5 kiis oo siyaasadeed oo Afrikaan ah oo qaatay sanado badan si xal looga gaaro

Tan iyo 1945, hoggaamiyeyaasha siyaasadda iyo shakhsiyaad caan ah ayaa la horgeeyay maxkamado gaar ah oo gudaha iyo kuwa caalamiga ah oo ku yaal dalal kala duwan oo adduunka ah.

Qaar ayaa la xukumay, halka kuwa kalena ay dhinteen ka hor inta aan la dhammaystirin kiisaskooda. Kuwa kale, sida Augusto Pinochet oo Chile ka soo jeeda iyo Charles Taylor oo Liberia ka soo jeeda, waxay la kulmeen habab maqal oo dheer ka hor inta aan ugu dambeyntii la horgeynin caddaaladda.

Tansaaniya, dacwadda ka dhanka ah Tundu Lissu, oo ah hoggaamiyaha xisbiga mucaaradka ah ee CHADEMA, ayaa dhalisay dood ku saabsan muddada ay kiisaska siyaasadeed ay qaadanayaan si ay u gaaraan go'aan.

Maxkamadda Sare ee Tansaaniya ayaa xukuntay in Lissu loo haystay in uu ka jawaabo dacwadda khiyaanada qaran. Tani ma aha go'aan kama dambays ah oo ku saabsan dambiga ama dambi la'aanta, laakiin waa tallaabo muhiim ah oo maxkamadeed oo si dhow loola socday gudaha iyo dibadda Tansaaniya. Kiiska ayaa galay marxaladda difaaca, halkaas oo Lissu uu bilaabay inuu soo bandhigo caddayntiisa iyo markhaatiyadiisa.

Afrika, taariikhdu waxay muujinaysaa in kiisaska ku lug leh siyaasiyiinta, hoggaamiyeyaasha mucaaradka ama arrimaha muhiimka u ah siyaasadda ay qaadan karaan sannado, mararka qaarkood xitaa tobanaan sano, ka hor inta aan la gaarin xukun ama la dhammaystiro habka sharciga.

Kiisaska Kenya iyo Maxkamadda Caalamiga ah ee Dambiyada (ICC) ee socday dhowrka sano

Kenya waxay sidoo kale leedahay taariikh ku saabsan maxkamadeyn siyaasadaysan oo muddo dheer jiitamaysay iyada oo aan lagu gaarin xukun lagu caddaynayo dambiga. Maxkamadeyntan ayaa ka dhacday Afrika, balse waxaa ku lug lahaa siyaasiyiin Afrikaan ah.

Kadib rabshadihii ka dhashay doorashooyinkii 2007-dii iyo 2008-dii, Maxkamadda Caalamiga ah ee Dambiyada (ICC) ayaa bilowday habraac lagula xisaabtamayo qaar ka mid ah hoggaamiyeyaasha iyo shakhsiyaadka caanka ah ee ku lugta lahaa rabshadahaas. Dadka wajahayay eedeymaha waxaa ka mid ahaa Madaxweynihii hore ee Kenya Uhuru Kenyatta iyo William Ruto, oo hadda ah Madaxweynaha Kenya.

Kiiska ka dhanka ah Kenyatta wuxuu ahaa mid ka mid ah kuwa ugu badan ee la soo gabagabeeyay dhowr sano. Dacwadaha ka dhanka ah waxaa xaqiijisay ICC bishii Janaayo 2012, laakiin dacwad oogayaashu waxay soo gudbiyeen mooshin ah in laga noqdo Diseembar 2014. Ugu dambeyntii, Maarso 13, 2015, maxkamaddu si rasmi ah ayay u xirtay kiiska. ICC waxay sheegtay inaysan jirin caddayn ku filan oo lagu sii wadi karo dacwadaha.

Laga soo bilaabo amarkii ICC ee 2010 ilaa xiritaanka kiiska Kenyatta ee 2015, geeddi-socodku wuxuu qaatay qiyaastii shan sano.

Kiiska ka dhanka ah William Ruto iyo martigeliyaha raadiyaha Joshua Sang ayaa sidoo kale qaatay waqti dheer. Dacwadahooda waxaa la xaqiijiyay Janaayo 2012 maxkamadeyntuna waxay bilaabatay Sebtembar 2013. Si kastaba ha ahaatee, 5 Abriil 2016, ICC waxay xirtay kiiska iyada oo aan meesha ka saarin suurtagalnimada in dacwadaha dib loo soo nooleeyo taariikh dambe.

Iyada oo la tirinayo laga bilaabo 2010 ilaa 2016, geeddi-socodka kiiska Ruto iyo Sang wuxuu qaatay qiyaastii lix sano.

Caqabadaha ugu waaweyn ee kiisaskan waxaa ka mid ahaa helitaanka caddaynta, iskaashiga markhaatiyada iyo eedeymo ku saabsan faragelinta markhaatiyada. Kiisaska Ruto iyo Sang, maxkamaddu waxay heshay caddayn muujinaysa faragelinta markhaatiyada, taas oo si weyn u saamaysay awoodda dacwad oogista si ay u sii wadato kiiskeeda.

Kiisaskani waxay muujinayaan caqabadaha ka dhalan kara dacwadaha siyaasadeed ee xasaasiga ah iyo kuwa caalamiga ah.

Hawsha sharcigu waxay qaadan kartaa dhowr sano, laakiin kiis kasta oo muddo dheer socda ma aha mid ku dhammaada xukun dambiyeed.

Kiisaska qaar waxay ku dhammaadaan sababtoo ah ma jiraan caddayn ku filan, markhaatiyadu ma awoodaan inay bixiyaan caddaynta lagama maarmaanka ah, ama waxaa jira caqabado kale oo saameeya awoodda dacwad oogista si ay u caddeeyaan kiiskeeda.

Kiiska dambiga ee Madaxweynihii hore ee Chad, Hissène Habré

Meel kale oo Afrika ka mid ah, safarkii Hissène Habré ee ku aaddanaa maxkamadeynta ayaa ahaa mid aad u dheer.

Dadaallada lagu doonayay in madaxweynihii hore ee Chad la horgeeyo caddaaladda ayaa billowday sanadkii 2000. Ka dib sanado badan oo muran sharci iyo dagaal dhanka awoodda maxkamadeynta ah, Habré waxaa lagu maxkamadeeyay dalka Senegal.

Sanadkii 2016-kii, waxaa lagu helay dambiyo ka dhan ah bini'aadantinimada, dambiyo dagaal iyo jirdil.

Xukunkaas ayaa ahaa natiijada kama dambaysta ah ee halgan 17 sano socday oo ay wadeen dhibanayaashii maamulkiisa, kuwaas oo u dagaallamayay in la horgeeyo caddaaladda.

Guddiga baaritaanka oo laga dhisay Chad ka dib markii xilka laga tuuray Habré sanadkii 1990-kii ayaa sheegay in xukuumaddiisu ay mas'uul ka ahayd dilalka siyaasadeed ee loo geystay dad lagu qiyaasay 40,000 oo qof iyo 200,000 oo kiis oo jirdil ah intii uu xilka hayay muddo siddeed sano ah.

Ciidankiisa booliiska siyaasadda, oo loo yaqaanay Agaasinka Dukumeentiyada iyo Amniga (DDS), ayaa lagu eedeeyay inay ku lug lahaayeen qaar ka mid ah xad-gudubyadii ugu darnaa ee xuquuqda aadanaha.

Habré, oo markaas ahaa 73 jir, ayaa beeniyay inuu wax ka ogaa dilalka, jirdilka iyo kufsigii lagu helay dambiyadaas ugu dambeyntii.

Wuxuu xilka la wareegay sanadkii 1982-kii ka dib markii uu xilka ka tuuray Goukouni Oueddei, oo ay hore u wada wadeen kacdoonka, kaas oo ku guuleystay doorashada.

Waqtigaas, waxaa jiray aaminaad baahsan oo ahayd in Habré ay taageeraysay Hay'adda Sirdoonka Mareykanka ee CIA-da, iyadoo loo arkayay inay tahay caqabad ama gaashaan lagaga hortagayo maamulkii Korneyl Mucamar Qadaafi ee Liibiya.

Kiiskii khiyaanada qaran ee Nelson Mandela - Koonfur Afrika

Sannadihii 1950-meeyadii iyo horraantii 1990-meeyadii, markii mudaaharaadyadooda si xoog leh loo caburiyay, ururka ANC wuxuu bilaabay dagaal dhab ah oo ka dhan ah maamulkii dadka caddaanka ah.

Sannadkii 1956-kii, 156 qof oo uu ku jiro Nelson Mandela ayaa la xiray, waxaana lagu soo oogay dacwad ku saabsan khiyaano-qaran, taas oo caan ku noqotay magaca "Dacwaddii Khiyaano-qaranka" (Treason Trial). Dacwaddan ayaa socotay muddo ku dhow afar sano iyo bar, ka hor inta aan dhammaan dadkii eedaysanayaasha ahaa laga saarin eedeymihii loo haystay sannadkii 1961-kii.

Kiiska khiyaanada qaran ee Delmas - Koonfur Afrika

Dacwadda Delmas waxay bilaabatay sannadkii 1985-kii, waxayna soo dhammaatay bishii Disembar ee sannadkii 1989-kii, taas oo ka dhigtay mid ka mid ah dacwadihii ugu muddada dheeraa taariikhda maxkamadaha Koonfur Afrika.

Dacwaddan waxaa ku lug lahaa hoggaamiyeyaal iyo dhaqdhaqaaqayaal ka tirsan dhaqdhaqaaqa ka soo horjeeda nidaamka midab-kala-sooca (apartheid), kuwaas oo ay ka mid ahaayeen Frank Chikane, Mosiuoa Lekota iyo Popo Molefe; saddexdan qof ayaa si wadajir ah loogu yeeri jiray 'Saddexda Waaweyn' (Big Three).

Waxaa maxkamad la soo taagay iyadoo lagu saleynayo sharciyada amniga ee nidaamka midab-kala-sooca, waxaana lagu eedeeyay inay galeen dambiga qiyaano-qaran.

Dacwaddan ayaa qaadatay 431 maalmood oo fadhiyo maxkamadeed ah, muddo ku dhow afar sano. Sannadkii 1988-kii, qaar ka mid ah eedaysanayaasha ayaa lagu xukumay xabsiyo muddo dheer ah, balse xukunnadaas ayaa racfaan laga qaatay, waxaana markii dambe baabi'iyay Maxkamadda Racfaanka dabayaaqadii sannadkii 1989-kii.

Eedaysanayaasha kale ee kiiskan ku jiray waxay kala ahaayeen: Mabuya Baleka, Oupa Hlomoka, Tebogo Moselane, Mohapi More, Gcinumuzi Malindi, Morake Mokoena, Tsietsi Mphuti, Naphtali Nkopane, Tebello Ramakgula, Bavumile Vilakazi, Sekwati Mokoena, Simon Nkoli, Pelamotse Thlopane, Serame Hlanyane, Thomas Manthata, Hlabeng Matlole, Maxala Vilakazi iyo Thabiso Ratsomo.

Kiiskii isku-daygii dilka Xusni Mubaarak - Masar

Dalka Masar, xil-ka-qaadistii Hosni Mubarak ee sannadkii 2011-kii waxaa xigay maxkamadeyn socotay muddo lix sano ah.

Madaxweynihii hore ayaa wajahay eedeymo la xiriira dilka dad dibadbaxyo dhigayay iyo musuqmaasuq. Waxaa jirtay xukunno, racfaanno iyo dib-u-maxkamadeyn, ka hor inta aysan maxkamad sare sannadkii 2017-kii ka nadiifin eedeymaha ku saabsanaa dhimashada dadkii dibadbaxyada dhigayay.

Hosni Mubarak ayaa geeriyooday isagoo 91 jir ah bishii Febraayo ee sannadkii 2020-kii, xilli uu daaweyn ku qaadanayay isbitaal ciidan oo ku yaalla magaalada Qaahira.

Kiiska khiyaanada qaran ee Besigye - Uganda

Dalka Uganda, siyaasiga Kizza Besigye ayaa wajahayay taxane kiisas maxkamadeed, xarig iyo eedeymo kala duwan tan iyo markii uu noqday mid ka mid ah dadka sida weyn uga soo horjeeda Madaxweyne Yoweri Museveni.

Sanadkii 2005-tii, wuxuu wajahay eedeymo la xiriira khiyaano qaran xilligii ololaha doorashada. Qaar ka mid ah kiisaskan ayaa jiitamayay sanado badan ka hor inta aan la baabi'in ama aan xal loo helin.

Taariikhdu markay ahayd 16-kii Nofembar 2024, Besigye ayaa mar kale wajahay eedeymo culus ka dib markii lagu xiray dalka Kenya, kadibna loo soo wareejiyay Uganda si loo maxkamadeeyo, halkaas oo markii hore lagu hor geeyay maxkamad ciidan.

Tallaabadan ayaa dhalisay dood kulul oo ku saabsan xaqqa ay dadka rayidka ah u leeyihiin inaan lagu qaadin maxkamado ciidan. Maxkamadda Sare ee Uganda ayaa markii dambe xukuntay inaan dadka rayidka ah lagu qaadin maxkamado ciidan marka ay galaan dambiyo ciqaabeed.

Winnie Byanyima, oo ah Agaasimaha Fulinta ee hay'adda UNAIDS, ayaa si adag u cambaareysay sii socoshada kiiska iyadoo Besigye uusan awoodin inuu maxkamadda hor yimaado sababo la xiriira xaaladdiisa caafimaad.