ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ካብ ነዊሕ ግዜ ኣትሒዙ ተመራመርቲ፡ ደቂ-ሰባት እርጋን ንምምምካት ወይ ናብ መንእሰይነት ንምምላስ ዘኽእሎም ኣገባባት ብዝምልከት ዝተፈላለዩ መጽናዕትታት ከካይዱ ጸኒሖም እዮም። ዓለምና ድማ ኣብ ከምዚ ዝበሉ መርመራታት ዝሕግዙ ዝመስሉ ፍጡራት ኣለዋ።

ንዘልኣለም ክትነብሩ ምደለኹም’ዶ?

ተመራመርቲ ስነ አእምሮ ስለምንታይ ሰይጣን ዝርኣና ኮይኑ ከምዝስምዓና ዘብርህ ኣዝዩ ኣገዳሲ ምርምር ኣካይዶም ኣለዉ።
ሓደ ብሃሊኡ ዘይርአ፡ ብገለ ዝመጽእ ዘፍርሕ ድምጺ፤ ዘይንቡር ወይ ዘይልሙድ ትርኢት፡ ብጥቓኻ ሓደ ግኡዝ ነገር ሽው ኢሉ ዝሓለፍ ዝመስለካ ስምዒት፡ ሰባት ንሰይጣን ርኢናዮ ንምባል ዝጥቀምሉ ኣገላልጻ እዩ። 

ሰይጣን ርኢኹም’ዶ ትፈልጡ? ሳይንስ’ከ ብዛዕባ’ዚ እንታይ ይብል?

ሉና-25 ዝተበሃለት ሰብ ኣልቦ መንኮርኮር ሩስያ ካብ ቁጽጽር ድሕሪ ምውጽኣ ኣብ ወርሒ ከም ዝተወደቐት ሰበስልጣን እታ ሃገር ገሊጾም።

ሩስያዊት መንኮርኮር ኣብ ወርሒ ተሓምሺሻ

ሰብ-ሰርሖ ብልሒ ሰብኣዊ ባህሪ ምስ ዝወሃቦም፡ ብተለምዶ እቲ ሮቦት ኣንስታዊ ባህርያት ክህልዎ ኢና ንመርጽ። ነዚ ገለ እከይ ምኽንያት ኣለዎ ድዩ?

ኣንስትዮ ሮቦት ዝበዝሓሉ እከይ ምኽንያት ኣሎ ድዩ?

ኣብ መላእ ዓለም ካብ ዝርከቡ ልዕሊ 226 ሽሕ ሰባት ዝተገብረ መፅናዕቲ ከም ዘመልክቶ 4,000 ስጕሚ ናይ እግሪ ጉዕዞ ምግባር ብኣጋ (ኣብ ዘይእዋኑ) ንዘጋጥም ሓደጋ ኣብ ምንካይ ከም መጀመሪ እኹል እዩ።

መዓልታዊ 5 ሽሕ ስጕሚ ምንቅስቓስ ዕድመ የናውሕ ዶ?

ካብ ሰኑይ ክሳብ ዓርቢ ኣብ ዘለዉ መዓልታት ኣብ ኣዝዩ ዝተፈላለየ ሰዓታት ናይ ምድቃስን ምትሳእን ዝተዛብዐ ልምዲ እንተሃልዩካ “ሶሻል ጀትላግ” ከም ዘለካ የመልክት።

ወትሩ ኣብ ተመሳሳሊ ሰዓት ክንድቅስ ንግደደሉ ቀንዲ ምኽንያት 

ብሰንኪ እቲ ብቑርዲድ ዝተለኸፈ ስጋ ብምምጋብ ዝስዕብ ፀገም ጥዕና ‘ኣልፋ-ጋል ሲንድሮም’ ዘለዎም ሰባት ኣዝዩ ከምዝወሰኸ ማእከላት ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት (Centers for Disease Control and Prevention (CDC)) ዘውጽኦ ሓድሽ መረዳእታ የመልክት።

ብቝርዲድ ዝተጠቕዐ ስጋ ከብቲ ምብላዕ ጸገም ጥዕና የስዕብ ዶ?

ጉዕዞ እግሪ ምግባር፣ ምጉያይን ብሽክለታ ምዝዋርን ትኹረት ክግበረሎም ዝግብኡ ኣገደስቲ ኣካላዊ ምንቅስቓሳት ከምዝኾኑ ንነዊሕ እዋን ሰብሞያ ክምዕዱ ምፅንሖም ይፍለጥ። ተመራመርቲ ዓባይ ብሪጣንያ ግን እዞም ኣማራፂታት ምምሕያሽ ክግበረሎም ይምዕዱ ኣለዉ።

ጸቕጢ ደም ከጕድሉ ዝኽእሉ ዓይነት ምንቅስቓስ ኣካላት 

መብዛሕትኡ ሰብ፡ ኣብቲ ነዊሕ ካብ ግዜኡ ዘሕልፈሉ ገዛኡ ማዕረ ክንደይ ዝተበከለ ነገራት ኣብ ኣየር ይዘውር ከምዘሎ ኣይፍለጦን እዩ።

ኣትክልቲ፡ ኣየር ውሽጢ ገዛና ከጽርዩ ይኽእሉ ዶ?

ኣብ መላእ ኣሜሪካ እቲ ሎሚ ዘጋጠመ ሙቐት ነቲ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝነበረ ክብረወሰን ዝሰብር እዩ። ኣብ ቴክሳስ ከተማ ኤል ፓሶ ን27 ተኸታተልቲ መዓልታት ዝቐጸለ ሙቐት ናብ ልዕሊ 37 ዲግሪ ሴልሲየስ  ዝበጽሐ ኮይኑ ነቲ ንመወዳእታ ግዜ ኣብ 1994 ዝተመዝገበ ክብረወሰን ዝሓልፍ ኰይኑ ተመዝጊቡ።

እዚ እዋን ስለምንታይ እዩ ኣመና ምዉቕ ኰይኑ?

“እዞም ባልዕ ‘ኔክሮሲስ’ እዮም ዝብሃሉ፡ ኣብ ኣካላት እዞም እሽኽ ባሕሪ ብምልጋብ ክሳብ ኣዕጽምቲ እቲ እንስሳ ዝስበር ይበልዕዎም፡ ሓደ እሾኽ ባሕሪ እዞም ባልዕ እዚኦም ኣብ ኣካላቱ እንተበጺሖም ኣብ ውሽጢ 48 ሰዓታት ክመውት ይኽእል” ይብል።  

ኣብ ቀይሕ ባሕሪ ዘጋጥም ዘሎ ጽንተት እሾክ ባሕሪ እንታይ ሓደጋ የስዕብ ይኸውን?

ኣብ ዝርዝር ግብኣታት ዝተፈላለዩ መግብታት ወይ ኣብ ከም ልስሉስ መስተታት፣ ማስቲካን ዕሹጋት ርግኦ ዝበሉ ካብ ሽኮር ነፃ ዝኾኑ መግብታት ይርከብ። ኣስፓርተም ዝለዎም ፍሉጣት ልስሉስ መስተታት ከም ዳይት ኮክ፣ ኮክ ዜሮ፣ ፔፕሲ ማክስን 7 ኣፕ ፍሪን ዝርከብዎም ኮይኑ እቲ መመቐሪ ግን ኣብ ኣስታት 6000 ፍርያት መግቢ ይርከብ።

መንሽሮ የስዕብ'ዩ ዝበሃል ዘሎ ካብ ሽኮር 200 ዕጽፊ ዝምቅር ‘ኣስፓርተም’ 

እስራኤል፡ ፍልስጤማውያን ናብ ሃገራ ከይኣትዉ ስለዝኸልከለት፡ መናእሰይ እታ ሃገር ኣብ እዮርሳሌምን ከባቢታት ምዕራባዊ ገማግምን ዘሎ ጥንታዊ ሓድግታት ብቨርችዋል ሪያሊቲ ክርእይዎ ተገዲዶም።

ጥንታዊ ሓድግታቶም ብ'ቨርችዋል ሪያሊቲ' ክርእዩ ዝተገደዱ ፍልስጤማውያን

ልዕሊ 2 ሽሕ ዓደግቲ ድማ ናብተን ሱፐርማርኬት ብምኻድ ዝደልይዎ ሸቐጣት ንምእካብ ነተን ዓረብያታት ተጠቒሞም። ኣብቲ ንክልተ ኣዋርሕ ዝፀንሐ መጽናዕቲ ከኣ 39 ሰባት ቅድሚኡ ዘይፈልጥዎ ‘ኣትሪያል ፊብሪለሽን’ (AF) ማለት ዘይስሩዕን ኣዝዩ ቅልጡፍን ህርመት ልቢ ከም ዘለዎም ክልለይ ተኻኢሉ።

ፀገም ጥዕና ልቢ ዘለዎም ዓማዊል ዘለልያ ዓረብያታት ሱፐርማርኬት 

ብመሰረት እቶም ነቲ ተስፋ ተነቢርሉ ዘሎ ፈተነ ዝመርሑ ዘለዉ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ሕዱር ሕማም ጸላም ከብዲ (CLD) እቲ እንኮ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ዓቢ ሕዱር ሕማም እዩ።
ብተወሳኺ ሕዱር ሕማም ጸላም ከብዲ (CLD)  ንኣብ ትሕቲ 40 ዓመት ዝዕድሚኦም ሰባት ሳልሳይ ዝዓበየ ጠንቂ ቅድመ ሞት ምዃኑ ይግምቱ።

ካብ ሕማም ጸላም ከብዲ ክትፍወሱ ዝተለገሰ ቀልቀል ምተጠቅምኩምዶ?

እቲ ንታይታኒክ ዘርእይ ትካል: ሰባት ከምዝሞቱ መጠንቀቕታ በፂሕዎ ነይሩ

ካብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝተኣኻኸቡ ክኢላታት ነቶም ዝጠፍኡ ሰባት ክደልዩ ዝፀንሑ ኮይኖም እቲ ክፍሊት እንዳተቐበለ ናብቲ ዓሚቝ ባሕሪ በፃሕቲ ዝልእኽ ትካል ኣብ ዝሃቦ መግለፂ፡ ህይወት እቶም 5 ሰባት ከምዝሓለፈ ኣፍሊጡ’ሎ።

መርከብ ታይታኒክ ንምርኣይ ኣብ ውቅያኖስ ዝጠፍኡ ሰባት ከምዝሞቱ ተረጋጊፁ

ብቐጻሊ ንሓጺር እዋን እንድቅሰሉ ግዜ እንተረኺብና፡ ሓንጎልና ንነዊሕ ዓቢ ንኽኸውን ከም ዝሕግዝ ተመራመርቲ ዩኒቨርሲቲ ኮሌጅ ለንደን ይገልጹ።

ሓንጎልና ብሓጺር ድቃስ ቀትሪ ከም ዝጽሎ ትፈልጡ ዶ?

ጾታዊ ህይወት ተኽልታት ስግንጢር ክኸውን ይኽእል እዩ። ናይ ብሓቂ ድማ ዘደንጹ ማለትና እዩ። 

ገለ ኣታኽልቲ ዝራብሑሉ ሚስጥራዊ ኣገባብ

ነቲ ንሸሞንተ መዓልታት ዝጸንሕ ጉዕዞ ዝኽፈል ዋጋ ትኬት 250 ሽሕ ዶላር (195 ሽሕ ፓውንድ) ኮይኑ፡ ናብቲ ኣብ 3,800 ሜትሮ (12,500 ጫማ) ዕምቆት ዝርከብ ስብርባር ታይታኒክ ምጥላቕ ዝሓውስ እዩ።

ስብርባር መርከብ ታይታኒክ ንምርኣይ ትሕቲ ባሕሪ ዝኣተዉ ቱሪስት ደሃዮም ጠፊኡ

 ንምዃኑ ግን ከመይ ኢሉ እዩ ‘ኣርቲፊሻል-ኢንተለጀንስ’ ውሑስ ክኸውን ዝኽእል? ሓሙሽተ ካብቶም ኣብ ቅድሚት ዝህልዉ ብድሆታት ዝስዕቡ እዮም።

‘ኣርተፊሻል ኢንተለጀንስ’ [AI] ውሑስ ንምግባር ሓሙሽተ ቀንዲ ብድሆታት

ካብ ኣሜሪካ ዝተረኸበትን 18 ዓመት ዕድመ ዝመልኣን ሓርገፅ እያ ነቲ እንቋቑሖ ኣብ ወርሒ ጥሪ 2018 ኣብ ፓርክ ረፕቲላንያ ኣውዲቓቶ። እቲ ኣብ ውሽጡ ዝነበረ ድቂ ከኣ ምሉእ ብምሉእ ቀርፂ ሒዙ’ኳ እንተነበረ ግን ድማ ሞይቱ እዩ ተወሊዱ።

ብዘይ ዘርኢ ተባዕታይ ንገዛእ ርእሳ ዘጥነሰት ሓርገፅ ተረኺባ

ኣብ ዝኽሪ፡ መንነት፡ ስምዒት፡ ኣስተብህሎ፡ ባህርያትን ርእሰ-ርድኢትን ዝኣመሰሉ ዘጋጥሙ ንነፍሲ ወከፍ መዳይ ስርሓት ኣእምሮ ክዘርጉ ዝኽእሉ ጸገማት ብሓፈሻ ጸገማት ምፍልላይ (ዲሶሽየቲቭ ዲስኦርደር) ከም ዝበሃሉ መርበብ ውድብ ጥዕና ዓለም የመልክት። 
እዞም ጸገማት ኣብ ሰለስተ ይኽፈሉ - ዲሶሽየቲቭ ኣይደንቲቲ ዲስኦርደር፡ ዲሶሽየቲቭ ኣምነዥያን ዲፐርሶናላይዜሽን/ዲርያላይዜሽን ዲስኦርደር።

ገበን ዝፈጸሙ ሰባት ዘይሕተትሉ ዓይነት ጸገም ጥዕና እንታይ’ዩ? 

ካብ 2004 ጀሚሩ ኣብ ኣዒንቲ ወተሃደራዊ ፓይለታት ካብ ዝኣተዉ 144 ተርእዮታት ብዘይካ ሓደ ኩሎም ዘይተፈለጡን መብርሂ ዘይተወሃበሎምን ምዃኖም ኣብ 2021 ዝወጸ ጸብጻብ ፔንታጎን የመልክት። ሰበስልጣን’ውን እቶም ኣብ ሰማይ ዝተረኣዩ ነገራት ካብ ካልእ ዓለም ዝመፅኡ ፍጥረታት ክኾኑ ከምዝኽእሉ ንምግላፅ ኣይደፈሩን።