Хитой хориждаги уйғурларни нишонга олмоқдами?

Расмий Пекин узоқ вақтдан бери чет элдаги мухолиф фикрловчи, этник озчиликларга мансуб муҳожирларни нишонга олишда айбланиб келмоқда.

Жумладан, уйғур фаолларига босим ўтказиш, сургундаги ҳукумат танқидчиларини таъқиб қилиш ва Гонконгдаги демократия тарафдорларини топиб берганлар учун мукофотлар бериш каби амалларни қўллаб келади.

2026 йил 1 июл куни кучга кираётган "Миллатлараро бирлик қонуни" дея аталувчи қонун энди Хитой ҳукуматига ўз амаллари учун қонуний асос яратиш имконини бермоқда.

Бу қонун Пекин глобал куч сифатида ўз ролини мустаҳкамлаш билан бирга хориждаги обрўсини кўтаришга уринаётган манзарада рўй бермоқда.

Хитой охирги йилларда хорижий раҳбар ва сайёҳлар учун ўз эшикларини очаётгандек. АҚШ президенти Доналд Трамп ва Буюк Британия бош вазири Кейр Стармер каби қатор дунё етакчилари Хитой раҳбари Ши Жинпин билан Халқ мажлислари зали ташқарисидаги қизил гиламчада қўл бериб кўришаётганлари тасвирлари жаҳон матбуоти саҳифалари аро тарқалган.

Мамлакат виза чекловларини енгиллаштириш ва онлайн кампаниялар орқали Европа давлатлари дохил 77 мамлакатдан бизнеслар ва сайёҳларни Хитойга ташриф буюришга ундамоқда.

Тибет ва Шинжон каби қаттиқ назорат остидаги минтақаларга сафар қилаётган блогер ва видеоблогерлар ижтимоий тармоқлардаги постлари билан мамлакатнинг "турфа хил географияси ва гўзаллигини" тарғиб қилишмоқда.

Хитойдаги уйғурлар ҳаёти: муттасил тазйиқ ва босимлар

Узоқ йиллар давомида Пекин Шинжонни нотинчлик ва ўзга маданият ўчоғи сифатида кўриб келади.

БМТ ва яна қатор халқаро ташкилотларга кўра, Шинжонда бир миллиондан ортиқ уйғур мусулмон "қайта тарбиялаш лагерлари"да ҳибс қилинган. Уларга нисбатан бу лагерлардаги муносабат эса "инсониятга қарши жиноят" сифатида кўрилиши мумкинлиги ҳақида даъволар янграган.

Хитой бу айбловларни рад этади. Аммо минтақа халқаро оммавий ахборот воситалари ва кузатувчилар учун деярли ёпиқ, хорижда яшаётган уйғурлар эса қўрқувда ёки ҳамон ном-нишонсиз йўқолаётган яқинлари ҳақида ҳикоя қиладилар.

Хан миллати кўпчиликни ташкил этадиган Хитойнинг бошқа ҳудудларидан фарқли ўлароқ, Шинжонда асосан туркий тилли мусулмонлар яшайди, уйғурлар эса энг йирик этник гуруҳ ҳисобланади.

1990 ва 2000 йилларда минтақада кескинлик кучайди. Хан хитойликлар уйғурларни четга сураётгании ҳақидаги даъволар ортидан сепаратистик кайфиятлар ўсди ва ҳатто ҳалокатли ҳужумлар рўй берди. Оқибатда Пекиннинг тазйиқлари ҳам ошди.

Аммо айнан Ши Жинпин даврида Хитой Коммунистик партияси назоратни ҳар қачонгидан ҳам қаттиқлаштирди. Оқибатда уйғурларга Хан маданиятини мажбуран сингдириш уринишлари ҳақидаги айбловлар янгради.

Инсон ҳуқуқлари гуруҳларига кўра, сўнгги бир неча йил ичида Хитой бир миллиондан ортиқ уйғурни ўз хоҳишига қарши "қайта тарбиялаш лагерлари", деб аталувчи йирик тармоқда ҳибсга олган ва юз минглаб одамларни қамоқ жазосига ҳукм қилган.

2022 йилда ВВС га тақдим қилинган бир қатор полиция ҳужжатлари Хитойнинг ушбу лагерлардан қандай фойдаланиши тафсилотларини очиб берди. Лагерларда қуролли зобитлар жойлаштирилгани ва қочишга уринганларни отиб ўлдириш ҳуқуқи берилганлигини фош этди.

АҚШ Хитойни Шинжонда ирқий қирғин содир этишда айблаган.

Етакчи инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Amnesty International ва Human Rights Watch Хитойни инсониятга қарши жиноятларда айблаган ҳисоботларини чоп этган.

Хитой Шинжонда инсон ҳуқуқлари бузилгани ҳақидаги барча айбловларни рад этади.

Марказий Осиёдаги уйғурлар ҳам тазйиқ остида

Янги қонун кучга киришидан аввал ҳам Хитой хориждаги миллий озчиликларни нишонга олиши ҳақида даъволар бор эди.

Шу боис Хитой ташқаридаги ўз танқидчиларини назорат қилиш ва тазйиқ ўтказишга интилиши ҳақидаги хабарлар янгилик эмас.

Қатор фаоллар Пекиннинг иқтисодий таъсири кучайган мамлакатларда хитойлик диссидент фаоллар аҳволи бир неча йиллардан бери ёмонлашиб келганини айтишади.

Марказий Осиё ҳам бу борада истисно эмас.

Хитой минтақа иқтисодларига миллиардлаб долларлик сармоялар киритмоқда, транспорт ва энергетика соҳасида йирик лойиҳаларга қўл урган.

Пекин етакчилигидаги Шанхай Ҳамкорлиги Ташкилоти эса бу мамлакатларни бир гуруҳга бирлаштиради.

Хитойнинг ўрни фақатгина иқтисодда кўринмайди.

Уйғур фаоллари эса, анча йиллардан бери Марказий Осиёда яшаб ҳам Хитойни танқид қилиш имконсизлигини айтиб келишади.

Айрим уйғур фаоллари ўз фаолияти сабабли қўшни мамлакатларга киритилмаганини айтишган.

Хитойдаги уйғурлар ва қозоқлар аҳволини ўрганган чет эллик фаоллар эса қатор минтақа давлатларидан чиқариб юборилган.

Кузатувчиларга кўра, минтақа давлатлари ўз қудратли қўшнилари, Хитой билан муносабатлари ёмонлашишини исташмайди.

"Ўзимни хавфсиз ҳис қилмайман, чунки Хитой ёнимизда"

Қозоғистонга келган уйғур муҳожирларидан бири, Малика (исми ўзгартирилган) сиёсий муҳитда яна бир ўзгаришни - экстрадиция хавфининг ортиб бораётганини пайқаганини айтди.

Унинг сўзларига кўра, Марказий Осиё мамлакатларига ташриф буюрган уйғурларнинг ортга қайтариб юборилгани борасида қатор мисоллар бор ва энди у ўз хавфсизлигидан хавотирда.

Малика 2005 йилда отаси ва акаси ҳукуматга қарши намойишларда қатнашгани учун қамоққа олинганидан кейин Қозоғистонга қочиб келган.

Дастлаб унга қочқин мақомини тасдиқловчи ҳужжатлар берилган, аммо ҳозир бу ҳужжатлар олиб қўйилганини айтади. Қозоқ эркакка турмушга чиққанига қарамай, у ўзини хавфсиз ҳис қилмайди.

"Мен ташқарига чиқишдан жуда қўрқаман... Мен энди ўзимни хавфсиз ҳис қилмайман, чунки Хитой ёнимизда."

Тара номи билан танилган 23 ёшли Чжан Яди Буюк Британиядаги нуфузли университетлардан бирида ўқиши керак эди.

Бунинг ўрнига у Хитойда ҳибсда эканлиги тахмин қилинмоқда.

"Х" ижтимоий тармоқ платформасидаги сўнгги постларидан бирида у Далай Ламани 90 ёшга тўлиши билан табриклаганди. Шунингдек, у Францияда ўқиётган пайтида Тибетликлар ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи хитой тилидаги онлайн платформани таҳрирлашга ёрдам берган.

Чет элда яшаётган тибетликларни қўллаб-қувватлагани уни қамоққа олинишига сабаб бўлган, дея ишонилади. Пекин сургундаги Тибетликлар етакчиси Далай Ламани бўлгинчи ва 1950-йилда қўшиб олинган Тибет мухтор вилоятини Хитойнинг ажралмас қисми, деб билади.

Хабарларга кўра, Тара ўтган йилнинг июль ойида Хитойга ташриф буюрганида Юнан вилоятидаги Шангри-Ла шаҳрида ҳибсга олинган ва "мамлакатни бўлишга ва миллий бирликни бузишга ундаш" да айбланган.

Унинг тақдири Хитойдаги янги қонун кучга кириши билан мухолиф фикрловчилар ёки расмийлар бўлгинчилик, дея кўрадиган ғояларга нисбатан қандай йўл тутаётганининг яққол мисолидир.

Бу қонун ҳукуматга ҳатто хорижда яшаётганларни нишонга олиш ҳуқуқини бериши мумкин.

Ушбу янги қонун ҳукуматга Хитойнинг хориждаги танқидчиларини назорат қилишга ёрдам бериши мумкин.

Аммо Хитойнинг халқаро саҳнадаги обрўсига путур етказиши ҳам мумкин.

Европа Парламенти аъзолари аллақачон аъзо давлатларни Хитой билан экстрадиция шартномаларини тўхтатиб қўйиш ҳақида ёзма равишда огоҳлантирди ва агар бу қонун Европа фуқароларига қаратилган бўлса, бу "Европа Иттифоқи-Хитой муносабатлари учун жиддий оқибатларга олиб келиши" мумкинлиги ҳақида огоҳлантиришган.

Хориждаги фаоллар хавотирида асос борми?

"Этник бирлик" тўғрисидаги ушбу қонун мамлакатнинг 56 та этник гуруҳи, жумладан, ўтмишда Хитой ҳукмронлигига қарши исён кўтарган тибетликлар ва уйғурлар орасида "бирлик", "ижтимоий уйғунлик" ва "умумий" миллий ўзига хосликни яратишга қаратилган.

Аммо танқидчилар бу Тибет, Шинжон ва Ички Мўғулистондаги озчилик гуруҳларининг ҳуқуқларини янада бузишидан хавотирдалар.

Қонунда, айниқса, хориждаги кўплаб Хитой фуқаролари учун ташвиш туғдирадиган банд бор.

63-модда Хитой ҳукуматига Хитойдан ташқарида "этник бирлик ва тараққиётга путур етказадиган ёки этник бўлинишни келтириб чиқарадиган" ташкилотлар ва шахсларга қарши ҳаракат қилиш ҳуқуқини беради. Бу Хитой ҳукуматига чет элда яшовчи этник озчиликлар ҳимоячиларини таъқиб қилиш учун қонуний ваколат берилишини англатиши мумкин.

"Хитойда озчиликлар ҳуқуқларини тинч йўл билан ҳимоя қилиш "этник бирлик"ни бузиш сифатида тавсифланиши мумкин. Ушбу қонун уйғурлар, тибетликлар ва бошқа хан бўлмаган этник гуруҳларнинг ҳуқуқларини аллақачон вайрон қилган сиёсат учун ҳуқуқий асос яратади," дейди Халқаро Амнистия ташкилотининг минтақавий директори ўринбосари Сара Брукс

Хитойда ҳануз оилалари бор хориждаги таниқли фаоллар учун бу уларнинг сўзлари мамлакат ичидаги яқинлари учун оқибатларга олиб келиши мумкинлигидан далолат беради. Ва улар ҳеч қачон ўз ватанларига хавфсиз равишда қайта олмасликларини англатиши мумкин.

"Хитойлаштириш" ё маданий ассимиляция

Хитой ҳукумати 2000-йилларнинг охирларида миллий озчилик гуруҳларини "хитойлаштириш" деб таърифланган ғояни илгари суришни бошлади. Бу этник гуруҳларни устувор Хан маданиятига сингдириш орқали янада яхлитроқ миллий ўзига хосликни яратишга қаратилган. Хан хитойлари мамлакатнинг 1,4 миллиард аҳолисининг 90% дан ортиғини ташкил қилади.

Президент Ши кўпинча этник озчиликларни кўпроқ интеграциялашишга чақириб, уларга кучлироқ Хитойни яратиш учун "анор уруғлари каби бир-бирлари билан жипслашиш" кераклигини айтган.

Бу янги қонун ушбу саъй-ҳаракатларнинг бир қисмидир. Унда барча болаларга болалар боғчасидан олдин ва ўрта мактабни тугатгунга қадар мандарин тили ўргатилиши кераклиги белгиланган. Илгари ўқувчилар ўқув дастурининг кўп қисмини ўз она тилларида, жумладан, тибет, уйғур ёки мўғул тилларида ўрганишлари мумкин эди.

Пекиннинг таъкидлашича, бу кейинги авлодга имконият яратиш ҳақида, чунки барча вилоятлардаги хитойликларнинг аксарияти фойдаланадиган мандарин тилини ўрганиш этник озчиликларнинг иш билан таъминлаш истиқболларини яхшилашга ёрдам беради.

Аммо танқидчиларнинг таъкидлашича, ассимиляция кўпинча озчилик гуруҳларига мажбуран мажбуран қўлланилган - бу давлат томонидан бошқариладиган сиёсат Ши даврида кучайган ва шу билан бирга норозиликларни келтириб чиқарган. Ўз навбатида расмийлар норозиликларга нисбатан қаттиқроқ мавқени қўллай бошлашган.