Нега Британия ўз бош вазирини алмаштираверади?

Демак, Кийр Стармер сўнгги ўн йил ичида истеъфога чиққан ёки сайловчилар томонидан ҳокимиятдан четлатилган олтинчи бош вазирга айланди.

Кимдадир шубҳа бўлса, айтиб қўяйлик: бу Британия сиёсати учун мутлақо оддий ҳолат эмас.

Агар бунга ишончингиз комил бўлмаса, мана буни ҳисобга олинг: бош вазир лавозими XVIII асрда ташкил этилганидан бери, бош вазирлар ўртача ҳар бири тахминан беш йилдан ҳокимиятда бўлиб келган.

Сўнгги ўн йилда эса бу кўрсаткич атиги 18 ойгача қисқариб кетди!

Хўш, бундай фавқулодда тез-тез алмашинувнинг сабаби нима?

Албатта, ушбу олти ҳолатнинг ҳар бирида ўзига хос сабаблар бор.

Девид Камерон 2016 йилда Буюк Британиянинг Европа Иттифоқи аъзолиги бўйича референдум ўтказишга чақиргани ва унда мағлуб бўлгани учун истеъфога чиққан эди.

Тереза Мей ҳам Брекзит қурбонига айланди. Парламент аъзолари унинг Буюк Британиянинг Европа Иттифоқи билан янги муносабатлари бўйича таклиф қилган келишувини қайта-қайта рад этишди ва охир-оқибат унинг лавозимда қолиши имконсиз бўлиб қолди.

Борис Жонсон эса кўпроқ ўзининг характери, тўғрисиз ё тўғрисиз эмаслиги, ҳамда қарор қабул қилиш қобилияти билан боғлиқ муаммолар туфайли ҳокимиятдан кетишга мажбур бўлди. Консерватив партия депутатлари уни аввалгидек сайловларда йирик ғалаба келтирувчи сиёсатчи эмас, балки партия учун юк ва хавф манбаига айланган деб ҳисоблашди.

Лиз Трасснинг сиёсий фаолияти эса унинг солиқларни қисқартириш режаларига молия бозорларининг билдирган кескин муносабати туфайли тугади. Инвесторлар фикрича, бу солиқ имтиёзларини қоплаш учун етарли харажат қисқартириш чоралари кўзда тутилмаган эди.

Рўйхатдаги сўнгги консерватор — Риши Сунак — сайлов орқали лавозимидан четлатилган ягона бош вазир бўлди. У 14 йиллик Консерватив партия бошқарувидан чарчаган сайловчилар томонидан мағлуб этилди.

Энг сўнгги «қурбон» — Кийр Стармерга келсак, у ҳукмрон Лейбористлар партияси депутатлари орасидаги қўллаб-қувватловни йўқотгани учун кетмоқда. Улар Стармернинг жуда паст оммабоплиги партия келажаги учун жиддий хавф туғдираётганига ишонишмоқда.

Бироқ, бу сиёсий қулаш ортида янада кенгроқ жараёнлар ҳам бордек туюлади. Буюк Британияда сиёсат тобора шафқатсиз ва кескин тус олмоқда, сайловчилар эса тобора муросасиз ва қарама-қарши қутбларга бўлиниб бормоқда.

Хўш, бунинг ортида яна қандай омиллар турибди?

Чуқур норозилик

Ижтимоий фикр сўровлари, фокус-гуруҳлар ва турли кузатувлар шуни кўрсатмоқдаки, сайловчиларнинг назарича, сиёсатчилар аҳоли норозилигининг учта асосий сабабини ҳал қила олмаяпти.

Биринчиси — турмуш даражасининг узоқ вақтдан бери ўсмаётгани. Бу оғир ҳолат илдизи 2008 йилдаги жаҳон молиявий инқирозига бориб тақалади.

Шунинг учун, Буюк Британияда нега 2016 йилдан бери олтита бош вазир алмашганини таҳлил қилар эканмиз, ҳисобни бемалол 2008 йилдан бошлашимиз мумкин.

Бу ҳолатнинг қанчалик ноодатий эканини тушуниш учун бир нарсани эслаш керак: турмуш даражаси бундай узоқ муддат давомида XIX аср бошларидаги Наполеон урушларидан бери деярли тўхтаб қолмаган эди.

Одамлар молиявий қийинчиликларга дуч келиб, ҳукуматлар ҳар бир кейинги авлод олдингисидан яхшироқ яшайди деган муқаддас, гарчи оғзаки айтилмаган бўлса-да, ваъдани бажара олмаяпти деб ҳисоблаганда, жамият кайфиятининг ёмонлашиши ажабланарли эмас.

Ҳар қандай сиёсатчи учун хавотирли томони шундаки, сўровлар аҳоли ўртасидаги иқтисодий пессимизм даражаси 1978 йилдан бери энг юқори нуқтага чиққанини кўрсатмоқда.

1978 йил Буюк Британия учун юқори инфляция ва кучли меҳнат низолари даври бўлган эди. Шу боис, бугунги иқтисодий кайфиятлар ўша оғир йиллар билан таққосланмоқда.

Иккинчи асосий омил — Буюк Британияда ҳеч нарса тўғри ишламаяпти, деган тасаввурнинг кучайиши. Одамларда транспорт, адлия тизими ва бошқа давлат хизматлари ўз вазифасини керакли даражада бажармаяпти, деган фикр пайдо бўлган.

Албатта, бу ҳам турмуш даражасининг ўсмай қолишига сабаб бўлган иқтисодий ўсишнинг пастлиги билан боғлиқ.

Бу ҳолда иқтисодий ўсишнинг етишмаслиги кетма-кет ҳукуматларни инфратузилмага ва одамлар қадрлайдиган бошқа соҳаларга — масалан, таълим ва соғлиқни сақлашга — сармоя киритиш учун зарур бўлган даромадлардан маҳрум қилди.

Учинчи омил эса ижтимоий бирдамлик масаласи, аниқроғи, унинг етишмаётгани ҳақидаги кенг тарқалган хавотирдир.

Сўровлар шуни кўрсатмоқдаки, аҳолининг 80 фоизидан ортиғи мамлакат бўлинган деб ҳисоблайди.

Кўпчилик бу бўлиниш ҳиссини сўнгги ўн йилликлардаги юқори даражадаги иммиграция ва айрим жамоаларнинг жамиятга тўлиқ мослаша олмагани билан боғлайди.

Тўғри ёки нотўғри бўлишидан қатъи назар, кўплаб сайловчилар сўнгги бош вазирлар мамлакат қандай ўзгаргани ҳақидаги халқ ғазаби ва хавотирларини тушунмаяпти, деб ҳисоблайди.

Бошқача айтганда, Буюк Британия ҳам бошқа Европа мамлакатлари каби кўп ирқли, кўп миллатли ва кўп маданиятли жамиятда одамлар қандай қилиб биргаликда тотув яшаши мумкинлиги ҳақидаги савол билан ҳануз курашмоқда.

Эҳтимол, яна бир ўзгарган жиҳат шуки, Буюк Британия бу борада ҳам ягона эмас: одамлар нафақат турли муаммолардан ғазабланмоқда, балки бу ғазабни очиқ намоён қилишдан ҳам камроқ тийилмоқда.

Бунинг сабаби ижтимоий тармоқларми ёки бошқа омилларми — аниқ эмас. Аммо бир нарса равшан: одамлар алоҳида сиёсатчиларга, ҳатто бош вазирларга нисбатан ҳам очиқчасига душманона муносабат билдирмоқда. Бу эса бир неча йил аввал тасаввур қилиб бўлмайдиган ҳолат эди.

Бошқариб бўлмас мамлакат?

Хўш, мамлакат қандайдир маънода бошқариб бўлмайдиган ҳолатга келиб қолдими? Биз нега ўн йил ичида еттинчи бош вазирни кўриш арафасида турибмиз?

Кўпчилик сиёсатчилар бунчалик кескин хулосага қўшилмайди. Уларнинг айтишича, аҳолиси кўпроқ бўлинган ва қарама-қаршиликлар кучайган, дунё эса мураккаблашган бир шароитда мамлакатни бошқариш анча қийинлашган. Аммо бу мутлақо имконсиз дегани эмас.

Бироқ шуни ҳам тан олиш керакки, олтита бош вазир ҳам 2008 йилги молиявий инқироз ва 2016 йилги Брекзит референдуми ортидан мамлакат устига тушган тушкунлик ва пессимизм муҳитини тарқата олмади.

Шу сабабли, табиийки, еттинчи бош вазир — у ким бўлишидан қатъи назар — бундан кўра муваффақиятлироқ бўла оладими, деган саволга жамоатчилик шубҳа билан қараши мумкин.