ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ኣትክልቲ ተጠቒሞም ንገዛእ ርእሶም ዝሕክሙን ዝፍውሱን ጕሪላታት ትዅረት ተመራመርቲ ይስሕቡ ከምዘለዉ ይግለጽ ኣሎ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ መስርሕ ሕክምና እዞም እንስሳታት ኣብ መጻኢ ድማ ዝተፈላለዩ መድሃኒት ንምርካብ ኣመት ክህብ ከምዝኽእል ተተስፍዮም ኣለዉ።


ብኣትክልቲ ንነብሶም ዝፍውሱ ጕሪላታት ኣብ ሕክምና ሓድሽ ተስፋ ሂቦም

ሽታ ኣፍ ካብ ዘበላሽዉ ጸገማት ጥዕና ሓደ፡ ምስ ሕማም ሽኮር ዝተሓሓዝ ጕድለት ጥዕና እዩ። ሕማም ሽኮር ዝኽሰት፡ ኣብ ውሽጢ ሰብነትና ዘሎ መጠን ግሉኮስ ነቲ ሓይሊ ክህቦ ዝግባእ ህዋሳትና ከይሃበ ምስ ዝተርፍን ኣብ ደምና ምስ ዝባዛሕን እዩ።

ንብዙሓት ዘስክፍ ሕማቕ ሽታ ኣፍ ጠንቁ እንታይ እዩ?

ብቫይረስ በዲዶ ህበይ ምስ ዝተለኸፉ ሰባት ኮነ እንስሳት ዝኾነ ይኹን ምትንኻፍ ምቁራጽን፡ ንሕሙማት በዲዶ ህበይ ዝናብዩ ሰብ ሞያ ሕክምና ድማ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ክገብሩ ውድብ ጥዕና ዓለም ይመክር።

በዲዶ ህበይ፡ ብኸመይ ንነብስኻ ምክልኻል ይከኣል?

ኣብ ሰሜን ምዕራብ ትግራይ ልዕሊ 10 ሽሕ ባህላዊ ዓደንቲ ወርቂ ከምዘለዉን፡ ቅነ ኣውደኣመት ምስ ምዃኑ ድማ ናብ ገዛውቶም ክምለሱ እንከለዉ ብቐሊሉ ክላባዕ ከምዝኸኣለ ኣረዲኡ።
“ክረምቲ ምስ ምዃኑ፡ ሕማም ሽሮክ ሓደ ግዜ እንተተራእዩ ቀልጢፉ እዩ ዝመሓላላፍ” ክብል'ውን ሓቢሩ።

ኣብ ትግራይ 7 ሰባት ብሕማም ሸሮኽ ሞይቶም

በዲዶ ህበይ፡ ሰብ እንታይ ጥንቃቐታት’ዩ ክገብር ዘለዎ? ሞያዊ መብርሂን ማዕዳን ብዶክተር መድሃኔ ሃይለ ካብ ሰንተር ፎር ትሪፒካል ኤንድ ትራቨል መዲሰን።

በዲዶ ህበይ፡ ሰብ እንታይ ጥንቃቐታት’ዩ ክገብር ዘለዎ?

ተመራመርቲ ብዛዕባ ምብራሕ ጸጉሪ ርእሲ ንዓሰርተታት ዓመታት መልሲ ከይረኸቡ ጸኒሖም’ዮም። እዚ ክቕየር ተኽእሎ ኣሎ ድዩ?

'ብርሒ ዝፍውስ፡ ሕሱርን ባህሪያውን መድሃኒት ተረኺቡ' - ተመራመርቲ

ልዕሊ ፍርቂ ኣካላትና ሰብ ከምዘይኮነ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ይዛረቡ።

ልዕሊ ፍርቂ ዋህዮታትና ናይ ሰብ ኣይኰኑን - ተመራመርቲ

ቅድሚ ሰለስተ ኣዋርሕ ኣቢሉ ከተማ ኣኽሱም ብርእሰን ተጣቢቐን ዝተወለዳ መናቱ ከዘራርባ ቀኒየን ኣለዋ። ቅድሚ ሒደት መዓልታት ብመሰረት ሃይማኖታዊ ስርዓት እምነት ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ኣብ ኣክሱም ቤተክርስትያን ጽዮን ማርያም ዝተጠመቓ ኮይነን 'ውህብቶን ህያብን' ዝብል ስም ተዋሂበን ኣሎ። ኩነታተን እንታይ ይመስል- ኢልና ሓቲትና ኣለና።

ትግራይ፡ ተላጊበን ዝተወልዳ 'ህያብን ውህብቶን' ድሕሪ 80 መዓልታት ከመይ ኣለዋ? 

እቲ ብዩኒቨርሲቲ ሎውቦሮ ምስ ማሕበር ፕሮፌሽናል ተጻወትቲ ብምትሕብባር ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ ካብ ሓሙሽተ ተጻወትቲ እቶም ክልተ እንተወሓደ ሓደ ግዜ ነቲ ንጥረ ነገር ፈቲኖምዎ እዮም።
"ሓቀኛ ቁጽሪ" ናይቶም ስኑስ ዝጥቀሙ ተጻወትቲ ኣዝዩ ዝለዓለ ክኸውን ከም ዝኽእል ዘመልክት እቲ ጸብጻብ፡ ብዙሓት ተጻወትቲ ወልፊ ከምዘለዎም ንምዝራብ ፍቓደኛታት ኣይኮኑን ይብል።

ተጻወትቲ ኩዕሶ እግሪ ትሕቲ ከንፈሮም ዝቐብርዎ ጥቕላል እንታይ እዩ? ሕጋዊ ድዩኸ?

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ሰባት ብብዝሒ ክብደት ሰብነት ንምጕዳል ዝጥቀምሉ ዘለው ስኑዕ ‘ኦዘምፒክ’ ዝተባህለ መድሃኒት ዝምልከት ዓለምለኻዊ ጥንቃቐ ክግበር ኣተሓሳሲቡ። እዚ መድሃኒት፡ ቀንዲ ዕላምኡ ንዓይነት 2 ሕማም ሽኮር ንምፍዋስ እኳ እንተዀነ፡ ሓሓሊፉ ግን “ስኪኒ ጃብ” ተባሂሉ ይፍለጥ።


ክብደት ሰብነት ንምጕዳል ኣብ ዝውሰዱ ስኑዓት መድሃኒታት መጠንቀቕታ ተዋሂቡ

መስርሕ ዝውውር ቀልቀል ካብ ሓደ ጥዑይ ለጋሲ ቀልቀል ተወሲዱ ናብ ስርዓተ ከስዐ ናይ ሓደ ዝሓመመሰ ሰብ ከም ዝኣቱ ዝግበር ኣገባብ’ዩ።

‘ቀልቀል በዓል ቤተይ ካብ ሕማመይ ፈዊሱኒ’

ሴፕሲስ ሳሕቲ ዝረአ ግን ከኣ ከቢድ ኵነታት እዩ። ስርዓተ ምክልኻል ኣካላትና ንሓደ ዝዀነ ረኽሲ ካብ መጠን ንላዕሊ ምላሽ ብምሃብ፡ ንናይ ገዛእ ርእሱ ቲሹታትን ኣካላትን ከጥቅዕ ምስ ዝጅምር ይፍጠር።


‘ምሉእ ኣካለይ ሰማያዊ ኰይኑ ሓዲሩ’ - እዚ ሕማም እንታይ’ዩ?

ኣብ ንቡር ተፈጥሮ ወዲሰብ ወጻኢ ልቡ ብኣንጻር ሸነኽ - ካብ ሰጋም ንየማን - ንዝርከብ ወዲ ትሽዓተ ዓመት ህጻን፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ዝተሓላለኸን ዕዉትን መጥባሕቲ ልቢ ተገይርሉ፤ ኣብ ጽቡቕ ኵነታት ጥዕና ከም ዝርከብ ድማ ወላዲኡን ሓኻይምን ይገልጹ።

ኢትዮጵያ፡ ልቡ ብየማን ንዝርከብ ህጻን ዝተገበረ ዕዉት ዝተሓላለኸ መጥባሕቲ

ፕሮፌሰር ስኮሊየር ዘጋጠሞ ንኡስ ዓይነት ግሊዮብላስቶማ ኣዝዩ ሓደገኛ ስለዝኾነ መብዛሕትኦም ሕሙማት ብህይወት ናይ ምጽናሕ ዕድሎም ትሕቲ ሓደ ዓመት ከምዝኾነ ይግለጽ።

ሪቻርድ ስኮሊየር፡ ንዓመት ድሕሪ ዝተገበረሉ ሕክምና ካብ መንሽሮ ሓንጐል ነጻ ዝዀነ ዶክተር

እዚ ኵነታት መብዛሕትኡ ግዜ ብጌጋ ሕማም ፓርኪንሰን ወይ ሃንቲንግተን ተባሂሉ እዩ ዝፍለጥ ነይሩ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ግን፡ ብሓቂ ሓድሽ ኵነታት ምዃኑ ኣረጋጊጾም’ዮም። ኣብ ሓንጎል ብዝፍጠር ምትእኽኻብ ሓጺን ስለ ዝመጽእ ድማ ኒውሮፈሪቲኖፓቲ ኢሎም ሰመይዎ።


ምጕዓዝ፡ ምዝራብን ምብላዕን ከይተረፈ ዝኸልእ ሕማም እንታይ እዩ?

ካብ ተራ ውልቀሰብ ክሳብ ተቖጻጸርቲ ባልዕን ነፍሳትን ብዛዕባ ድዱዕ ይግደሱ እዮም። ካብዚ ሓሊፉ ግን ድዱዕ ኣብ ጸረ-ነፍሳት፡ ሮቦታትን መካኒካዊ ኣካላትን ዝካየዱ ምርምራት ከምዘነቓቕሐት መጽናዕትታት የመልክቱ።


ብዛዕባ ድዱዕ ዘይትፈልጥዎም ረብሓታት ክንነግረኩም

ኣብታ ኣፍሪቃ ኣብ 2022 ኣስታት 95 ሚእታዊት ምስ ዓሶ ዝተኣሳሰር ሞት ኣጋጢሙ እዩ፤ ኣስታት 80 ሚእታዊት ካብዚኦም ድማ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝርከቡ ህጻናት ከምዝዀኑ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር።

ክታበት፡ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ንምንካይ ድዩ ዝወሃብ?

ብውሕዱ ሓሙሽተ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ዘይቅቡል ልዑል መጠን ናይቲ መርዛምን ቀታሊ ክኸውን ዝኽእልን ‘ዳይቲሊን ግላይኮል’ ዝበሃል ንጥረ ነገር ምሓዞም ብምርመራ ድሕሪ ምርግጋጹ ጥምሮታት ሽሮፕ ሰዓል ‘ጆንሰን ኤንድ ጆንሰን’ ክእከብ ገይረን።

ኣብ ረብሓ ከይውዕል መጠንቀቕታ ዝተወሃበሉ ሽሮፖ ሰዓል

ኣብዚ ቕነ ሓደ ውልቀሰብ ገጹ ብካርቶን ተሸፊኑ መሰርሒ ሕክምና እንተበላሹ ዘርኢ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ዝተዘርገሐ ቪድዮ ኣዝዩ ኣዘራራቢ ኰይኑ ምጽንሑ ይፍለጥ። እቲ ኣብቲ ቪድዮ ዝርአ ፍጻመ ብሓቂ ኣብቲ ኣብ ከተማ መቐለ ዝርከብ ሪፈራል ሆስፒታል ዓይደር ዘጋጠመ ምዃኑ ዳይረክተር’ቲ ሆስፒታል ዶክተር ኣብርሃ ገብረግዚኣብሄር ንቢቢሲ ገሊጹ ኣሎ።


ትግራይ፡ ኣብ መወከሲ ሆስፒታል ዓይደር እንታይ’ዩ ኣጋጢሙ?

ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብሰንኪ ሕማም ኵሊት ንብረቶም ሸይጦም ኣብ ኢድ ሰብ ዝወደቝ ብዙሓት እዮም። እቲ ሕማም እናኸበደ እንተኸይዱ ዝሓመሙ ብህይወት ንኽጸንሑ፡ እንተወሓደ ኣብ ሰሙን ክልተ ግዜ ዳያሊሲስ ክገብሩ ይግደዱ።

ጥዕና ኵሊት ንምሕላው ዝሕግዙ 6 ቀለልቲ ነገራት

ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ቁጥዐ ምግቢ ብዙሕ ዝተለምደ ስለዘይኰነ ብዛዕባኡ ዘለና ንቕሓት እውን ድሩት እዩ። ስለዚ ድማ ወለዲ ከየፍቀድና ንቘልዑ ዝዀነ ዝብላዕ ነገር ምሃብ ከም ነውሪ ኣይንርእዮን። ሳዕቤን ክህልዎ ከምዝኽእል እውን ኣይንሓስብን።ይዅን’ምበር ኣብዚ እዋን ህጻናት ቁጥዐ ከማዕብሉ ብተደጋጋሚ ይርኣይ ኣሎ።

ቁጥዐ መግቢ ስለምንታይ እዩ ኣብ ህጻናት ዘጋጥም ዘሎ?

ካብ ቆርበት ኣድጊ፡ ጥዕና ዘደንፍዕን ንእስነትካ ዝዕቅብን ባእታ ከም ዘለዎ ይእመን። ነቲ ጀላቲን  ንምውጻእ ድማ፡ ቆርበት ኣድጊ ይፈልሕ። ካብኡ ድማ ናብ ሓሩጭ፡ ከኒና ወይ ፈሳሲ ይስራሕ ወይ ድማ ኣብ መግቢ ዝሕወስ ኰይኑ ይስራሕ።

ሚልዮናት ኣእዱግ ስለምንታይ ከምዝቕተሉ ትፈልጡ'ዶ?

ኣብ ሰራውር ዘጋጥም ምርጋእ ደም መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ እግሪ እዩ ዘጋጥም። እንተዀነ ገለ ክፋል ናይቲ ርጋ’እ ደም ተበቲኹ ብደም ኣቢሉ ናብ ካልእ ክፋል ኣካላት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ድማ ናብ ሳንቡእ ክጓዓዝ ተኽእሎ ኣሎ። ርጋ’እ ደም ናብ ሳንቡእ ኣብ ዝኣትወሉ እዋን ሃንደበታዊ ምዕጋት ሱር ደም ሳንቡእ ይበሃል።

ሃንደበታዊ ምዕጋት ሱር ደም ሳንቡእ እንታይ እዩ?

ከም ቪያግራ ዝኣመሰሉ መድሃኒታት ፈለማ ንልዑል ጸቕጢ ደምን ኣንጅናን [ኣብ ከባቢ ኣፍልቢ ዝፍጠር ቃንዛ]  ንምፍዋስ ዝተዳለዉ እዮም። 