ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ኣብዚ እዋን፡ ኣስታት ክልተ ቢልዮን ሰባት ማለት ኣስታት ርብዒ ህዝቢ ዓለም፡ ኣብ መዓልታዊ ኣመጋግባኦም ሓሳኹ ይበልዑ ከምዘለዉ መረዳእታ ሕቡራት ሃገራት ይሕብር።
ካብ ግዜ ናብ ግዜ እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ጕጅለ ፈታዊ መግቢ ሓሳኹ፡ እቲ ብልዒ ጥዑይን ንከባቢ ተፈጥሮ ኣዝዩ ውሑስ ዝዀነን ኣመጋግባ ምዃኑ ይምጕት።


ምቁር እንተዀይኑ 'ሓሰኻ' ክተበልዑ ምደለኹም'ዶ?

እንበልዖ መግቢ ጥዕና ኣእምሮና ንምዕቃብን ጽቡቕ ህይወት ንክህልወናን ቁልፊ ተራ ክጻወት ይኽእል’ዩ።

ብቕዓት ሓንጐልኩም ንኸየንቆልቁል ነዞም 8 መግብታት ኣዘውትሩ

‘ተኣምራዊ ተኽሊ’ ብዝብል ዝፍለጥ ሞሪንጋ፡ ንጥዕና ዘደንቕ ረብሓታት ከምዝህብ ንዘመናት ናእዳታት ክረክብ ጸኒሑ’ዩ። እዚ ቖጽሊ ዝህቦም ረብሓታት ግን ብሳይንስ ዝተደገፉ ድዮም? እዚ ዛንታ እንታይነት እዚ መሳጢ ተኽሊ ዝምርምር’ዩ።

ሞሪንጋ፡ ‘ተኣምራዊ ተኽሊ’ ዝበሃል ሓቂ ድዩ?

ፓስታ ብመጠኑ ምስ ዝብላዕ፡ ኣካል ናይቲ ሚዛናዊን ጥዕና ዘለዎን ኣመጋግባ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ይኹን’ምበር ካብ ዝተጻረየ ሓርጭ ዝስራሕ ጻዕዳ ፓስታ ኣብ ጥዕናና ኣሉታዊ ጽልዋ ክህልዎ ስለዝኽእል ዝተፈላለዩ መንገድታት ተጠቒምና ሳዕቤኑ እንተነከይና ዝሓሸ ይኸውን። 

ፓስታ ምምጋብ ጥዕናዊ ጸገም የስዕብ ድዩ?

ሓደ ኣዳላዊ ምግቢ ኩባንያ ወጻኢ ሃገር፡ ጸብሒ ሽሮ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ፋብሪካ ኣዳልዩ ናብ ዕዳጋ ንምቕራብ ጠለብ ድሕሪ ምርኣዩ፡ ደረጃ ምድላው ሽሮ ከም ዘድለየ፡ ኢንስቲትዩት ደረጃታት ኢትዮጵያ ኣፍሊጡ።

ሽሮ፡ ኩባንያ ምድላው መግቢ ጃፓን ድሌት ብምርኣዩ ደረጃ ተገይሩሉ

ቅድሚ ክልተ ወርሒ ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ ንመጀመርታ ግዜ ምምሕያሽ ዝተገበረሉ ዅሊት ናይ ሓሻመ ዝተቐየረሉ ውልቀ ሰብ ከምዝዓረፈ ነቲ መጥባሕቲ ዘካየደ ሕክምና  ኣፍሊጡ።

ዕዉት ምስግጋር ኵሊት ሓሰማ ዝተገበረሉ ፈላማይ ሰብ ዓሪፉ

እቶም ተመራመርቲ ነቲ ባኒ ከዳልዉ ከለዉ ውሑድ መጠን ዓተር፣ ባሎንጓን ጥረታትን ከምኡ’ውን ካብ ጻዕዳ ሓርጭ ዝእለዩ ገፈልን ቡቋልን ስርናይ ክውስኹሉ መደብ ኣለዎም።

ተመራመርቲ ‘ጥዕና ዝህብ ጻዕዳ ባኒ’ ንሰርሕ ኣለና ኢሎም

በቶም ግጭት ዝካየደሎም መስመራት ሓደስቲ ቀረብ ክበጽሕ ምግባር ዳርጋ ዘይከኣል እዩ። ሰራሕተኛታት ረድኤት ከምዝብልዎ፡ ወተሃደራዊ ሰበ-ስልጣን ሱዳን ቪዛን ፍቓድ መገሻታት ውሽጢ ዓዲን ንምሃብ ኣዝዮም ይንድጉዩ ኣለዉ።

ሱዳን፡ ኣብ መንጐ ጥሜትን ሞትን ዝተቐርቀሩ ዕሸላት

ገለ ሰባት ድራር ኣዝዩ ባህ ዝብሎም ልዕሊ ዓቐን ኢልካ ክግለጽ ዝከኣል ድራር በሊዖም ክንሶም ንገሆ ብብርቱዕ ጥምየት ከምዝበራበሩ ይዛረቡ።
እዚ ናይ ጥሜት ስምዒት ካብቲ ንቡር ዝብሃል ዓይነት ጥምየት ዝተፈለየ ምዃኑ’ዩ እቲ ዝያዳ ኣዛራቢ ዝገብሮ።
እንተኾነ እቲ ስምዒት ካብ ሰብ ናብ ሰብ ስለ ዝፈላለ፡ ከምኡ ተሰሚዕዎም ዘይፈልጥ ብዙሓት ሰባት ኣለዉ።


ድራር ፍጊዕ ክሳብ ዝብለና በሊዕና ንምንታይ ኢና ንግሆ ኣዚና ንጠሚ?

ብመሰረት እቲ ኣብ 2022 ዝተኣከበ መረዳእታ፡ ኣስታት 800 ሚሊዮን ኣባጽሕን 159 ሚሊዮን ህጻናትን ዝርከቡዎም ምዃኑ ኣብ መጽሄት ጥዕና ላንሴት ዝተሓትመ ሓበሬታ የመልክት።

ልዕሊ ሓደ ቢልዮን ካብ ህዝቢ ዓለም ከሳዓት’ዮም፤ ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ግን ብኣንጻሩ’ዩ

ስእልታት ዘመነ እምኒ ከምዘመልክትዎ ካብ ቅድሚ ኣስታት 8000 ዓመት ጀሚሩ ሰባት ከም መግብን መድሃኒትን ክጥቀመሉ ጸኒሖም እዮም።

መዓር ምብላዕ ጥዕናዊ ጸገም ኣለዎ ድዩ?

እታ ሓንቲ ካብተን ዝደኸያ ሃገራት ዓለም ዝዀነት ኤርትራ፡ ካብ ፈለማ ዓመታት ናጽነታ ጀሚራ"ብጽፍርና" ብዝብል መትከል ርእሰ-ምርኮሳ ተመሪሓ ቍጠባዊ ምዕባለን ውሕስነት መግብን ንምርግጋጽ'ያ ተበጊሳ። እንተዀነ፡ ክሳብ ሎሚ ውሕስነት መግቢ ይዅን ነቲ ብዙሕ ትጽቢት ዝተገብረሉ ቍጠባዊን ማሕበራዊን ልምዓት ከተረጋግጽ ኣይከኣለትን።

ኤርትራ፡ ዋዕላ ጸባን ውጽኢቱን ኣብ ኣስመራ ይካየድ ኣሎ

ብዙሓት ተቓወምቲ ፖለቲከኛታትን ነጠፍቲ ማሕበራዊ መራኸቢን "እዚ ሽልማት ንመራሒ ናይታ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሓገዝ ዝጽበዩ ዜጋታት ዘለዉዋ ሃገር ዝግባእ ኣይኮነን" ብምባል ድምጾም ኣስሚዖም። ጸብጻብ ቤት ጽሕፈት ምውህሃድ ሰብኣዊ ጉዳያት ሕቡራት ሃገራት (ኦቻ) ከምዘመልክቶ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 28 ሚልዮን ሰባት ሰብኣዊ ሓገዝ የድልዮም።

ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ዝተሸለሞ ዓለምለኻዊ መዳልያ ኣግሪኮላ እንታይ እዩ?

ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ መላእ ዓለም ዘይተለምደ ወሰኽ ናይ ከም ኒሞንያ ዝኣመሰሉ ረኽስታት ስርዓተ ምስትንፋስ ከምዝተራእየ ተገሊጹ።

ኒሞኒያ፡ ዕጽዋ ኮቪድ ድሕሪ ምብቅዑ ስለምንታይ ይውስኽ ኣሎ? 

ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ ዕዳጋታት ‘ካብ ኮለስትሮል ነጻ’ ዝብሉ መወዓውዒታት ፍርያት ምርኣይ ልሙድ እዩ። ኮለስትሮል ኣብ ጥዕና ደቂ ሰባት ዘለዎ ጽልዋ እወታዊ ድዩ ኣሉታዊ? ወይስ ክልቲኡ?

‘ካብ ኮለስትሮል ነጻ’ እንታይ ማለት’ዩ? ‘ጽቡቕ’ ኮለስትሮልከ ኣሎ ድዩ?

እቲ ሕማም ሰብነትና ኣብ ዝውውር ደም ዘሎ መጠን ሽኮር (ግሉኮዝ) ኣብ ረብሓ ከውዕሎ እንተዘይክኢሉ ዘጋጥም ኮይኑ፡ እቶም ዝፈጥሮም ጸገማት ሕማም ልቢ፣ ወቕዒ (ስትሮክ)፣ ዑረት፣ ጸገም ኩላሊትን ምቑራጽ እግርን ከስዕቡ ይኽእሉ።

ሕማም ሽኮር እንታይ እዩ? ብኸመይ ምክልኻል ይከኣል?

እቲ ፈለማ ዝስራዕ ጉዳይ መነባብሮ ዝዀነ ቀረብ መግቢ ኣብ ኤርትራ ቀጻሊ ስክፍታን ጸገምን ዝፈጥር ምዃኑ’ዩ ዝግለጽ።  ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝወጸ ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት ከምዘመልክቶ፡ ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ካብ ህዝቢ ኤርትራ “ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ” የድልዮ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ፡ ጉዳይ ሃብቲ ዓሳ “ዘየቕስን ኣርእስቲ’ዩ” ክብል ገሊጽዎ ነይሩ። እቲ ዝርካቡ ኣብ ዕዳጋ ዝቐርብ ስጋ ዓሳ ብመንጽር እቶት ኣዝዩ ክቡር ምዃኑ'ዩ ዝግለጽ።

ኤርትራ፡ ውሕስነት መግቢ ኣብ ምንታይ ኵነታት ይርከብ?

ኣብቲ “ሓያል ጻዕሪ ንምርግጋጽ ብቑዕን ውሑስን ቀረብ ዘርኢ ስርናይን ዕፉንን” ኣብ ትሕቲ ዝብል ቴማ ዝተኸፈተ ኣኼባ፡ "[ን]ህሉው ኲነታትን መጻኢ ኣመታትን ምህርቲ ስርናይን ዕፉንን ኣብ ኤርትራ" ዝምልከት መጽናዕታዊ ጽሑፋት ከምዝቐረበ እቲ ጸብጻብ ይጠቅስ።

ኤርትራ፡ 'ሃገራዊ ዋዕላ ስርናይን ዕፉንን' ኣብ ኣስመራ ይካየድ ኣሎ

ኣብ መጽሄት ጥዕና ጸቕጢ ደም ዝተሓትመ መጽናዕቲ፡ ካብ ግዜ ናብ ግዜ ሰባት መንፈሶም ዝተረጋግአ፣ ጽሞና ዘዘውትሩ ክዀኑ እንከለው ጥዕንኦም ምልስ ከም ዝብል የመልክት።

ኣስተንትኖ ጸቕጢ ደም ይንኪ’ዶ ይኸውን?

ንሱን መሳርሕቱን ዘማዕበልዎ ስርዓት ‘ስፐርምሰርች’ ይበሃል። እዚ ከኣ ኣብ ፈሳሲኦም ፈጺሞም ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ (ስፐርም) ዘይብሎም ደቂ ተባዕትዮ ንምሕጋዝ ዝተዳለወ እዩ። እዚ ዘርኢ ናይ ዘይምምንጫው ኩነታት ‘ናን-ኦብስትራክቲቭ ኣዙስፐርሚያ’ [non-obstructive azoospermia (NOA)] ይበሃል።

ሰብሰርሖ ብልሒ [ኤ.ኣይ] ኣብ ምፍዋስ መኻንነት ደቂ ተባዕትዮ 

ነዚ መድሓኒት ኣዝዮም ዝደልዩ ሕሙማት ቀዳምነት ንክረኽቡ ምስ ሰብሞያ ጥዕና ከም ዝሰርሕ ዝሓበረ ኖቮ ኖርዲክስ፡ ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ዘለዎም ሰባት እዚ ሕክምና ክረኽቡ ከም ዝሰርሕ ገሊፁ።

መድሃኒት ምጕዳል ክብደት ሰብነት ክወሃብ እዩ

ኣብ መላእ ዓለም ካብ ዝርከቡ ልዕሊ 226 ሽሕ ሰባት ዝተገብረ መፅናዕቲ ከም ዘመልክቶ 4,000 ስጕሚ ናይ እግሪ ጉዕዞ ምግባር ብኣጋ (ኣብ ዘይእዋኑ) ንዘጋጥም ሓደጋ ኣብ ምንካይ ከም መጀመሪ እኹል እዩ።

መዓልታዊ 5 ሽሕ ስጕሚ ምንቅስቓስ ዕድመ የናውሕ ዶ?

ካብ ሰኑይ ክሳብ ዓርቢ ኣብ ዘለዉ መዓልታት ኣብ ኣዝዩ ዝተፈላለየ ሰዓታት ናይ ምድቃስን ምትሳእን ዝተዛብዐ ልምዲ እንተሃልዩካ “ሶሻል ጀትላግ” ከም ዘለካ የመልክት።

ወትሩ ኣብ ተመሳሳሊ ሰዓት ክንድቅስ ንግደደሉ ቀንዲ ምኽንያት 

ንነፍሰጾራት ኣዴታት ምኽሪ ምሃብ ብኸመይ ብተሃዋሲ መገዲ ክንቀርቦ ንኽእል?

ዝተመጣጠነ መግቢ