብዙሓት ህዝብታት ተመራጺ መስተ’ዩ። ፍልቀት ስለምንታይ ጸባ ምጽዋር መሪጻ? 

ደቂ ሰባት ንምንታይ ኢና ንምራኽ ዝተዳለወ ጸባ ንሰቲ?

እዚ 1.6 ፓውንድ (0.7 ኪሎ ግራም) ዝምዘን ሓጺናዊ ኣካል ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ መጋቢት ኣብ ናፖሊ ኣብ ዝርከብ ገዛ ኣሌሃንድሮ ኦተሮ ንኽልተ ናሕሲ በሲዑ ከምዝኣተወ ይግለጽ። እቲ ኣቕሓ ክፋል ናይቲ ዓለምለኻዊ መደበር ህዋ ዘወገዶ ኣስታት 5,800 ፓውንድ (2,630 ኪሎ) ዝምዘን ሃርድዌር ምዃኑ ናሳ ገሊጹ ነይሩ።

ገዛኦም ካብ ህዋ ብዝወደቐ ፍርስራስ ዝዓነወ ስድራ ካሕሳ ሓቲቶም

ዳን – ማለት ካብ ‘Do Anything Now’ ዝብል ዝተወስደ ኣሕጽሮት’ዩ። “ጀይልብሬክ” ዝዀነ ስሪት ቻትጂፒቲ እዩ። “ጀይልብሬክ” ማለት ኣብ ሓደ ስርሒት ቴክኖሎጂ ለውጢ ብምግባር ብዘይተሓሰበሉ መንገዲ ምጥቃም እዩ።

ኣፍቃሪ ሰብ-ሰርሖ ብልሒ፡ ኣብ ቻትጂፒቲ ኣፍቃሪ ዝእልሻ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ

መንሽሮ መትሎ ሳሕቲ ዝረአ ኰይኑ፡ ኣብ መላእ ዓለም ግን ተርእዮታትን መጠን ሞትን እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ብራዚል፡ ካብተን ዝለዓለ መጠን ተርእዮ መንሽሮ መትሎ ዘለወን ሃገራት ኰይና፡ እዚ ካብ 100 ሽሕ ደቂ ተባዕትዮ 2.1 ከም ዝዀነ መጽናዕቲታት የመልክቱ።

ስለ ምንታይ'ዩ መንሽሮ መትሎ ዝውስኽ ዘሎ?

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ሰባት ብብዝሒ ክብደት ሰብነት ንምጕዳል ዝጥቀምሉ ዘለው ስኑዕ ‘ኦዘምፒክ’ ዝተባህለ መድሃኒት ዝምልከት ዓለምለኻዊ ጥንቃቐ ክግበር ኣተሓሳሲቡ። እዚ መድሃኒት፡ ቀንዲ ዕላምኡ ንዓይነት 2 ሕማም ሽኮር ንምፍዋስ እኳ እንተዀነ፡ ሓሓሊፉ ግን “ስኪኒ ጃብ” ተባሂሉ ይፍለጥ።


ክብደት ሰብነት ንምጕዳል ኣብ ዝውሰዱ ስኑዓት መድሃኒታት መጠንቀቕታ ተዋሂቡ

‘ተኣምራዊ ተኽሊ’ ብዝብል ዝፍለጥ ሞሪንጋ፡ ንጥዕና ዘደንቕ ረብሓታት ከምዝህብ ንዘመናት ናእዳታት ክረክብ ጸኒሑ’ዩ። እዚ ቖጽሊ ዝህቦም ረብሓታት ግን ብሳይንስ ዝተደገፉ ድዮም? እዚ ዛንታ እንታይነት እዚ መሳጢ ተኽሊ ዝምርምር’ዩ።

ሞሪንጋ፡ ‘ተኣምራዊ ተኽሊ’ ዝበሃል ሓቂ ድዩ?

ኣቶ ሃይሉ፡ ሸምጊሎም፣ ቈርበቶም ተሸማሪሩን ኣስናኖም ይውዳእን እኳ እንተሃለወ፡ ብዛዕባ ትምህርቲ ክዛረቡ እንከለው ግን ምስ ሙሉእ ሓይሎም ከም ዘለው ትግንዘብ።

ንራብዓይ ግዜ 8ይ ክፍሊ ዝተፈተኑ ወዲ 76 ዓመት ኣቶ ሃይሉ ለማ

ካልኦት ብመንግስቲ ሩስያ ተኣሲሮም ዘለዉ ተመራመርቲ ወዲ 57 ዓመት ዳይረክተር ITAM ኣብ 2022 ፍርዲ ይጽበ ኣሎ፡ ዳይረክተር ኢንስትትዩት ምርምር ፔተርስበርግ ኣሌክሳንደር ኩራኖቭ ኣቭ 2021 ተኣሲሩ ኣብ 2024 ንሸውዓተ ዓመታት ክእሰር ተፈሪዱ፡ ኣበን 2020  ንሸውዓት ዓመትት ክእሰር ዝተፈረደ ሮማን ካቮሌኦቭ ኣብ 2022 ኣብ ቤት ማእሰርቲ እንከሎ ዝሞተ ይርከቦም።