Ўзбекистон, Навоий ЭИЗ директори: Ўзгаришлар бор, аммо Ғарб инвесторларида ҳали тўла ишонч йўқ

Ўзбекистонда охирги икки йилда ўнлаб янги эркин иқтисодий зоналар яратилган, улар билан боғлиқ ҳукумат қарорлари қабул қилинган. Инвесторларга имтиёзлар ва қулайликлар ҳақида гапирилади. Аммо ҳозиргача бу эркин иқтисодий зоналарни ўз кўзимиз билан кўрганимиз йўқ эди.

Би-би-си Ўзбек Хизматининг Ўзбекистондаги мухбири Аваз Тоҳировга мамлакатдаги биринчи Навоий Эркин Иқтисодий Зонаси (ЭИЗ)ни бориб кўриш имкони берилган.

Сафар давомида Навоий ЭИЗ директори Ҳабиб Абдуллаев Би-би-си Ўзбек Хизмати билан ҳудуддаги инвесторлар учун яратилган муҳит, инвестицияларни жалб этиш йўлида мавжуд муаммолар, шунингдек, «шубҳали инвесторлар» тўғрисида махсус суҳбатлашди.

Маълумот ўрнида эслатиб ўтиш лозим, президент Шавкат Мирзиёевнинг май ойидаги фармони билан бутун Навоий вилояти ҳудуди эркин иқтисодий зонага айлантирилган.

Би-би-си: 2008 йилда ташкил этилган биринчи Навоий Эркин Иқтисодий Зонаси фаолияти у қадар самарали бўлмаган. Ушбу янги эркин иқтисодий зонада шу муаммолар бўлмаслиги, фаолияти самарали кечиши учун қандай ишлар қилинмоқда?

Ҳабиб Абдуллаев: Аввало, эркин иқтисодий зонани мамлакатнинг ўзидаги инвестиция муҳитидан алоҳида кўриш мумкин эмас. Сабаби зонанинг ичида хорижлик инвесторлар учун шарт-шароитлар яратишга исталганча уриниш мумкин, аммо мамлакатдаги умумий муҳит хорижлик инвесторлар учун, айтайлик, дўстона бўлмаса, у ҳолда бу ҳаракатлар самарадор бўлмаслигини англаш қийин эмас. Шу сабабдан ҳозир Ўзбекистон [ҳукумати] мамлакатни [хорижий] инвестициялар учун жозибадор қилиш йўлида қўллаётган уринишлари бизнинг ЭИЗ (эркин иқтисодий зона - Би-би-си) учун жуда муҳимдир.

Ўзингиз биласиз ҳозир қандай ўзгаришлар юз берганини. Эҳтимол, Ўзбекистон ўзини ислоҳ қилишга қатъий бел боғлаганига ҳеч кимда шубҳа қолмаган бўлса керак. 2016 йилнинг сўнггидан бери ҳаётнинг барча илғор жабҳаларида ислоҳотлар кечмоқда. Биринчи навбатда, албатта, валюта қонунчилигида. Ўзбекистон бир неча йил ичида Doing Business рейтингда яхши кўтарилди - 144-ўриндан 76-ўринга. Буларнинг бари олти йил ичида юз берди. Асосий иш сўнгги йилларда амалга оширилди.

Ҳозирги танланган янги йўл эркин иқтисодий зона тўлиқ куч билан ишлай бошлашидан умид қилишга асос бўла олади. Албатта, зонанинг 10 йиллик мавжудияти давомида эришилган ютуқлар жуда ўртамиёна бўлган. Эҳтимол, 10 йил эмас, балки илк 8 йил ичида натижалар сезиларли бўлмаган. Бироқ ислоҳотлар кечаётган сўнгги 3 йил мобайнида аввалги йилларга қараганда, анча кўпроқ ишларга қўл урилди.

Би-би-си: Ушбу зонанинг бутун Ўзбекистон иқтисодиёти учун аҳамияти қанчалик ва у Ўзбекистон иқтисодиётига қандай таъсир қила олиши мумкин?

Ҳабиб Абдуллаев: Авваламбор, биз илғор технологиялар, энг яхши тажрибаларни жорий этишга мўлжалланган зона ҳақида гапирмоқдамиз. Шунинг учун биз лойиҳалар сифатига жуда талабчан ёндашамиз, яъни бизга одатий эмас, балки инновацион, юқори технологияларга асосланган, импорт ўрнини боса олувчи лойиҳалар зарур. Талаблар юқори…

Би-би-си: Инвесторлар учунми?

Ҳабиб Абдуллаев: Йўқ, айтайлик, лойиҳалар учун талаблар. Айнан инвесторлар учун талаблар жуда енгиллаштирилган. Биз ҳозир [инвесторлардан] имкон қадар камроқ ҳужжатлар сўраяпмиз, барча жараёнларни жуда тез ўтказяпмиз. Бироқ лойиҳанинг ўзи [зонанинг] иштирокчисига айланиш учун ҳақиқатан сифатли бўлиши зарур.

[Эркин иқтисодий зона] Ўзбекистон иқтисодиётига қандай таъсир ўтказиши мумкин? Келажакда эркин иқтисодий зона экспорт маҳсулотларининг сезиларли қисмини етказиб бериши мумкин. Биз шундан умид қиляпмиз. Бугунги кунда, албатта, ЭИЗ саноат ишлаб чиқаришининг умумий ҳажмида жуда кичик ўринни эгаллаб турибди - бир фоиздан камроқ, лекин ҳаммаси ўзгармоқда. Мана Навоий ЭИЗга тегишли охирги 5719-сонли фармон Навоий вилояти хомашё базасида қайта ишлаб чиқариш саноатининг ривожига катта туртки беради. Навоий фойдали қазилмаларга бой. Эндиликда эса, инвесторлар ЭИЗ иштирокчиси мақоми остида берилувчи имтиёзларни қўлга киритишига ҳеч қандай тўсиқ қолмади.

Бу фармонга қадар бундай имтиёзлар (олиш) имконсиз эди, чунки ЭИЗ иштирокчиси мақомини олиш учун ўша вақтлар 648 гектар майдон билан чекланган зонада ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш талаб этилар эди. Бугун майдони бўйича Ўзбекистонда энг катта вилоят ҳисобланмиш бутун Навоий эркин иқтисодий зонага айланди.

Би-би-си: Бу зонада инвесторларнинг манфаатлари нечоғлик ҳимояланган?

Ҳабиб Абдуллаев: Инвесторлар манфаатлари Ўзбекистон қонунчилиги билан ҳимояланган. Инвесторларни анчайин ишончли ҳимоялайдиган қонун ҳужжатлари мавжуд. Бироқ ЭИЗга тааллуқли қўшимча изоҳлар ишлаб чиқилди. Мен май ойида эълон қилинган фармондаги икки ҳолатни алоҳида ажратиб кўрсатган бўлар эдим:

Биринчидан, агар қандайдир талабларнинг қаттиқлаштирилиши кўринишида Ўзбекистон солиқ қонунчилигида ёмонлашиш юз бергудек бўлса, бу ҳолат ЭИЗ иштирокчиларига таъсир кўрсатмаслиги яна бир бор маълум қилинди. Бу солиқ рискларини минималлаштириш нуқтаи назари билан қараганда, жуда ҳам муҳимдир.

Иккинчи ҳолат эса, ЭИЗ иштирокчиси мақомини қандайдир маъмурий буйруқбозлик йўли билан бекор қилиб бўлмайди. Агар етарлича асос топилса, фақат суд шундай қарор қабул қила олиши мумкин. Айтайлик, иштирокчи ўз мажбуриятларини бажара олмаса.

Учинчи ҳолат ҳам катта аҳамиятга эга: агар зарурият туғилса ва инвестор томон шуни истаса, суд маҳкамалари инглиз ҳуқуқи асосида ва инглиз тилини қўллаш билан амалга оширилиши мумкин.

Умуман олганда, фармонда инвесторлар олдидаги рискларни камайтиришга анча эътибор қаратилган.

Би-би-си: Зонадаги иштирокчиларнинг мамлакатлар бўйича улуши қандай?

Ҳабиб Абдуллаев: Россия ва Хитой ҳозирда анча фаол иштирокчилардир. Россия, Хитой ва Туркия.

Би-би-си: Европа мамлакатларичи?

Ҳабиб Абдуллаев: Европа давлатлари, АҚШ ва Канада катта қизиқиш билдирмоқда, лекин, ўйлашимча, уларнинг инвестициялар бўйича бир қарорга келишига вақт керак.

Би-би-си: Инвестицияларни жалб этиш йўлида муаммолар борми?

Ҳабиб Абдуллаев: Ҳар ерда бўлгандек, муаммолар етарлича. Асосий муаммо, албатта - бу вақт. Умуман олганда, бу ерда муваффақиятли бизнес яратиш учун шарт-шароитлар мавжуд, яъни арзон ресурслар, қиммат бўлмаган малакали ишчи кучи, қулай географик жойлашув ва бозорларга яқин жойлашганлик… Даромадни эркин олиб чиқиб кетиш, инвестицияларнинг бутунлай ҳимояланганлиги - буларнинг бари мавжуд. Аммо нима етишмайди? Албатта, ишонч етишмайди.

Биринчи ўринда бу ҳолат сармоя ётқизиш масаласига, анъанавий тарзда, эҳтиёткорлик билан ёндашувчи мамлакатлар, яъни Ғарбий Европа давлатлари, АҚШ, Канадага тегишли. Тўғри, улар бозорни фаол ўрганмоқдалар, лекин, менга туюлишича, улар ишончни тўлиқ қайта тиклашлари учун вақт талаб этилади.

Ўзбекистоннинг сўнгги ўн йилликлардаги обрўсига инвесторларга нисбатан айрим ғайриқонуний ҳаракатлар туфайли бироз доғ тушган эди. Бу ҳолатлар катта шов-шувга айланиб кетиб, мамлакат тўғрисида маълум тасаввур шаклланиб қолган эди. Бундан ташқари аввалги қаттиқ назорат остига олинган валюта ва экспорт қонунчилиги, кўплаб бемаъни чекловлар - буларнинг бари, албатта, мамлакат имижини яхшилаш учун хизмат қилмаган.

Бугун эса ҳамма Ўзбекистонда ишлаш қанчалик осонлашганидан дарак берувчи рад этиб бўлмас далилларни ўз кўзи билан кўриб турибди. Бироқ биз Ғарб инвесторлари, олдингидек, қандайдир ўзини тийиб тураётганини ҳис қилмоқдамиз. Эҳтимол, улар мазкур ислоҳотлар ортга қайтмас жараён эканига ишонч ҳосил қилмоқчидир… Зарур бўлса, биз уларни ишонтирамиз, [у замонлар] ўзгарганини исботлаймиз. Ўйлашимча, эртами-кечми, ўтмишдаги тўсиқлар йўқ бўлганига ҳамманинг ишончи комил бўлади.

Би-би-си: Ўзбекистонда амалга оширилаётган, дейлик, Tashkent City каби йирик лойиҳаларга турли хил шубҳали инвесторлар аралашганини чет эллик журналистлар аниқлашди. Ушбу зонада ҳам шундай ҳолатлар кузатилганми?

Ҳабиб Абдуллаев: Ўйлашимча, «шубҳали инвесторлар» дейиш билан, моҳиятан, чет эллик бўлмаган инвесторларни назарда тутмоқдасиз, тўғрими?

Би-би-си: Ҳа.

Ҳабиб Абдуллаев: Бунга қадар мамлакатдан олиб чиқиб кетилиб, [хорижий] капитал кўринишида қайтиб келаётган маблағларни назарда тутяпсиз. Гап нима ҳақида кетаётганлигини тушундим. Булар яқиндагина таъсис этилган, ҳеч қандай брендларга эга бўлмаган, махсус лойиҳалар учун ташкил этилган компаниялар…Буларнинг бари, албатта, мавжуд, аммо мен буни муаммо ўлароқ қабул қилмаган бўлар эдим. Албатта, таниқли, анчадан бери фаолият юритувчи ҳурматга сазовор Европа ва Америка компаниялари, эҳтимол, яна узоқ вақт ўйлаши, бозорни ўрганиши мумкин.

Мамлакатдан олиб чиқиб кетилиб, қайтиб келаётган капиталнинг ўзига яраша афзалликлари ҳам бор. «Тоза» кўринишдаги хорижий ва маҳаллий капитал ўртасида маълум оптимал нисбат мавжуд. Биз учун лойиҳанинг нафақат ривожланиши, балки ундан келган даромад Ўзбекистон ичида қайта сармоя сифатида ётқизилиши зарур. Гап юз фоиз хорижий инвестор ҳақида кетганда, у ўзи олиб чиққан даромадни қандай сарфлашини билмаймиз. Балки у Въетнам, Покистон ёки исталган бошқа давлатда завод қурар.

Мабодо инвестор ўзбекистонлик бўлса, у олган фойда Ўзбекистон ичида бизнесни кенгайтиришга йўналтирилишига ишонч ҳосил қилишимиз мумкин. Менинг назаримда, ўзбек капитали, ҳозирги кунда, фаол ишлаши салбий ҳолат эмас.

Бошқа бир масала - Ўзбекистонга технологик ҳамкорлар зарур. Фикримча, капиталнинг энг оптимал нисбати 30/70 бўлиши мумкин, яъни [инвесторларнинг] 30 фоизи биз муҳтож бўлган нарсаларни - замонавий технологиялар, замонавий даражадаги ишлаб чиқариш, кадрларни тайёрлаш тизими - олиб келувчи хорижий-технологик ҳамкорлардан иборат бўлиши керак.

Лойиҳанинг катта қисмида ўзбек тадбиркорининг иштирок этиши мақсадга мувофиқ. Бироқ биз экспорт кредитлари тақдим этишни заиф амалга оширмоқдамиз. Бунинг сабаблари жуда кўп. Бугунги кунда экспорт банклари ва етакчи Ғарб давлатларининг алоҳида суғурта агентликлари томонидан тақдим этилувчи экспорт кредитларидан бизда у қадар фойдаланилмайди. Ўзбек ишбилармони тўғридан-тўғри хорижий экспорт кредити ололмайди. У Ўзбекистон банкларидан кредит олишга мажбур. Ўз-ўзидан, Ўзбекистон банки ўзини суғурта қилади, жуда қатъий талабларни илгари суради ва ставкалар ҳам юқори. Бунинг оқибатида мулки катта бўлмаган компанияда экспорт кредити олишга имкон қолмайди.

Агар шу тизим тўғриланса, биз жуда катта олдинга илгарилашнинг гувоҳи бўлишимиз мумкин.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek