ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ቅድመ-ሽኮርያ ምምዕባል ዘፍርሕ ክኸውን ይኽእል’ዩ። እንተዀነ ግን ጥዕናና ንምምሕያሽን ከምኡ’ውን ዓይነት 2 ጠቕሊሉ ንምውጋድን ከም ዝሕግዝ ዕድልን ድርኺትን ክንርእዮ ከምዘለና ክኢላታት ይምዕዱ።

ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ስክፍታታት ዘስዕብ ዘሎ ቅድመ-ሽኮርያ፡ ኣገደስቲ ነጥብታት

መብዛሕትኦም ለበዋታት ዶክተር ቶፖል ነቲ መብዛሕትኡ ግዜ እንኽተሎ መምርሒታት ጥዑይ-መነባብሮ ዘንጸባርቑ እዮም። ንሱ፡ ኣመጋግባና ኣብ ተኽሊ ዝተመኰሰ ወይ ብፍሩታታትን ኣሕምልትን ዝሃብተመ ሚዛናዊ ዝተሞኰሰ ክኸዉን ኣለዎ ይብል።


'ሱፐር-ኤጀርስ' ብዛዕባ ጥዑይ እርጋን እንታይ ይነግሩና?

እዚ ብኖቫርቲስ ዝተበሃለ ትካል ዝተሰርሐ ሓድሽ መድሃኒት፡ ብሰብ መዚ ስዊዝ ወግዓዊ ኣፍልጦ ተዋሂብዎ ኣብ ውሑዳት ሰሙናት ናብቲ ብዓሶ ኣዝዩ ዝተጠቕዐ ዞባታታን ሃገራትን ክዝርጋሕ'ዩ።

ንዕሸላትን ህጻናትን ዝወሃብ ፈላማይ መድሃኒት ዓሶ

ነዚ ፍሉይ ቀጠልያ ሕብሪ ዘለዎ ሻሂ ዝሓዙ ሰባት ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ምርኣይ ልሙድ እናኾነ ይመጽእ ኣሎ።
ኣብዚ ዝለዓል ሕቶ ድማ ማቻ [matcha] ዝምልከት ይኸውን። ማቻ እንታይ'ዩ?

ሓያሎ ሰባት ዝቀዳደምሉን ሪጋ ዝሕዝሉን ዘለዉ ሻሂ 'ማቻ'

ዶክተር ፓንት  ግና  ሓደ ሓደ ግዜ ድሕሪ ምትካል ጸጉርኻ ምክንኻን እንተ ኣቋሪጽካዮ፡ ድሕሪ ሓሙሽተ ክሳብ ሽዱሽተ ዓመት ተፈጥሮኣዊ ጸጉርኻ  ተመሊጡ ፡ ምስቲ ዝተተኽለ ጸጉርኻ ጥራይ ከም እትተርፍ እቶም ተጠቀምቲ  ከም ዘይርድእዎ  ይዛረብ።

ጸጕርና ካብ ምርጋፍን ምብራሕን ክንዓግቶ ንኸእልዶ?

ዝበቘለ ድንሽን ሽጉርቲን ምብላዕ ጸገም ኣለዎ ድዩ?

ምኽንያቱ ብዘይንፈልጦ መንፋሕቲ፡ ረሸሽታ ወይ ዕግርግር እንተኢሉና፡ ከስዐና ብዛዕባ ጥዕናና ገለ ነገር ክብለና ደልዩ ኣሎ።
ጥዑይ ከስዐ ምውናን ንስርዓተ ምሕቓቕ መግቢ ጥራይ ኣይኮነን ዝጠቅም፡ ወይ ንስርዓተ ምሕቓቕ መግቢ ጥራይ ዝጠቅም ዝመስለና እንተሃሊና ካብቲ ክውንነት ኣዚና ርሒቕና ኣለና።


ጥዑይ ከስዐ ክህልወና ክንምገቦን ከነወግዶን ዘለና እንታይ እዩ?

ቅርጺ ወይ መጠን ሰብነት ንምልዋጥ ናብ ሰብነት ዝኣትዉ ዓይነታት ኢምፕላንታት (implants) ካብ ሰብነተን ናይ ዘውጽኣ ደቂኣንስትዮ ቍጽሪ ይዛይድ ኣሎ።

ብዙሓት ደቀንስትዮ ዘትከልኦ መግዘፊ ጡብ የልግስኦ ኣለዋ፡ ስለምንታይ? 

ሰብ-ሞያ ጥዕና፡ ንዓመታት ከልዕልዎ ዝጸንሑ ወሰኽ ደሞዝን ካልእ ጥቕማጥቕምን  እንተዘይተማሊኡሎም፡ ስራሕ ደው ናይ ምባል ኣድማ ክገብሩ ምዃኖም ከጠንቅቝ ቀንዮም እዮም።

ኢትዮጵያ፡ 'ሓራስ ሰበይተይ ሽሮ'የ ኣብሊዐያ' - ናብ ተቓውሞ ዘምርሕ ዘሎ ፈታኒ ናብራ ሓካይም

ቅድሚ ሕጂ ምስ መግቢ ቡን ምስታይ ወይ መግቢ ብልዕ ኣቢልካ ቡን ምስታይ ጽቡቕ ኣይኮነን ተባሂልኩም ትፈልጡ እንተኾይንኩም፡ ሓቅነት ስለዘለዎ ጥንቅቕ በሉ።

ቡን ምስ መግቢ ምስታይ እንታይ'ዩ ሓደጋኡ?

ኣብ ዓመት በዓላት - ብፍላይ ኣብ'ዚ ከምዚ ሎማዓንቲ ዝተኸብረ በዓል ፋሲካ ዓይነት ዓበይቲ በዓላት - ብተለምዶ ናይ 'ሓበሻ'ን 'ፈረንጅን' ብዝብል ደርሆን እንቋቑሖን ብዝተፈላለየ ዋጋታት ናብ ዕደጋ ክቐርቡ ይረአ።

ደርሆ ሓበሻ ካብ ደርሆ ፈረንጂ ብሓቂ ዝበለፀ ድዩ?

ኣብ እዋን ጥንሲ ኮሊን ከም መመላእታ መግቢ [ሳፕልመንት] ዝወሰዳ ኣደታተን፡ ኣዝዮም ንቑሓት ዕሸላት ወሊደን፣ እዚ ድማ መለክዒ ጥዑይ ኣእምሮኣዊ ህንጸት እዩ።

ኮሊን፡ እቲ ንሓንጐልና ኣዝዩ ኣገዳሲ ግን ብዙሕ ዘይተነግረሉ መኣዛ

 ኬነዲ ብዛዕባ ዕምቆት ናይቲ ምርምር ምስ ፎክስ ኒውስ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት፡ 'ጽልዋ ክታበት ኣብ ኦቲዝምን' 'መንቀሊ ኦቲዝም ክኾኑ ዝኸእሉ ኩሎም ጉዳያትን' ክንድህስሶም ኢና ክብል እቲ ምኒስተር ጥዕና ገሊጹ።

ይኩን እንበር ማሕበር ኦቲዝም ኣሜሪካ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ውጥን ኬነዲ "ጎዳኢ መደናገርን ዘይክውንነታውን እዩ" ብምባል ተቓዊምዎ።



ጠንቂ 'ኦቲዝም' ግን እንታይ እዩ?

ኣብ ኣመሪካ ዝሕተም መጽሔት 'ደርማቶሎጂክ ሰርጀሪ' ዘውጽኦ ጸብጻብ ከምዘመልክቶ፡ ካብ 18 ክሳብ 29 ዓመት ዝዕድሚኦም ደቂ ተባዕትዮ እቶም 16 ሚእታዊት ምምላጥ የጋጥሞም።
ኣብ 30 ክሳብ 39 ዓመት ኣብ ዝዕድሚኦም ደቂ ተባዕትዮ 30 ሚእታዊት ክኸውን ከሎ፡ ኣስታት ፍርቂ ካብቶም ካብ 40 ክሳብ 49 ዓመት ዝዕድሚኦም ደቂ ተባዕትዮ ድማ ምብራሕ ጸጉሪ ርእሲ የጋጥሞም።

ምምላጥን ምርጋፍን ጸጕሪ ንምግታእ ይከኣልዶ፡ ምትካል ጸጕሪኸ መፍትሒ ድዩ?

መብዛሕትኡ ግዜ፡ እቲ "ፈሳሲ ወርቂ" እዩ ዝብሃል። ገለ ክኢላታት ከይተረፈ ምንጪ "ስሕበት ሓይሊ" ምዃኑ ይዛረቡ።  ጸባ ጡብ ንህጻናት መኣዛታትን ተፈጥሮኣዊ ዓቕሚ ምክልኻል ሕማማት ከዕብዩን ከም ዝገብርን ንዕብየቶም ኣገዳሲ ምዃኑን ተመራመርቲ ይሰማምዑ። ንዓበይቲ ኸ?


መንእሰያት ስለምንታይ ጸባ ጡብ ኣደ ይሰትዩ ኣለዉ?

ኣብ ቀረባ ግዜ በብእዋኑ ወይ እናኣረሓሓቕና እንገብሮ ጾም ዝህቦ ረብሓ ኣዝዩ እናገነነ ይመጸእ ኣሎ። ክብደት ሰብነት ንምጕዳል ስለ ዝሕግዝን ጥዕናዊ ረብሓታት ስለ ዝህብን ድማ ብዙሓት ሰባት ከዘውትሩዎ ይረኣዩ ኣለዉ።

ሕማም ሽኮር ዘለዎም ሰባት ክጾሙ ይምከር'ዶ?


ምግቢ ዝተመገብናሎም ሸሓነታት ንምፅራይ ንጥቀመሎም። እንተኾነ እዚ ኣብ ክሽነኹም ትጥቀምሉ ስፖንጅ (ሰፍነግ)፡ ብራሕስን ርፍራፍ ምግቢን ዝተመልአ እዩ። እዚ ድማ ባክቴርያታት ንክራብሑ ጥጡሕ ባይታ እዩ። ኣብ ክንዲ ስፖንጅ ብሩሽ ዶ ክንጥቀም ኣለና?


ኣብ ክሽነኹም እትጥቀምሉ ስፖንጅ መዓስ ክትድርብይዎ ኣለኩም?

ሓደ ሓደ ግዜ ኣብ ጽፍርና ዝፍጠር ጻዕዳ ንጣብ ዝመስል ነገር 'ሉኮኒክያ' ብዝብል ይፍለጥ። ምልክት ሕጽረት ካልሸም ምዃኑ ድማ ይግለጽ። ከምዚኦም ዝበሉ ኣብ ጽፍርና ዝረኣዩን ምስ ሓፈሻዊ ኵነታት ጥዕናና ብዝተሓሓዝ ዝዘረበሎምን ተርእዮታት ኣለዉ። እዚ ሓሳባት እዚ ግን ሓቅነት ኣለዎ ድዩ?

ጽፍርና ብዛዕባ ኩነታት ጥዕናና እንታይ ከመልክት ይኽእል?

ከም ዝንባለ ፍጽምና፡ ሕሉፍ ምዝባዕ ኣመጋግባ ወይ ዝተዛብዐ ኣመጋግባ ዝኣመሰሉ ረቛሒታት ከምኡ’ውን ንገዛእ ርእስና ዘለና ድኹም ኣረኣእያ ተደሚሮም፡ ናብ ኣድላዪ ዘይኰነ ቅዲ ኣመጋግባ ክመርሑና ከምዝኽእሉ መጽናዕትታት የመልክቱ።  

ክብደት ንምንካይ እንኽተሎ ስርዓት ኣመጋግባ  ሓደጋ ኣለዎ ድዩ?

በብእዋኑ እናዕረፍካ ወይ እናረሓሓቅካ ዝግበር ጾም ጥዕናዊ ረብሓታት ዘለዎ'ኳ እንተዀነ፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ግን ምስ ምንካይ ዕብየት ጸጉሪ ምትእስሳር ኣለዎ ይብሉ ኣለዉ።

ብርሒ ጸጕሪ ርእሲን ጾምን እንታይ ምትእስሳር ኣለዎ?

‘ቬጋኒዝም’፡ ብፍላይ ድማ ንዓበይቲ ሰባት ጥዕና ዘለዎ ኣመጋግባ ድዩ ኣይኮነን ዝብል ክትዓት'ውን ኣሎ።
ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ መጽሔት ‘ቢኤምሲ ሜዲሲን’ ዝተሓትመ ኣካታዒ መጽናዕቲ፡ እዚ ኣመጋግባ ኣብ ዕድመ ክህልዎ ዝኽእል ረብሓታት ኣጉሊሑ።
እዚ ድማ  ንእርጋን ብኣድማዒ መንገዲ የደንጉዮ እዩ ዝብል እዩ።

ኣብ ኣጋ እርጋን ‘ኣሕምልቲ-ጥራይ’ ምምጋብ ሳዕቤን ኣለዎ'ዶ?

ፕሮስቴት ጽኪ መሳሊ ክንዲ ፍራ ጋባ ዝኸውን ሕበጥ ኮይኑ ኣብ ጎሎ ትሕቲ ፍሕሻ ዝክሰት ዓይነት መንሽሮ’ዩ።
እዚ ሕበጥ እዚ ምስ ዝኽሰት ከኣ ነቲ መትረብ ሽንቲ ብምክባብ ነቲ ካብ ፍሕኛ ብመትሎ ዝወጽእ ሽንቲ ማይ ዓትዒቱ ይሕዞ። ከም ዓጽረት ሽንቲ ከኣ የምጽኣልና።


መንሽሮ፡ ብዛዕባ ንሰብኡት ዘጥቅዕ ፕሮስቴት እንታይ ንፈልጥ? 

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ውሑድ ወይ ማእከላይ ሰተይቲ  ኣልኮላዊ መስተ’ውን እንተዀንኩም ዝዀነ መጠን ኣልኮላዊ መስተ ንጥዕና ጐዳኢ ከም ዝዀነ ይሕብር ኣሎ፡ እቲ ሓደገኝነቱ ግን ክሳብ ክንደይ’ዩ?

ኣልኮላዊ መስተ ክሳብ ክንደይ’ዩ ሓደገኛ? ደረት መጠን'ከ ኣሎ ድዩ?

ኣብ ጨው ዘሎ ሶድየም ኣብ ኣካላትና እኹል መጠን ማይ ክዕቀብ ኣብ ምግባር ኣዝዩ ወሳኒ ተራ ኣለዎ። ዋህዮታት’ውን ንመኣዛታት ኽመጡ ይሕግዞም።
ቢቢሲ መደብ ‘ዘ ፉድ ቸይን’ ጨው ኣብ ኣካላት ወዲ ሰብ ዘለዎ ኣገዳሲ ተራን ክንደይ ዝኣክል መጠን ጨውከ እዩ ልዕሊ ዓቐን ዝበሃል ዳህሲሱ’ሎ።


ዝተመጣጠነ መግቢ