Путин Россияни боши берк кўчага киритиб қўйди, қашшоқликка маҳкум, келажагидан маҳрум қилди - Илья Яшин қамоққа олингач берган илк интервью

Россиянинг Украинага бостириб кириши бошланганидан сўнг, Илья Яшин урушга қарши қатъий позицияни эгаллаган ва Россияда қолган кам сонли мухолиф сиёсатчилардан бири эди. Россия Федерацияси ҳукумати бунга узоқ вақт тоқат қилмади: июль ойида Яшин жиноий ишда айбланувчига айланди ва ҳозир панжара ортида ўтирибди. Ҳибсга олиниши ва қамалиши эҳтимоли сиёсатчининг Россия ва ўз ҳаётида бўлаётган воқеаларга муносабатига таъсир қилганмиди?

Москванинг Красносельский тумани муниципал депутати бўлиб қолаётган Илья Яшинни 22 июль, жума куни Россия Адлия вазирлиги сиёсатчи Максим Кац, актриса Татьяна Лазарева, медиа менежери Вероника Белоцерковский ва Навалнийнинг ҳамкори Руслан Шаведдинов билан биргаликда "хорижий агентлар" рўйхатига тиркашидан олдин Би би си ундан интервью олди.

Путиннинг яқинлари ёки уруш бошидаги россияликлар кимлар?

Украина уруши: Путин дунёни ўзгартирмоқда, аммо ўзи истаган томонга эмас (видео)

Украина уруши: Путинни кетказиш учун бирор иш қилинмоқдами? Саволларингизга жавоб олинг

Яшиннинг ҳибсга олиниши ва жиноят иши қўзғатилишининг расмий сабаби унинг Youtube'даги стримларидан бирида Россия армиясининг Бучадаги жиноятлари ҳақидаги Би-би-си ҳикояси намойиш этилгани бўлди.

Шунинг учун у ҳибсга олинганидан кейинги биринчи интервьюни Би-би-сига берди, мухбир Илья Барабановнинг саволларига ёзма жавоб берди.

Фаол, депутат, экстремист, "хорижий агент"

Яшин 2017 йилдан 2021 йилгача Москванинг Красносельский округи депутатлари кенгашини бошқарган, ўшанда у истеъфога чиққан ва раислик лавозимини Елена Котеночкинага топширган. Унинг урушга қарши баёнотлари туфайли Россия Ички ишлар вазирлиги Котеночкинани халқаро қидирувга берган.

Яшин муниципал депутат бўлгунга қадар «Яблоко» ёшлари ва Мудофаа ҳаракати фаоли сифатида танилган. Борис Немцов билан биргаликда у «Бирдамлик» ҳаракатини ташкил қилган, шунингдек, Халқ эркинлиги партияси фаолиятида иштирок этган.

Яшин "экстремистик фаолият"га алоқадор деб топилиб, сайловларда иштирок этиши тақиқланганидан сўнг у ўзининг YouTube каналини фаол ривожлантирди ва у ерда Владимир Путин сиёсати ҳақида ўз фикрларини билдирди ва унинг қўшни давлатга ҳужум қилиш қарорини танқид қилди.

2022 йилнинг ёзида Яшин Юрий Дудга ва Медуза нашрига берган урушга қарши бир неча интервьюларидан сўнг (Дудь ҳам, Медуза ҳам Россия ҳукумати томонидан ОАВ - "чет эл агентлари" реестрига киритилган) у ҳибсга олинди ва рус армияси ҳақида «ёлғон» тарқатишда айбланди.

"Улар мени сиқиб чиқаришга ҳаракат қилишди"

Би-би-си: Июнь ойи бошида сиз нима учун кетмаётганингизни изоҳлаб, тингловчиларингиз билан қолиш сиз учун муҳим эканлигини айтдингиз ва май ойи охирида Истанбулда учрашганимизда ҳам худди шундай деган эдингиз. Мана, ҳибсга ҳам олиндингиз, энди бу аудитория билан бевосита гаплаша олмайсиз. Сиз ҳали ҳам қолишни тўғри қарор бўлган деб ҳисоблайсизми?

Илья Яшин: Менинг ҳибсга олинганим ажабланарли эмас. Урушнинг биринчи кунлариданоқ расмийлар Владимир Путиннинг ошкора рақибларида фақат иккита йўл - ё четга кетиш ёки қамоққа тушиш борлигини аниқ кўрсатиб берганди. Ҳа, сиз чет элда яшашингиз ва ишлашингиз мумкин, аммо сўзларингизнинг салмоғи камаяди. Чунки кетиш Путиннинг танқидчилар чет элга хизмат қилиши ҳақидаги одатий гапига осонгина мос келади. Мана, улар ўз эгалари олдига қочиб кетишди, халқ эса, афсуски, ноилож бош ирғайди. Айтганча, расмийлар учун мухолифатчиларнинг оммавий эмиграцияси мутлақо мақбул вариант. Кўпчиликка кетиш имконияти берилди, кўпчилик тўғридан-тўғри сиқиб чиқарилди.

Ва улар мени турткилашга ҳаракат қилишди: менинг ишим билан шуғулланган тезкор ходимлар мени четга кетгазиш асосий вазифа бўлганини, қамоққа тиқиш эмаслигини, бу биринчи ўринда эканлигини айтишди, лекин мен "ишораларни тушунмадим". Аслида мен ҳаммасини жуда яхши тушунардим, лекин уларга совға тайёрлашни хоҳламадим. Қамоқхонада ҳам мен уларга муаммо бўлишим мумкин. Пировардида, суд платформасини сиёсий платформага айлантириш унчалик қийин эмас.

Би-би-си: Путин ва унинг режимига қарши курашга сизнинг ҳозир қамоқда эканлигингиз қандайдир ёрдам бердими?

И.Я.: Менимча, мухолифатда қаршилик кўрсатишга тайёр одамлар борлиги муҳимдек туюлади. Ва бу фақат мен ҳақимда эмас - бир қатор сиёсатчилар ва фаоллар урушга қарши. Улар яққол хавф-хатарларга қарамай, Россияда қолмоқда. Ишончим комилки, ҳозир менинг далилларим янада ишончли, сўзларим эса салмоқлироқ. Чунки бу гапларим учун жавоб беришга тайёр эканлигимни исботладим.

Айтганча, бундай позиция ҳатто панжаранинг бу томонида ҳам ҳурмат уйғотади. Оддий полициячилар, қўриқчилар, суд ижрочиларидан қўллаб-қувватловчи сўзларни қанчалик тез-тез эшитишим мени ҳайратда қолдиради. Ва кўпинча бу одамлар менинг фикримга қўшилмайди, лекин менинг хатти-ҳаракатларим уларни ўйлашга мажбур қилади. Россияда эркакча хулқ-атвор қадрланади. Мен эса мухолифатга шубҳа билан қарашга ўрганиб қолган одамларга мурожаат қилмоқчиман.

"Путин муросасиз бўлиб қолди"

Би-би-си: Сизнингча, Россиядаги вазиятни қандайдир йўл билан нормал ҳолатга ўзгартириш учун кетганлар ва қолганлар нима қилиши мумкин? Ва сиз Владимир Путин ҳокимиятда экан, мамлакатда ўзгаришлар бўлиши мумкинлигига принципиал ишонасизми?

И.Я.: Агар мен ўзгаришларга ишонмаганимда, аллақачон ҳамма нарсадан воз кечиб, бошқа ишни бошлаган бўлардим. Умуман олганда, менинг ишончим ва ички ишончимдан бошқа ҳеч нарса йўқ.

Ўйлайманки, бизнинг фуқароларимиз бу ерда ҳам, мамлакатдан ташқарида ҳам умумий манфаатни англашлари керак: эркин ва тинч, дунё учун очиқ Россия. Бизнинг асосий қуролимиз ҳақиқатдир. Сиз буни одамларга қандай етказишни ўрганишингиз керак. Снобликни ташланг, ҳар қандай йўл билан халққа Кремль тарғиботига муқобил нуқтаи назарни етказинг. Агар биз юрак ва ақл учун курашда ғалаба қозонсак, мамлакатни Путин хунтасидан тортиб олиш имконияти албатта пайдо бўлади.

Би-би-си: Кўряпмизки, ҳокимият мухолифатни йўқ қилган, оммавий ахборот воситаларини йўқ қилган, фуқаролик жамияти қолдиқларини тугатган, Россияда қандайдир сайловлар ҳақида гапириш янада ғалати туюлади. Нима деб ўйлайсиз, қандай сценарийларда Россияда бирор нарса ўзгариши мумкин?

И.Я.: Айтганимдек, энг муҳими, Путинни легитимликдан, яъни уни оммавий қўллаб-қувватловдан маҳрум этиш. Президент Россияни боши берк кўчага олиб чиққани, уни қашшоқликка маҳкум этгани ва келажагидан маҳрум қилганини тушуниш умумий нуқта бўлиши керак.

Миллий умидсизлик ҳар қандай сценарийни ўз ичига олиши мумкин. Полицияни ҳам ўзи томонга тортадиган ижтимоий-сиёсий норозилик намойишларими ёки Кремлда дадил мухолифат уюштирган "сарой тўнтариши"ми, фарқи йўқ. Дарҳақиқат, объектив равишда Путин ўзининг ҳозирги сиёсати билан ҳам аҳоли учун, ҳам элита учун жуда кўп муаммоларни келтириб чиқармоқда. У муросасиз бўлиб қолди.

"Асосийси, одамлар ўлиши тўхтасин"

Би-би-си: Сизнингча, урушдаги мағлубият Россияда қандайдир сиёсий ўзгаришларга сабаб бўлиши мумкинми? Сизнингча, фуқаро ва сиёсатчининг Украина билан урушда Россиянинг амалдаги ҳукумати ҳарбий мағлубиятини орзу қилиши тўғрими?

И.Я.: Урушнинг зудлик билан ва сўзсиз тугатилишини орзу қилиш керак. Асосийси, одамлар ўлиши тўхтасин. Аммо жанговар ҳаракатлар қандай тугашидан қатъи назар, тарғибот унинг натижасини Путиннинг ажойиб муваффақияти сифатида изоҳлайди.

Жамият ва ҳокимият ўртасидаги чинакам жиддий мулоқот одамлар урушнинг ижтимоий ва иқтисодий оқибатларини амалда ҳис қилганда бошланади, бу муқаррар. Ахир, ҳатто Қримнинг аннекция қилинишининг таъсири ҳам жуда тез тарқалди ва 2018 йилда пенсия ислоҳоти фонида Путиннинг рейтинги сезиларли даражада пасайди.

Ва бу уруш Қрим воқеасидан кўра жамиятда унчалик маъқулланмайди ва тушунарли. Демак, Путин учун унинг оқибатларини енгиш осон бўлмайди, айниқса, қандлари тугаб бораётганини ва фақат қамчи қолганини ҳисобга олсак.

"Кўрайликчи, ким ютади"

Би-би-си: Агар тергов изоляторида фақат Россия телевидениесидан маълумот олиш мумкин бўлса, ҳозир дунёда бўлаётган янгиликлар ва нима бўлаётганини қандай кузатиб борасиз? Газеталар, китоблар, дўстларингиз ва ҳамкасбларингиз хатларини олиб тура оляпсизми?

И.Я.: Маҳкумлар дастлабки ўн кун давомида вақтинча сақлаш ҳибсхонасида сақланади, сўнгра улар бир-икки ҳафтага транзит карантинга ўтказилади. Ва шундан кейингина мен Москва қамоқларидан бирига «жойлашаман», судни кутаман. Умид қиламанки, газеталарга обуна бўламан. Бу орада мен асосан адвокатларимдан маълумот оламан. Ҳар куни камерада улар шундай шиддатли ташвиқот оқимини ағдарадиган давлат радиосини ёқадилар, бу шунчаки қулоқни кар қилади.

Би-би-си: Сизнинг ҳамкасбингиз, [Москва муниципал] депутати [Алексей] Гориновга етти йил, [Очиқ Россиянинг собиқ директори Андрей] Пивоваровга тўрт йил муддат берилди, Навалнийнинг муддати аллақачон чалкаш. Энди сизни ҳибсга олишди. Буларнинг барчасига қарамай Россияда қолаётганларга нима дейсиз? Бу ақлли ишми ёки улар ўз стратегияларини қайта кўриб чиқиш керакми?

И.Я.: Мен маслаҳат бермайман, чунки ҳамма ўзига бўлган хавфни тушунади ва ҳар ким ўзини қандай тутишни ўзи танлайди. Ишончим комилки, сиз айтиб ўтган, бу зарбага муносиб қаршилик кўрсатиб, ҳатто қамоқда ҳам ўз эътиқодини ҳимоя қилаётган инсонларнинг Россияга катта фойдаси бор. Улар ҳаммаслакларига, шу жумладан, менга ҳам матонат ва жасорат намунасини кўрсатадилар. Улар рақиблар онгига шубҳа уруғини сепадилар. Шу билан бирга, ҳибсга олинишидан қўрқиб Россияни тарк этганларга ҳамдардман. Бу ҳам шахсий танлов.

Би-би-си: Аксарият одамлар табиатан қаҳрамон эмас, таваккал қилишга тайёр ва қамоққа тушишдан қўрқишади. Айтингчи, қандай қилиб қўрқувни енгдингиз? Тўғри иш қилишни, виждонига қарши чиқмасликни ҳоҳлаган, лекин қамалиб қолишдан қўрққан инсонларга қандай маслаҳат берасиз?

И.Я.: Фақат ақлдан озганлар ҳеч нарсадан қўрқмайди. Ва мен ҳеч қандай қўрқувни ҳис қилмадим десам, ёлғон гапирган бўлардим. Қамоқхона барибир қамоқхона. Аммо агар сиз Россияда сиёсат билан жиддий шуғулланмоқчи бўлсангиз, жиддий товон тўлашга тайёр бўлишингиз керак. Шу билан бирга, фойдали бўлган, аммо давлат томонидан тажовузкор реакцияга олиб келмайдиган жуда кўп ҳолатлар мавжуд. Кимдир кўнгилли бўлади, кимдир Украинадан келган қочқинларни қабул қилади, кимдир инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ишларида қатнашади, кимдир мустақил ОАВга молиявий ёрдам беради... Энг муҳими, четда ўтирмаслик ва фуқаролик жамиятининг бир қисми бўлиш.

Би-би-си: Ҳаётим беҳуда ўтди, Россияда ҳеч қачон ҳеч нарса ўзгармайди, ишим ҳеч қандай натижа бермайди, деб ўйлаган пайтларингиз бўладими? Буни қандай ҳал қиласиз?

И.Я.: Эҳтимол, ҳар қандай одамда ўзига ачиниш ҳисси пайдо бўлса, бефарқлик даври бўлади. Лекин мен бундай дақиқаларда ўзимни ёқтирмайман, шунинг учун бунақа ҳолатда узоқ вақт қолмайман. Умуман олганда, мен ўз йўлимда ҳикмат борлигини ҳис қиляпман, одамлар томонидан кўп қўллаб-қувватланаётганини кўраман, менда кучли мотив бор. Бу олдинга силжишга ёрдам беради. Ҳа, ҳаётимни сарҳисоб қилишга ҳали эрта. Кўрамиз, ким ғалаба қозонади.

"Путинни Россия қизиқтирмайди"

Би-би-си: Россиянинг ҳозирги ҳукумати ватанпарварлик ҳақида гапиришни жуда яхши кўради, унга ҳамфикр бўлмаган ҳар бир кишини адолатли Россияга қарши ва умуман Ғарб агентлари деб айблайди. Сизнингча, Россиянинг ҳақиқий ватанпарвари ким ва Россия босқинчилик урушини бошлаган бир пайтда қандайдир ватанпарварлик ҳақида гапириш мумкинми?

И.Я.: Айблов хулосасида ёзилишича, мен урушга қарши чиқиш билан Россия манфаатларига зарар етказган эмишман. Аслида эса бунинг акси: мен ватанпарварлик нуқтаи назаридан ҳаракат қиламан, чунки уруш иқтисодиётимизни қандай издан чиқараётганини, юртимиз атрофида изоляция панжараси қандай ўсиб бораётганини, инсон ҳаёти ва тақдири қандай барбод бўлаётганини кўриб турибман. Буларнинг ҳаммасини кўриб туриб, ватанпарвар қандай қилиб жим туришини билмайман.

Путинни, менимча, Россия қизиқтирмайди. У ўз амбицияларини қондиради, бутун дунёга совуққонлигини исботлашга ҳаракат қилади. Ва, эҳтимол, у ўпқон нафси қандай қилиб менинг Ватанимни эртанги кунидан маҳрум қилаётганини сезмайди ҳам.

Би-би-си: Сизнингча, Ғарб, масалан, 2014 йилда Кремл сабабли Россияга нисбатан қаттиқ санкциялар қўйганида, қандайдир тарзда бу урушнинг олдини олган бўлармиди? Ҳозир русларнинг жамоавий масъулияти ҳақида кўп гапирилмоқда, лекин сизнингча, Ғарб сиёсатчилари вазиятнинг биз ҳозир гувоҳи бўлиб турган фожиага етиб боришига йўл қўйганлари учун қандайдир даражада айбдорми? Ёки улар ҳеч нарса қилолмаган бўлармиди ва Владимир Путин барибир бу қирғинни қўзғатган бўлармиди?

И.Я.: Ғарб сиёсатчиларининг муаммоси шундаки, улар Путин билан турли тилларда кенг маънода гаплашади. Европа маданиятида муросага келиш, сайловчилар манфаатларини кўзлаб рақибга таслим бўлиш одатий ҳол сифатида қабул қилинади. Путин учун ҳар қандай ён бериш заифликдир. Улар уни ишонтиришга, тинчлантиришга ҳаракат қилишади, у эса фақат тажовузкорроқ ҳаракат қилади. У деярли ҳеч қачон қаттиқ қаршилик кўрмади. Хўш, бу йил Украина ҳудудида кўрар ўша қаршиликни.

Шу билан бирга, ишончим комилки, ҳеч бир хорижий сиёсатчи Путин ва давлатимиз чизиғини ўзгартиришга қодир эмас. Буни фақат рус халқи қила олади. Шунинг учун мен, аслида, Ғарб етакчиларига эмас, Россия фуқароларига мурожаат қиламан.

"Қимматга тушадиган жанг"

Би-би-си: Ҳозир Россия мухолифати етакчиларининг бир қисми сургунда, бир қисми қамоқда. Четда ва Россияда Евгений Ройзман, Лев Шлосберг ёки Григорий Явлинский каби мухолиф сиёсатчилар унчалик кўп эмас. Сизнингча, ҳозирги шароитда 2024 йилги президентлик сайловида мухолифатдан кучли номзод бўлиши эҳтимоли борми, унинг номзодини қамоқдан қўллаб-қувватлармидингиз, агар ўшангача қамоқда бўлиб қолсангиз?

И.Я.: Ҳозир президентлик кампанияси ҳақида гапиришга эрта. Ҳеч бўлмаганда, чунки ўзини эълон қилган мустақил номзод дарҳол махсус хизматлар учун алоҳида қизиқиш объектига айланади ва 2024 йилни умуман кутиб олиши даргумон. Агар у умуман омон қолса.

Ушбу кампанияни қандай ташкил қилиш ҳақида ўйлайман. Ва кучли, шу жумладан кутилмаган рақамлар пайдо бўлиши мумкин. Беларус тажрибасини яқиндан ўрганишга арзийди. Унда мухолифат бир вақтнинг ўзида бир нечта номзодларни илгари сурган, аммо уларнинг штаблари яқиндан ҳамкорлик қилган эди.

Шу билан бирга, 2024 йилга мўлжалланган тартибни сайлов деб аташ қийин бўлишини тушуниш керак. Бу кўпроқ жанг майдони бўлиб, унинг иштирокчилари учун жуда қимматга тушиши мумкин.

"Россия бахтли бўлиши керак"

Би-би-си: Россия яқин келажакда нормал, демократик ривожланиш йўлига қайтиши мумкинлигини тан оласизми? Ёки 2022 йилда бу ҳақда гапириш шарт эмасми?

И.Я.: Тахмин қила олмайман ва сиёсий прогнозлар ҳеч қачон менинг ишим бўлмаган. Фақат шуни айтишим мумкинки, мен Россияни эркин ва адолатли, тинч ва маданиятли қилиш учун қўлимдан келган барча ишни қиламан. Инсон яшашни хоҳлайдиган ва фахрланиши мумкин бўлган мамлакат.

Би-би-си: Россияни 10 йилдан кейин қандай кўрасиз ва бу Россияда Илья Яшин қайси ўринни эгаллайди?

И.Я.: 10 йилдан кейин Россия бахтли бўлиши керак. Агар бу иш берса, унда қайси жойни эгаллашим унчалик муҳим эмас.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek