تشییع جنازه‌های پرجمعیت ایران؛ از ناصرالدین شاه تا قاسم سلیمانی

تشییع جنازه، بیش از آن که مراسمی برای فرد از دست رفته باشد، برای بازماندگان است، حالا این بازماندگان می‌تواند یک نفر از نزدیکان باشد، می‌تواند طبقات مختلف جامعه یا حتی چندین ملت را فرابگیرد.

همچنین تشییع جنازه فقط مراسمی آئینی نیست، گاهی بار سیاسی، اجتماعی یا تاریخی یک تشییع جنازه به حدی است که بر تحولات جاری تاثیر می‌گذارد.

در برهه‌های گوناگون ایران معاصر نیز، تشییع جنازه‌هایی برگزار شده که دست‌کم از نظر جمعیت زیاد شرکت‌کنندگان در تاریخ ثبت شده است.

۱۲۷۵ - ناصرالدین شاه، تشییع شاهانه

یکی از اولین تشییع جنازه‌های باشکوهی که اسناد و عکس‌های آن موجود است، تشییع جنازه ناصرالدین شاه قاجار است که پس از نیم قرن سلطنت به دست میرزا رضای کرمانی به قتل رسید.

آقارضا عکاسباشی، عبدالله قاجار و آنتوان سوریگین از جمله عکاسانی بودند که تصاویر تشییع جنازه و خاکسپاری ناصرالدین شاه را ثبت کردند.

جسد ناصرالدین شاه در حرم شاه عبدالعظیم در شهر ری در نزدیکی تهران دفن شد. مرگ ناصرالدین شاه را بسیاری نمادی از تغییرات سیاسی و اجتماعی پس از آن در ایران می پندارند.

۱۳۲۹ - رضاشاه، تشییع با تاخیر

رضاشاه پس از تبعید، در روز ۴ مرداد ۱۳۲۳ در ژوهانسبورگ، آفریقای جنوبی درگذشت. پیکر او پس از مرگ به مصر برده شد و در آن‌جا به امانت گذاشته شد و سرانجام در اردیبهشت ۱۳۲۹ جنازه رضاشاه به وسیله هواپیما و سپس با قطار مخصوص به تهران حمل شد و در آرامگاه مخصوصی در شهرری به خاک سپرده شد.

پس از انقلاب اسلامی مقبره رضاشاه در جنوب تهران به دست صادق خلخالی و دیگر انقلابیون تخریب شد. اما در آستانه اعتراضات دیماه ۹۶ جسدی مومیایی در شهر ری پیدا شد که گمان برده شد جسد مومیایی رضا شاه است.

هم اکنون جسد فرزند او، محمدرضا پهلوی، در مصر به امانت گذاشته شده است.

۱۳۳۹ - مهوش، تشییع مردمی

معصومه عزیزی بروجردی معروف به "مهوش" که در سال ۱۳۱۲ به دنیا آمده بود، یکی از معروف‌ترین خوانندگان زن موسیقی عامیانه یا "لاله‌زاری" ایران در دهه سی به شمار می‌رفت.

او به عقیده برخی از منتقدان هنری، سرآمد همه زنانی بود که موسیقی کوچه و بازار را در جامعه آن زمان ایران فراگیر ساختند. مهوش همچنین در چند فیلم سینمایی ظاهر شد و رونقی نیز به فیلمفارسی‌های آن زمان بخشید.

اما در اوج شهرت در ۲۶ دی ۱۳۳۹ در حال رانندگی در یکی از خیابان‌های تهران در تصادف با یک تاکسی جان خود را از دست داد. گفته می‌شود که بیش از صدهزار نفر در مراسم تشییع جنازه‌اش شرکت کردند و مراسم مختلفی برای او در چند شهر ایران برگزار شد.

۱۳۴۶ - تختی، مرگ جنجالی

تشییع جنازه غلامرضا تختی، کشتی‌گیر ایرانی که به "جهان‌پهلوان" معروف بود، نیز از دیگر تشییع ‌جنازه‌های مهم پیش از انقلاب ایران است.

تختی در ۱۷ دی ۱۳۴۶ در تهران درگذشت، اما مرگ جنجال‌برانگیز و پرابهام او در سی و پنج سالگی بر تشییع جنازه این ورزشکار معروف تاثیرگذار بود. او که زمانی از نام آوران کشتی ایران و جهان بود در اواخر عمر با بایکوت حکومتی روبرو شده بود چنانکه کشتی‌گیران هم نسلش می گویند حتی از حضورش در سالن های ورزشی جلوگیری می کردند.

درگذشت او همچنین یک سال پس درگذشت ناگهانی از فروغ فرخزاد بود که شاعران و نویسندگان بسیاری در مراسم تشییع این شاعر شرکت داشتند.

در تشییع جنازه تختی در تهران هزاران نفر شرکت کردند و جنازه این ورزشکار در گورستان ابن‌بابویه شهر ری، در جنوب تهران به خاک سپرده شد.

۱۳۶۸ - آیت‌الله خمینی، مراسم حکومتی

مرگ آیت‌الله روح‌الله خمینی در خرداد ۱۳۶۸ گرچه ناگهانی نبود، اما نقطه عطفی سیاسی در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رفت.

جسد آیت‌الله خمینی به مصلای تهران منتقل شد و با قرار دادن در یک یخچال شیشه‌ای به نمایش درآمد. بالاخره جسد او پس از اقامه نماز میت در روز ۱۶ خرداد از سوی آیت‌الله گلپایگانی، در بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

انبوه جمعیت حاضر در مراسم تشییع رهبر پیشین جمهوری اسلامی به حدی بود که تابوت و حتی کفن آیت‌الله خمینی نیز آسیب دید؛ به طوری که جسد برای تکفین مجدد به جماران منتقل شد.

در مراسم تشییع جنازه آیت‌الله خمینی بسیاری از خارجی‌ها از جمله مقام‌های دیپلماتیک از کشورهای دیگر نیز حضور داشتند.

۱۳۷۹ - فردین، یادآوری تاریخی

تشییع جنازه محمدعلی فردین، بازیگر معروف سینمای پیش از انقلاب ایران، یک یادآوری تاریخی و ستایش از این مقطع از سینمای ایران بود.

فردین پس از انقلاب به همراه سعید راد و ناصر ملک‌مطیعی در فیلم "برزخی‌ها" به کارگردانی ایرج قادری بازی کرد، اما این فیلم آخرین حضور فردین در عرصه سینمای ایران بود.

با وجود حدود بیست سال دوری از کار هنری، اما تصویر فردین از ذهن‌ ایرانیان پاک نشد و این موضوع خود را در تشییع جنازه پرجمعیت این هنرمند نشان داد.

به نظر می رسد فردین در کنار بهروز وثوقی و ناصر ملک مطیعی با حدود سال ها ممنوعیت نمایش فیمم هایشان همچنان در خاطره جمعی ایرانیان زنده اند.

۱۳۷۹ - احمد شاملو، تشییع شعر معاصر

اگر تشییع جنازه فروغ فرخزاد در پیش از انقلاب، مهم‌ترین تشییع جنازه یک چهره ادبی بود، تشییع جنازه احمد شاملو در پس انقلاب نیز تقریبا همان اهمیت را داشت.

شاملو در دوم مرداد ۱۳۷۹ و چند هفته پس از مرگ هوشنگ گلشیری در خانه خود در دهکده فردیس درگذشت.

پیکر شاملو در روز پنج‌شنبه ۶ مرداد از مقابل بیمارستان ایرانمهر در تهران و با حضور ده‌ها هزار نفر از علاقه‌مندان او تشییع و در امامزاده طاهر کرج در نزدیکی مزار هوشنگ گلشیری، محمد مختاری و محمدجعفر پوینده به خاک سپرده شد. این در حالی بود که هیچ گونه خبر یا تبلیغ رسانه ای درباره این مراسم انجام نشده بود.

بعدها افراد ناشناس بارها به سنگ قبر شاملو و دیگر نویسندگانی که در کنار او آرمیده‌اند، حمله کردند و آن را تخریب کردند. همچنین برگزاری مراسم بزرگداشت بر مزار این شاعر نیز با محدودیت مواجه است.

۱۳۸۸ - آیت‌الله منتظری، تحت تدابیر امنیتی

درگذشت آیت‌الله حسینعلی منتظری کمی پس از انتخابات بحث‌برانگیز سال ۱۳۸۸، موجب شد که مراسم تشییع جنازه او در فضایی بسیار سیاسی برگزار شود.

منتظری پس از یک سخنرانی جنجالی در سال ۱۳۷۶ حصر خانگی شد، و تا پنج سال در حصر خانگی بود.

تخمین زده شد که در مراسم تشییع این مرجع شیعه در روز ۳۰ آذر ۱۳۸۸ در قم صدها هزار نفر از جمله میرحسین موسوی و مهدی کروبی شرکت کردند.

تعدادی از هواداران حکومت در اعتراض به شعارهای مراسم تشییع جنازه آیت‌الله منتظری تظاهراتی برگزار کردند و برخی از مراسم بزرگداشت او در شهرهای دیگر لغو شد.

۱۳۹۰ - روح‌الله داداشی، قربانی نزاع خیابانی

روح‌الله داداشی، ورزشکار و از برندگان مسابقات قوی‌ترین مردان ایران، شب شنبه ۲۵ تیر ۱۳۹۰، در جریان یک نزاع خیابانی در منطقه گلشهر کرج به شدت مجروح شد و همان شب در اثر شدت جراحات درگذشت.

او هنگام مرگ سی ساله بود و دادستان عمومی و انقلاب کرج اعلام کرد که به دلیل "محبوبیت این ورزشکار در میان مردم" محاکمه و صدور حکم متهم به قتل در کمتر از سه ماه صورت گرفت.

قاتل ۱۸ ساله داداشی شهریور همان سال در ملاء عام در کرج اعدام شد.

تشییع جنازه این ورزشکار که در کرج برگزار شد، پرجمعیت بود و چند مراسم ترحیم در شهرهای مختلف ایران برگزار شد.

۱۳۹۳ - مرتضی پاشایی، تشییع پرحاشیه

اما سه سال بعد، تشییع جنازه مرتضی پاشایی، یکی از خوانندگان موسیقی پاپ که او نیز در سی سالگی و در اوج شهرت درگذشت، جنجال‌برانگیزتر بود و باعث اظهارنظرهای مختلف شد.

تشییع جنازه پاشایی از مقابل تالار وحدت در تهران آغاز شد و به ‌دلیل ازدحام هواداران این خواننده پاپ، بسیار بیشتر از زمان معمول به طول کشید. همچنین در میانه راه ازدحام به حدی بود که موفق نشدند او را به قطعه‌ هنرمندان برسانند و به همین دلیل، جنازه او موقتا به سردخانه انتقال یافت.

پاشایی از حدود یک سال پیش و در پی ابتلا به بیماری سرطان بیشتر از گذشته مورد توجه رسانه‌ها و مردم قرار گرفته بود.

از یوسف اباذری، استاد دانشگاه تا عماد افروغ، از نمایندگان پیشین مجلس، درباره حجم جمعیت در تشییع جنازه مرتضی پاشایی موضع‌گیری کردند و آن را از مقایسه با تشییع جنازه هنرمندان تا اعتراض سیاسی به حاکمیت قلمداد کردند.

۱۳۹۴ - غواص‌های عملیات کربلای ۴

مراسم تشییع پیکر ۱۷۵ غواص کشته شده در عملیات کربلای چهار و ۱۰۰ نفر از کشته‌شدگان دیگر جنگ ایران و عراق در خرداد ۱۳۹۴ در تهران یکی از جنجال‌برانگیزترین تشییع‌های قربانیان جنگ ایران و عراق بود.

کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح ایران در اواخر اردیبهشت ماه از کشف پیکر ۲۷۰ تن از کشته شدگان ایرانی جنگ ایران و عراق خبر داد. ۱۷۵ نفر از این افراد غواصانی بودند که در عملیات کربلا ۴ جان خود را از دست داده بودند.

عملیات کربلای ۴، سوم دی ماه ۱۳۶۵ آغاز شد و هدف اصلی آن، تصرف شهر بصره بود. اما در عمل، این عملیات به بزرگترین شکست ایران در طول جنگ هشت ساله با عراق انجامید و تنها یک روز بعد متوقف شد.

گفته می‌شد که آنها "با دستان بسته" زنده دفن شده بودند و پس از آن بود که بحث هایی در رسانه ها و شبکه ها مطرح شد که فرماندهان سپاه با توجه به آگاهی عراقی ها این عملیات را همچنان انجام داده اند که چنین تلفات سنگینی در برداشته است و باید پاسخگو باشند.

۱۳۹۸ - قاسم سلیمانی، نمایش قدرت

کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در بحبوحه تنش‌ها میان ایران و آمریکا، اتفاقی با ابعاد بین‌المللی بود.

در حالی که او در میان مردم عادی ایران و منطقه محبوبیت داشت، حکومت ایران نیز تلاش کرد مراسم تشییع جنازه او را به نمایش قدرت خود و همچنین اتحاد میان مردم و حکومت تبدیل کند.

جنازه قاسم سلیمانی از نجف و کربلا و بغداد تا اهواز، مشهد، تهران و کرمان تشییع شد و آیت‌الله خامنه‌ای نیز هنگام اقامه نماز میت در تهران گریه کرد.

همچنین تشییع جنازه سلیمانی از این نظر که تعدادی از شرکت‌کنندگان در کرمان جان خود را در ازدحام جمعیت از دست دادند، بی‌سابقه بود.