چرا گرایش به نئونازیسم در میان نوجوانان روسیه شدت گرفته است؟

در سال‌های اخیر، روسیه شاهد بازگشت نگران‌کننده‌ فعالیت‌های مرتبط با باورهای نئونازی در میان نسل جوان خود بوده است. رشد گروه‌های نوجوان خشن که بر پایه ایدئولوژی‌های افراطی راست‌گرا شکل گرفته‌‌اند، بسیاری از آن‌ها را به سمت خشونت خیابانی و ترویج نفرت سوق داده، آن هم در حالی که حتی خودشان دقیقا نمی‌دانند به چه چیزی باور دارند.

در حالی که دولت روسیه با صدای بلند از «نبرد علیه نازیسم» سخن می‌گوید و جنگ در اوکراین را با شعار «مقابله با فاشیسم» توجیه می‌کند، موجی نگران‌کننده از ظهور نئونازیسم در درون جامعه خودش شکل گرفته است.

این گروه‌ها در شبکه‌های اجتماعی قدرت گرفته‌اند و روش‌های آن‌ها با خطرناک‌ترین شیوه‌های دیجیتال روز همگام شده است. پرونده‌ای تکان‌دهنده از شهر کوچک کوستروما، در شمال شرقی مسکو، تصویری روشن از این روند نگران‌کننده ارائه می‌دهد.

تولد گروه «ساخته نفرت»

اوایل سال ۲۰۲۴، یک کانال بسته در تلگرام، که اعضای آن گروهی از نوجوانان طرفدار فوتبال در کوستروما، شهری تاریخی در کنار رودخانه ولگا با جمعیت حدود ۲۶۴ هزار نفر، به یک باند نئونازی به نام «ساخته نفرت» تبدیل شد. به گفته آنتون، یکی از اعضای پیشین گروه که در آن زمان ۱۷ سال داشت (نام او تغییر یافته است)، این گروه ابتدا برای رفتن به مسابقات فوتبال و گشت‌وگذار تشکیل شده بود. اما فعالیت‌هایشان خیلی زود تغییر ماهیت داد: آن‌ها شروع به کشیدن علامت صلیب شکسته و صلیب سلتی در سطح شهر کردند و دیوارنوشته‌هایی با نام گروه‌شان به جا گذاشتند.

تا تابستان، آن‌ها فیلم‌هایی از ضرب و جرح افراد بی‌خانمان، معتادان و اعضای جنبش ضد فاشیسم تهیه و در اینترنت منتشر کردند. گروه تلگرامی آن‌ها به سرعت رشد کرد و بیش از صد عضو از سراسر روسیه، اوکراین و حتی لهستان را به خود جذب کرد. میزان تعهد ایدئولوژیک در میان اعضا متفاوت بود: برخی ملی‌گرایان دوآتشه بودند و برخی دیگر بیشتر به دنبال خشونت بودند تا ایدئولوژی.

از سکوهای فوتبال تا حملات مسلحانه

نقطه اوج خشونت این گروه در نوامبر ۲۰۲۴ بود. یاروسلاو ۱۷ ساله (نام واقعی او نیست)، که برای تحصیل در رشته جواهرسازی به کوستروما آمده بود، پس از تماشای مستندی درباره‌ی ایوان خوتورسکوی، فعال ضد فاشیستی که به دست نئونازی‌ها کشته شد، در راه بازگشت مورد حمله قرار گرفت. ۹ نفر به او نزدیک شدند، درباره دیدگاه‌های سیاسی‌اش پرسیدند و یکی از آن‌ها با یک تفنگ منور به صورت او شلیک کرد. یاروسلاو بینایی یک چشم خود را از دست داد و ناچار شد تحصیل را رها کند و به خانه نزد خانواده‌اش بازگردد.

چند روز بعد پلیس کیریل ۱۷ ساله (نامش تغییر یافته) را به عنوان عامل حمله بازداشت کرد. اتهام اولیه «اوباشگری همراه با استفاده از سلاح» بود، که بعدا به «وارد کردن صدمه شدید با سلاح» تغییر یافت. با وجود قوانین مربوط به حفظ حریم خصوصی افراد زیر ۱۸ سال، یکی از دادگاه‌های محلی به اشتباه نام کامل او را منتشر کرد و همین باعث شد روزنامه‌نگاران اطلاعات بیشتری درباره‌اش پیدا کنند.

مادر کیریل در پنج‌سالگی او درگذشته بود و او همراه با پدر و خواهرش بزرگ شده بود. در شبکه‌های اجتماعی، عکس‌های او به عنوان کودکی با موهای کوتاه دیده می‌شود که شباهتی به تصویر مرد جوان با چکمه و کت نظامی در تصاویر دوربین‌های مداربسته روز حمله ندارد.

شخصیت دیگری با نام مستعار بوخنوالت – نام یکی از اردوگاه‌های مرگ نازی‌ها – به عنوان رهبر باند معرفی شد. این نوجوان ۱۷ ساله هنرجوی آموزشکده فنی تجارت و خدمات تغذیه در کوستروما بود که به عنوان آشپز در یک رستوران محلی کار می‌کرد. او رهبری حملات برنامه‌ریزی‌شده‌ی متعددی را در کوستروما برعهده داشت. با آنکه اصالتا بوریات بود، اما از ایدئولوژی‌های نژادپرستانه‌ای طرفداری می‌کرد که عملا خود او را طرد می‌کردند.

در نهایت، مقامات او را بازداشت کردند. او متهم است که از ژوئن تا نوامبر ۲۰۲۴، رهبری یک گروه افراطی را برعهده داشته که حداقل سه حمله به ساکنان محلی انجام داده‌اند.

در دسامبر، نیروهای سرویس امنیت فدرال روسیه (اف‌اس‌بی) با یورش به چند خانه، از جمله خانه آنتون، وسایل دیجیتال را ضبط کردند. آنتون که دیگر از گروه جدا شده بود، به عنوان شاهد بازجویی شد. او گفت که به دلیل پوچی و بی‌محتوایی ایدئولوژی گروه را ترک کرده بود. «آن‌ها هیچی نمی‌دانستند. فقط روی سطح شناور بودند.»

خشونت دیجیتال

هرچند کوستروما به نماد موج تازه گرایش نوجوانان به ایده‌های نئونازی‌ در روسیه بدل شده، اما تنها نمونه نیست. به گفته مرکز پژوهشی سووا، در سال ۲۰۲۳ تعداد قربانیان حملات گروه‌های راست افراطی در روسیه ۲۵۹ نفر بود، که نسبت به سال قبل از آن (۱۲۳ نفر) بیش از دو برابر شده بود.

بسیاری از مهاجمان نوجوان هستند و سن بعضی از آن‌ها زیر ۱۶ سال است. قربانیان شامل مهاجران، افراد با چهره غیر اسلاو، بی‌خانمان‌ها، معتادان، و جوانان دارای سبک زندگی متفاوت می‌شوند.

برخی شیوه‌ها تکرار گذشته است: دام‌گذاری برای «پدوفیل‌ها»، حمله به مهاجران در قطارهای حومه‌ای معروف به «واگن‌های سفید» و ضرب و شتم بی‌خانمان‌ها.

اما نئونازی‌های امروز با نسل پیشین تفاوت دارند. خشونت آن‌ها بیشتر جنبه نمایشی دارد و برای دیده شدن در اینترنت انجام می‌شود. تلگرام و تیک‌تاک به میدان اصلی فعالیت آن‌ها تبدیل شده است؛ جایی که چهره‌های شناخته‌شده نئونازی در دهه‌های قبل، به عنوان قهرمانان افسانه‌ای بازنمایی می‌شوند و مورد ستایش قرار می‌گیرند.

تیک‌تاک نقش مهمی در انتشار محتوای نئونازی میان نوجوانان روسیه دارد. نوجوان‌ها روی قبر افراد افراطی گل می‌گذارند، تولدشان را تبریک می‌گویند و ویدیوهای احساسی منتشر می‌کنند. بسیاری از این ویدیوها فاقد نفرت‌پراکنی آشکارند و به همین دلیل از فیلترها عبور می‌کنند.

تساک، یکی از چهره‌های نئونازی که در سال ۲۰۲۰ در زندان درگذشت و مرگش خودکشی اعلام شد، از محبوب‌ترین شخصیت‌ها در میان نوجوانان راست‌گراست. میراث او – ضرب و جرح ویدئویی، کمین کردن برای حمله به مهاجران، بی‌خانمان‌ها و همجنس‌گرایان – اکنون در قالب کانال‌های تلگرامی مانند «باشگاه روستایی دست‌ها بالا!» در تلگرام با بیش از ۲۲ هزار دنبال‌کننده ادامه یافته است.

به گفته آنتون، نئونازی‌های کوستروما مدام این ویدیوها را تماشا می‌کنند و از آن الهام می‌گیرند.

به گفته‌ی یگور، فعال ضد فاشیستی «آن‌ها فقط می‌خواهند خیلی باحال باشند. مسئله ایدئولوژی مطرح نیست؛ بلکه آن‌ها به دنبال مد روز هستند.»

ضد‌فاشیست‌ها در شهری کوچک

کوستروما شهری کوچک است و نوجوانان چپ‌گرا و راست‌گرا در آن معمولا همدیگر را می‌شناسند. آن‌ها گاهی در یک کالج درس می‌خوانند و دوستان مشترک دارند. اما در خیابان یا فضای مجازی، بین آن‌ها درگیری رخ می‌دهد.

به گفته یگور، گروه «ساخته نفرت» با بزرگسالان عضو «وحدت ملی روسی» (سازمانی نئوفاشیستی) در گشت‌های شهری مشارکت داشتند. با این حال، برخی از نوجوانان این گروه مواضع ضد جنگ داشتند و در دیوارنوشته‌ها شعارهایی مثل «آزادی برای روسیه، صلح برای اوکراین» می‌نوشتند.

تناقض ایدئولوژیک آشکار بود. سبک پوشش آن‌ها تقلیدی از نئونازی‌های دهه ۲۰۰۰ و تقلیدی از کله‌پوستی‌های بریتانیایی دهه ۱۹۸۰ بود، اما سازگاری فکری‌ چندانی با آن‌ها نداشتند. به گفته یگور «اینها بیشتر سردرگمند. با راست‌گرایان طرفدار جنگ می‌چرخند، اما شعار ضد جنگ می‌نویسند. معلوم نیست در مغزشان چه می‌گذرد.»

جنبشی بدون ریشه

تحلیلگران معتقدند این سردرگمی ناشی از نبود ارتباط میان نسل جدید و نسل قدیمی راست‌گراهاست. چهره‌های سابق یا مرده‌اند، یا در زندان هستند یا این که از کشور خارج شده‌اند.

به گفته ویرا آلپروویچ از مرکز پژوهشی سووا «موج جدید بیشتر دنبال توجه مجازی است تا عقیده سیاسی. پوتین، آمریکا و جنگ برای آن‌ها مفهومی ندارد. فقط دنبال این هستند که مهاجری را کتک بزنند و از آن فیلم بگیرند.»

با این که خشونت هنوز به مرز قتل‌های دهه ۲۰۰۰ نرسیده، نشانه‌های تشدید شدن آن دیده می‌شود: حملات با اسپری گاز جای خود را به ضرب و جرح داده و چکش‌ها دوباره در حال بازگشت‌اند.

در یک چرخش عجیب، آنتون – همان عضو سابق که به کنسرت پانک با ضد فاشیست‌ها رفته بود – حالا به ارتش روسیه پیوسته است. او با وزارت دفاع قرارداد بسته، چون پدرش نظامی بوده است. «من همیشه دنبال هیجان بودم. اگر هم کشته شدم اشکالی ندارد.»

این تصمیم یگور را غافلگیر کرد. او تلاش کرده بود آنتون را از رفتن به جنگ منصرف کند. اما به گفته او، بیشتر نوجوانان راست‌گرای کوستروما اکنون از حمله به اوکراین حمایت می‌کنند. «حتی بعضی می‌خواهند همراه با آنتون به جنگ بروند.»

روسیه تنها کشوری نیست که با این مشکل روبه‌رو است. به گفته پروفسور پل جکسون از دانشگاه نورت‌همپتون «شبکه‌های اجتماعی به جنبش‌های راست‌گرا قدرتی جدید داده‌اند و پلتفرم‌هایی مثل تلگرام فضای جذابی برای نوجوانان فراهم کرده‌اند».

در بریتانیا نیز جوان‌ترین فردی که به اتهام تروریسم راست‌گرایانه بازداشت شده، تنها ۱۳ سال داشت. گراهام مک‌لین، پژوهشگر دانشگاه اسلو، می‌گوید: «جوانان در فضای مجازی افراطی، هویت و معنا پیدا می‌کنند. آنجا احساس تعلق دارند.»

با وجود بازداشت‌ها و افشاگری‌ها، صحنه فعالیت راست‌گرایان در کوستروما رو به گسترش است. آنتون می‌گوید: «پارسال شاید ۱۵ نفر بودیم، الان شده‌ ۴۰-۵۰ نفر. بیشترشان بین ۱۴ تا ۱۹ سال دارند. هیچی نمی‌دانند. کتاب درسی‌شان تیک‌تاک است.»

یگور هشدار می‌دهد که این‌ها ایدئولوگ نیستند، اما بی‌خطر هم نیستند. «می‌خواهند باحال باشند، قوی به نظر برسند. کسی هم حواسش به آن‌ها نیست: نه معلم‌ها، نه خانواده‌ها، و نه پلیس.»

اما برخی هشدار می‌دهند که در سایه خیابان‌های ساکت کوستروما و پشت نور صفحه‌های گوشی نوجوانان سراسر روسیه، موج تازه‌ای از نفرت در حال شکل‌گیری است.