ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

እዚ ኵነታት መብዛሕትኡ ግዜ ብጌጋ ሕማም ፓርኪንሰን ወይ ሃንቲንግተን ተባሂሉ እዩ ዝፍለጥ ነይሩ። ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ግን፡ ብሓቂ ሓድሽ ኵነታት ምዃኑ ኣረጋጊጾም’ዮም። ኣብ ሓንጎል ብዝፍጠር ምትእኽኻብ ሓጺን ስለ ዝመጽእ ድማ ኒውሮፈሪቲኖፓቲ ኢሎም ሰመይዎ።


ምጕዓዝ፡ ምዝራብን ምብላዕን ከይተረፈ ዝኸልእ ሕማም እንታይ እዩ?

መንሽሮ ብልዕቲ ሳሕቲ ዘጋጥም’ኳ እንተዀነ፡ ኣብ መላእ ዓለም ግን ተርእዮታትን መጠን ሞትን እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ።

መንሽሮ ብልዕቲ፡ ምጕንዳብ ዘስዕብ ንዓለም ዘሰክፍ ዘሎ ብዝሒ

ካብ ክሊማዊ ጭንቀታት ክሳብ ፋይናንሳዊ ጉዳያት ከምኡ’ውን ጥዕናዊ ሕልኽላኻት ዘለው ስግኣታት ምኽንያት ብደረጃ ዓለም፡ ቁጽሪ ቈልዓ ክወልዳ ዘይደልያ ደቂ ኣንስትዮ ይወስኽ ኣሎ፤ ዓለማዊ መጠን ወሊድ ክኣ ይንኪ።

ጥንስን ኣደነትን ነጀው ዝብላ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ

ቅድሚ 75 ሽሕ ዓመት ዝነበረ ገጽ ጓል ኣንስተይቲ ኒያንደርታል እንታይ ይመስል?

ኣብ ከስዐ ላሕሚ ዝርከቡ ከም ባክተርያ፡ ቫይረስ፡ ጀርም ዝኣመሰሉ ማይክሮብስ ኣለዉ። እዞም ማይክሮብስ ሚተይን ዝበሃል ሕብርን ሽታን ዘይብሉ ተቓጻሊ ጋዝ የፍርዩ እዮም። ሚተይን ሓደ ካብቶም ጋዛት ሓምላይ ገዛ ኰይኑ፡ ካብ ካርቦን ዳይኦክሳይድ ብግምት ብ25 ዕጽፊ ዝያዳ ሙቐት ክብርኽ ይገብር።

ጥሪት ምስ ምውሳኽ ሙቐት ዓለም እንታይ የራኽበን? መልሱ ዘገርም እዩ

መረዳእታ ዓለምለኻዊ ቁጠባዊ ፎረም ከምዘመልክቶ 90 ሚእታዊት ካብ ህዝባ ሽፋን መድሕን ጥዕና ኣለዎ። 90 ሚእታዊት ካብቶም ኣብ ደሞም ኤችኣይቪ ዘለዎም ሰባት መድሃኒት ይረኽቡ። 93 ሚእታዊት ካብ ህጻናት ከኣ ክታበት ጸረ ተላባዕቲ ሕማማት ወሲዶም። ኣብ 2000 ማእከላይ ዕድመ ሩዋንዳውያን 48 ዓመት እዩ ነይሩ፤ ሕጂ እዚ ዕድመ ናብ 67 ደይቡ ኣሎ።


ምኩራት ኢትዮጵያውያን ሰብ ሞያ ሕክምና ንምንታይ ናብ ሩዋንዳ ይስደዱ ኣለዉ?

ካብ ተራ ውልቀሰብ ክሳብ ተቖጻጸርቲ ባልዕን ነፍሳትን ብዛዕባ ድዱዕ ይግደሱ እዮም። ካብዚ ሓሊፉ ግን ድዱዕ ኣብ ጸረ-ነፍሳት፡ ሮቦታትን መካኒካዊ ኣካላትን ዝካየዱ ምርምራት ከምዘነቓቕሐት መጽናዕትታት የመልክቱ።


ብዛዕባ ድዱዕ ዘይትፈልጥዎም ረብሓታት ክንነግረኩም

ለውጢ ክሊማ ኣብ ብዙሕ ቦታታት ብተደጋጋምን ዝያዳ ጽዑቕን ጽንኩር ኩነታት ኣየር ንኽስዕብ ምኽንያት ይኸውን ኣሎ። ንምዃኑ ንማዕበል ሙቐት፡ ድርቂ፡ ባርዕ በረኻን ውሕጅን ብኸመይ እዩ ዘጋድዶ? 

ለውጢ ክሊማ፡ ንጽንኩር ኵነታት ኣየር ዝጸልወሉ 4 ረቛሕቲ

እቲ ብኤል ኒኖን ላ ኒናን ዝስዕብ ጽንኩር ኵነታት ኣየር ኣብ መላእ ዓለም ንዝርከቡ ትሕተ ቅርጺ፡ መግብን ስርዓታት ጸዓትን ይጸልዎ’ዩ።

ኤል ኒኖን ላ ኒናን እንታይ’ዮም? ከጨንቑናኸ ይግባእ'ዶ?

ካብ ነዊሕ ግዜ ኣትሒዙ ብዛዕባ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት እምነት ዘለዎም ሰባት ሒደት ኣይኰኑን። ኣብዚ መበል 21 ክፍለ ዘመን እውን እንተዀነ፡ ክንዮ-ባህርያዊ ፍጻመታት ከምዘጋጠሞም ዝዛረቡ ኣለዉ። ከምዚ ዝበሉ እምነታት ግን ስለምንታይ ክሳዕ ሕዚ ጸኒሖም? ገለ ረብሓ ክህልዎም ይኽእል’ዶ ይዀን?

ሳይንስ ብዛዕባ መናፍስቲ ምውታን እንታይ ይብል?

ኣብታ ኣፍሪቃ ኣብ 2022 ኣስታት 95 ሚእታዊት ምስ ዓሶ ዝተኣሳሰር ሞት ኣጋጢሙ እዩ፤ ኣስታት 80 ሚእታዊት ካብዚኦም ድማ ትሕቲ ሓሙሽተ ዓመት ዝርከቡ ህጻናት ከምዝዀኑ ውድብ ጥዕና ዓለም ይሕብር።

ክታበት፡ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ንምንካይ ድዩ ዝወሃብ?

ብውሕዱ ሓሙሽተ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ዘይቅቡል ልዑል መጠን ናይቲ መርዛምን ቀታሊ ክኸውን ዝኽእልን ‘ዳይቲሊን ግላይኮል’ ዝበሃል ንጥረ ነገር ምሓዞም ብምርመራ ድሕሪ ምርግጋጹ ጥምሮታት ሽሮፕ ሰዓል ‘ጆንሰን ኤንድ ጆንሰን’ ክእከብ ገይረን።

ኣብ ረብሓ ከይውዕል መጠንቀቕታ ዝተወሃበሉ ሽሮፖ ሰዓል

በቶም ግጭት ዝካየደሎም መስመራት ሓደስቲ ቀረብ ክበጽሕ ምግባር ዳርጋ ዘይከኣል እዩ። ሰራሕተኛታት ረድኤት ከምዝብልዎ፡ ወተሃደራዊ ሰበ-ስልጣን ሱዳን ቪዛን ፍቓድ መገሻታት ውሽጢ ዓዲን ንምሃብ ኣዝዮም ይንድጉዩ ኣለዉ።

ሱዳን፡ ኣብ መንጐ ጥሜትን ሞትን ዝተቐርቀሩ ዕሸላት

ብዘይካ'ዚ 16 ሰባት ብከቢድ ቆሲሎም ኣብ ዝተፈላለዩ ሲቪላዊን ወተሃደራውን ሆስፒታላት ይእለዩ ከምዘለውን እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ።


ኤርትራ፡ ሰለስተ ኣባላት ሓንቲ ስድራ ዝርከብዎም ብዙሓት ሰባት ብሓደጋ መኪና ሞይቶም

ኣብ ከተማ ሽረ እንዳስላሴ እተጣየሸት ጉጅለ ሓኾርቲ ሽረ እንዳስላሴ፡ ቀዳም ቀዳም ናብ ዝተፈላለዩ በረኽትን ታሪኻውን እንብታት እትድይብ ኮይና ኣእምሮውን ኣካላውን ጥዕና ኣባላታ ንምርግጋጽ ዓሊማ ትንቀሳቐስ ከምዘላ ወዳቢ ናይታ ጉጅለ ኣቶ ይርጋ ገብረመድህን ገሊጹ።

ቀዳም ቀዳም እምባታት ትድይብ ዘላ ጕጅለ ሓኾርቲ ሽረ እንዳስላሰ

ጥንታውያን ደቂ ኣባት፡ ኣኽላባት ቅድሚ ምምጽኦም ነዊሕ እዋን ወኻርያ ከም እንስሳ ዘቤት ገይሮም ይሕዝዎም ነይሮም ክኾኑ ይኽእሉ።

‘ወኻርያ’ እንስሳ ዘቤት ድያ ነይራ?

ቡን ካብ ፍረ ናይቲ ፈለማ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተረኽበ ተኽሊ ቡን ኣራቢካ ዝመጽእ እዩ። ኣፈ ታሪኽ ከም ዝሕብሮ፡ካልዲ ዝተባህለ ሓደ ጓሳ፡ ኣጣሉ ፍረታት ቡን ምስ በልዓ፡ ሓይለንን ሓጎሰንን ከም ዝውስኽ ምስ ኣስተብሃለ ባዕሉ ክፍትኖ ቀሲብዎ። ካብኡ ንደሓር፡ ደቂ ዓዲ፡ ዝተቐልወ ቡን ክውሕጡን ወይ ካብ ቆጽሊ እቲ ተኽሊ ሻሂ ክሰርሑን ጀመሩ።

ቡን ግን ብኸመይ እዩ  ዝውቱር መነቓቅሒ ክኸውን ክኢሉ?

ቅድሚ እቲ ናይ ሰኑይ ፍጹም ጸሓያዊ ግርደት [ከውሊ ፀሓይ] ትጽቢት እናዓበየ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን፡ ሚልዮናት ሰባት ንጹር ሰማይ ክህሉ ተስፋ ይገብሩ ኣለዉ።

ግርደት ፀሓይ ክርእዩ ናብ ሰማይ ዘቋምቱ ዘለዉ ሚልዮናት ሰባት

"እዚ መሳርሒ ሰብ ሰርሖ ብልሒ ዝህቦ መልስታት ብቐንዱ ርትዓዊ፡ ሓፈሻዊ ምኽሪ ብዛዕባ ጥዕናን ጽቡቕ ሂወትን፡ ኣድላዪ ኣብ ዝዀነሉ ምስ ዝተረጋገጸ ሓበሬታ ዘተኣሳስር፡ ብዛዕባ ኣገደስቲ ኣገባባት ርእሰ-ሓልዮት ዝምዕድ፡ ከምኡ'ውን ሰባት ዝዀነ ስክፍታታት ምስ ዝህልዎም መዓስ ምስ ሓኪሞም ክራኸቡ ከም ዘለዎም ዝሕብር ይመስል፡"

ሰብ ሰርሖ ብልሒ ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባት እንታይ ኣበርክቶ ኣለዎ?

ኣብ ሰሜናዊ ሞዛምቢክ ኣገልግሎት መጓዓዝያ እትህብ ዝነበረት ጃልባ ብምጥሓላ መብዛሕትኦም ህጻናት ዝዀኑ ብውሑዱ 90 ሰባት ከም ዝሞቱ ሰብ መዚ ኣፍሊጦም።

ጃልባ ብምጥሓላ መብዛሕትኦም ህጻናት ዝዀኑ 90 ሰባት ሞይቶም

ፈላማይ ኩሊት ሓሰማ ዝተተኽለሉ ሕሙም ካብ ሆስፒታል ናብ ቤቱ ተፋንዩ

ክሳዕ ሕጂ እግሮም ኣብ ወርሒ ዝረገጹ ሰባት ሒደት እዮም - 12 ጥራይ። ነዚ ንምእማኑ ዘጸግም ጕዕዞ ዝገበሩ እዞም ጠፈርተኛታት እንመን እዮም?

ኣብ ወርሒ ዝረገጹ ሒደት ሰባት በዓል መን እዮም?

ኣብ ኮምፕረሀንሲቭ ሆስፒታል ዩኒቨርስቲ ኣኽሱም ሓንቲ ኣደ ብርእሰን ተጣቢቐን ዝተወለዳ መናቱ ከምዝሓረሰት መዲካል ዳይሬክተር እቲ ሆስፒታል ዶ/ር ጸጋይ ተኽለሃይማኖት ንቢቢሲ ገሊጹ።

ኣብ ኣኽሱም ብርእሲ ዝተጣበቓ መናቱ ተወሊደን

ቴክኖሎጂ ይምዕብል ኣሎ፤ ኣብ ዓለም ዘለው ቢልዮናት ሰባት ድማ ዝተፈላለዩ ማሕበራዊ መራኸቢታት ይጥቀሙ። ሰብ ምስ ሞተ ግን ኣብ ኦንላይን ዘለዎ ህላወ እንታይ’ዩ ዝኸውን? ዝብል ኣዝዩ ኣዘራራቢ ጉዳይ’ዩ።
