Maxay wadamada gacanka faaris wali u walwalsan yihiin xilli wadahadaladii bilowdeen?

Waxaa isa soo taraya walaaca laga qabo sii jiritaanka heshiiskii is-afgaradka ahaa ee ay todobaadkii hore wada saxiixdeen Mareykanka iyo Iran, gaar ahaan haddii aan la xakameynin sii hurinta colaadda u dhaxeysa Israa'iil iyo Xisbullah ee Lubnaan.

Waddamada Gacanka Carbeed, ayaa isha ku haya sida ay wax u socdaan. Haddii xiisaduhu dib u soo laabtaan, waxay u badan tahay inay yihiin kuwa ugu dhibka badan.

"Waxay ahayd Israa'iil tii Mareykanka ku soo jiiday dagaalkan," ayuu yiri Hazza Majali, oo ah borofisar sharciga caalamiga ah ee Jordan. "Si aan u fahamno in heshiiskani uu sii jiri doono iyo in kale, waxaan u baahannahay inaan aragno falcelinta Israa'iil waxay noqon doonto."

Tan iyo markii ay bilowdeen duqeymaha Mareykanka iyo Israa'iil bishii February, Iran waxa ay sidoo kale beegsatay dalalka Khaliijka ee martigeliyay saldhigyada ciidamada Mareykanka ee gobolka. Gantaalada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iran ayaa si ba'an u dhaawacay sawirka nabadda iyo xasiloonida ee boqortooyooyinka qaniga ku ah saliidda ay saadaaliyeen sanado.

In ka yar 48 saacadood ka dib markii la saxeexay heshiiska, duqeymo is-daba joog ah oo ay Israa'iil ku qaadday Lubnaan ayaa sababtay dhimasho iyo dhaawac, sida ay sheegtay wasaaradda caafimaadka ee Lubnaan. Milatariga Israel ayaa sidoo kale shaaciyay in afar ka mid ah askartooda la dilay.

Sida ku cad qodobbada qoraalka, waa in la joojiyo dagaalka dhinac walba ah oo ay ku jirto Lubnaan. Hezbollah ayaa had iyo jeer ka mid ah ciidamada Iran ee ugu muhiimsan gobolka. Sida laga soo xigtay saraakiil Maraykan ah, xabbad joojin cusub ayaa lagu heshiiyay Lubnaan, laakiin heshiisyada noocan oo kale ah ayaa had iyo jeer ahaa kuwo jilicsan oo muddo gaaban ah.

Thomas Juno, oo ah borofisar wax ka dhiga Iskuulka Arimaha Bulshada iyo Caalamiga ah ee Jaamacadda Ottawa ayaa yiri "Ma jirin xaalad dhab ah oo isku dhacyada Lubnaan iyo Iran ay si buuxda u joogsan doonaan." "Kordhinta ku-meel-gaarka ah ee rabshadaha Lubnaan waa lama huraan, waxaana laga yaabaa inaan xitaa aragno xaalad la mid ah Gacanka Faaris."

Wadahadallada lala yeeshay dad ku nool dhowr magaalo oo ku teedsan Gacanka Faaris, waxaa la dareemi karaa labadaba rajada iyo shakiga ay ka qabaan heshiiska la filayo inuu bilaabo geeddi-socod nabadeed oo waqti dheer ah oo u dhexeeya Iran iyo Mareykanka.

"Qofna dagaal ma rabo," ayuu yiri oday ku sugan suuq ku yaalla magaalada Kuwait. "Dhammaanteen waxaan dooneynaa inaan ku noolaano nolol nabad ah, waxaan xusuustaa sida aan u dejinnay caruurteena oo aad uga cabsanayay dhawaqa argagaxa leh ee gantaalada Iran, horay uma aysan arag wax sidan oo kale ah."

Xitaa ka hor intaanay sii kicin dagaalladii dhawaan ka dhacay Lubnaan, macmiil kale oo suuq ah ayaa ku tilmaamay heshiiska inuu yahay "mid aad u nugul oo u nugul isbeddelka," isaga oo sheegay in uusan si dhab ah u qaadan, inkastoo uu weli rajeynayo in noloshiisa ay ku soo noqoto xilligii dagaalka ka hor.

Waddamada Khaliijka ayaa u muuqda kuwo doonaya inay arkaan heshiiskaas oo badbaada. Waxay ka walaacsan yihiin inay ugu dambeyntii awoodaan in ay u dhoofiyaan xaddi badan oo saliid ah suuqyada adduunka caqabad la'aan. Marin biyoodka Hormuz ayaa door muhiim ah ku leh arrintan, oo ah marin biyood istaraatiiji ah oo uu shidaalkoodu gaaro suuqyada caalamka, kaasoo Iran ay si hufan u xirtay tan iyo markii uu dagaalka billowday.

Kadib markii ay saxiixeen heshiiska is-afgaradka ah madaxweynayaasha Mareykanka iyo Iran, waxaa si tartiib tartiib ah u soo laabtay isu socodkii maraakiibta ee marin biyoodka Hormuz, waxaana marin biyoodkan muhiimka ah soo maray maraakiib shidaal oo sitay calanka Sacuudiga. Taa baddalkeeda, ciidamada badda ee Mareykanka ayaa bilaabay hannaanka qaadista xayiraadda dekedaha Iran.

Si kastaba ha ahaatee, ka dib sii socoshada weerarada Israel ee Lubnaan, saldhigga Khatam al-Anbiyaa ayaa bayaan uu soo saaray ku shaaciyay in uu xiray marin biyoodka Hormuz, sababo la xiriira waxa ay ugu yeereen "Jabinta cad ee heshiiska" ee Maraykanka gaar ahaan qodobka koowaad ee heshiiska lagu soo afjarayo dagaalka.

Kadib markii uu soo baxay warka ku saabsan in la furayo badda ayaa waxaa qiimihiisu hoos aaday shiidaalka oo noqday wax ka yar $80 halkii foosto. Carqalad kasta oo ku timaada geeddi-socodkan waxay u horseedi doontaa khasaare kale oo soo gaara waddamada gobolka.

Hazza Majali, oo ah borofisar ku takhasusay sharciga caalamiga ah, ayaa yiri: "Iran waxay heshay awood aad uga waxtar badan cadaadiska marin biyoodka Hormuz marka loo eego arrinta hubka nukliyeerka, sababtaas awgeed Tehran waxay doonaysaa inay tanaasul ka sameyso faylka Nukliyeerka si ay u sii xajisato gacan ku haynta marinka Hormuz, haddii aan marinka Hormuz la xiri lahayn, dagaalku wuxuu sii socon lahaa."

Heshiiskan oo ka kooban 14 qodob ayaa Iran u ballan qaadaya dhiirigelin dhaqaale oo isdaba joog ah, oo ay ku jiraan in cunaqabataynta laga qaado, siidaynta hantida la xayiray ee dibadda iyo in ay hesho dhaqaale dhan $300 bilyan. Laakiin Thomas Juno wuxuu ugu yeeray shuruudaha heshiiska "mid aan caddayn."

Waxa uu yiri: "Ma jiraan wax tafaasiil ah oo ku saabsan goorta la hirgelin doono xarumahan dhaqaale, sidoo kale ma cadda cadadka hantida la sii deynayo, sidoo kale marna ma fileyn in aan akhriyo in dhammaan cunaqabateynta laga qaadi doono. Marka la eego sanduuqa $ 300 ee bilyan, sidoo kale ma cadda halka ay ka imanayso lacagtan."

Madaxweyne ku xigeenka Mareykanka JD Vance ayaa dhawaan sheegay in dhaqaalaha la soo jeediyay ay ku maalgelinayaan "isbaheysiga dalalka Khaliijka," balse ma uusan faahfaahin. Dhanka kale, ma jiro weli mid ka mid ah dalalka Khaliijka oo ka hadlay lacagaha la siiyay Iran.

"Anigoo ah muwaadin u dhashay Gacanka Faaris, ma rabo in dalalkeenu ay bixiyaan xitaa hal riyaal oo Iran la siinayo," ayuu yiri Ali al-Hail oo ah falanqeeye siyaasadeed.

"Iran waa in ay magdhaw na siiso sababtoo ah waxaa na waxyeeleeyay gantaalada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iran, cidda bixinaysa kharashka dagaalkan waa Benjamin Netanyahu, Israa'iil iyo xulafadeeda waa inay qaataan kharashka, sababtoo ah waxay ahaayeen kuwii weeraray Iran."

Ilaa hadda ma cadda in saraakiisha Maraykanku ay isku dayi doonaan in ay dalalka Carabta ee gobolka ku qanciyaan in ay dhaqaale ku biiriyaan qorshahan. "Dawladaha Khaliijka waxay si adag uga hortagi doonaan ballanqaad dhaqaale, gaar ahaan lacagta $300 bilyan," ayuu yiri Thomas Juno.

Waxa uu aaminsan yahay in ay jirto waddo dheer oo loo mari karo dib-u-heshiisiin dhab ah oo dhex marta Iran iyo dalalka Carabta ah, sababtaas awgeed, "Lacagtani waxay soo bixi kartaa marxalad dambe. Maalgashiga Iran si loo xasiliyo xiriirka Tehraan maaha mid aan macquul ahayn, laakiin wadamada Khaliijka waxay u baahan yihiin dammaanad culus."

Guud ahaan, sawirka mustaqbalka weli ma cadda. Laakiin dadka caadiga ah, arrinta ugu weyn ayaa aad uga fudud: in ay ku noolaadaan nolol ammaan ah, iyaga oo aan ka cararin hoygooda iyo iyada oo aan lagu kicin dhawaaqa seeriga dagaalka.