'Bixi madaxfurasho ama killidaada ka samir': Tahriibayaal sharci-darro ah oo ku socday UK oo lagu afduubay Liibiya

In ka badan 300 muhaajiriin ah oo ku sii jeeday Boqortooyada Midowday (UK) xagaagii hore ayaa la afduubtay, la jirdilay, laguna handaday in xubnahooda jirka si khasab ah looga saaro, sida ay BBC-du ogaatay.

Dhallinyaradan oo dhammaantood ka soo jeeday Kurdistaan-ta Ciraaq ayaa lagu qabtay Liibiya iyaga oo ay afduubeen maleeshiyaad dalbaday madax-furasho dhan $5,000 (£3,700) qoys kasta. Waxa kale oo ay ku hanjabeen inay ka saari doonaan kelyaha maxaabiista haddii lacagta si degdeg ah loo bixin waayo.

Waxaan la hadalnay qaar ka mid ah dadkii la haystay ee markii dambe la sii daayay, waxaana aragnay caddaymo sawirro ah oo muujinaya in qalliimo khasab ah ay dhaceen.

Dadkii hore loo haystay waxay na tusayeen caddaymo muujinaya jirdilkii loo geystay, waxayna sheegeen in lagu hayay xaalado aad u ciriiri ah, iyadoo ku dhowaad 180 qof ay wadaagayeen hal qol oo xabsi ah.

Ugu yaraan hal qof oo la haystay ayaa la og yahay inuu dhintay, mana cadda inta qof ee weli gacanta lagu hayo.

Maleeshiyaadka ayaa la rabay inay muhaajiriinta ku hagaan safarkooda dhex mara Liibiya ilaa xeebaha Badda Mediterranean-ka. Hase yeeshee, muran ku saabsan lacag bixinta ayaa ka dhex qarxay iyaga iyo Noah Aaron, oo ahaa tahriibiyaha dadka ee ka soo jeeda Kurdistaan-ta Ciraaq, kaas oo abaabulay safarka muhaajiriinta.

Aaron ayaa hadda ku xiran xabsi ku yaal Faransiiska, isagoo qaadanaya xukun 10 sano ah oo la xiriira dambiyo kale oo kala ah lacag dhaqid iyo tahriibin dad.

Faahfaahinta afduubyadan ayaa soo baxday intii lagu jiray baaritaan dhowaan ay BBC-du ku samaysay tahriibiye kale oo lagu magacaabo Kardo Jaf, taas oo keentay in la xiro bishii hore.

Labadan tahriibiye ayaa la rumaysan yahay inay hore u wada shaqayn jireen. Labaduba waxay ka soo jeedaan magaalada Ranya ee Kurdistaan-ta Ciraaq, oo ah gobol ay ka jiraan "shabakado tahriib oo si firfircoon u shaqeeya", sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay Chatham House.

Bishii Febraayo, koox baaritaan oo BBC ah ayaa su'aalo ka waydiinaysay Jaf magaalada Ranya, markaas oo nin deegaanka ah uu la soo xiriiray, isagoo sheegay in wiilkiisu ka mid ahaa ragii la afduubtay ee la haystay.

Ninkaas ayaa BBC-da u sheegay in kooxda tahriibinta ee Noah Aaron ay qoyskiisa ka qaadatay kumannaan doollar si ay u abaabulaan safarka lagu tagayo Boqortooyada Midowday (UK), safarkaas oo ku lug lahaa marista waqooyiga Afrika ka hor inta aan laga tallaabin Badda Mediterranean-ka si loo galo Yurub.

Jidkaas ayaa sii mari lahaa Liibiya, oo ah waddan uu ka jiro "faaruq weyn oo dhinaca dowladnimada ah", sida uu sheegay Anthony Dunkerley, oo ah la-taliye u shaqeeya Qaramada Midoobay kana soo baaray halkaas arrimaha tahriibinta dadka.

Qaybo badan oo ka mid ah Libya waxaa gacanta ku haya maleeshiyaad iska soo horjeeda, halka shabakadaha tahriibintuna ay ku tiirsan yihiin wada-shaqaynta kooxahaas.

Waxaan ogaanay in, xilligii xagaaga ee 2025, kooxo isdaba-joog ah oo muhaajiriin ah oo ka soo duulay Kurdistaan-ta Ciraaq kuna yimid Liibiya lagu geeyay xarun si adag loo ilaaliyo halkaas oo lagu xidhay.

Maleeshiyaadka ayaa markaas dalbaday madax-furasho dhan $5,000 qof kasta oo la haystay, iyagoo ku andacoonaya in Noah Aaron uusan bixin lacag la xiriirtay heshiis hore. Qoysaska ayaa loo sheegay in haddii lacagta aan si degdeg ah loo keenin, lacagtaas lagu bixin doono "kelyo".

Kooxaha Liibiyaanka ah ayaa sidoo kale diray sawirro iyo muuqaallo muujinaya dadka la haystay, kuwaas oo qaar badan oo ka mid ahi ahaayeen kuwo murugo leh ama rabshado xambaarsan. Mid ka mid ah muuqaallada, nin dhalinyaro ah ayaa la duubay iyadoo loo sheegayo in loo wado dhakhtar si kelyihiisa looga saaro.

Ninkii deegaanka ee nala soo xiriiray magaalada Ranya ayaa sheegay inuu bixiyay lacagtii madax-furashada. Wiilkiisu wuxuu ka mid ahaa 110 qof oo la haystay kuwaas oo bishii Janaayo dib loogu celiyay dalkooda, iyagoo saarnaa diyaarad ay soo abaabushay dowladda Ciraaq.

Si kastaba ha ahaatee, ninkaasi wuxuu na tusay sawir uu sheegay in wiilkiisu soo diray intii uu maxbuuska ahaa, kaas oo muujinayay nabar cusub oo qalliin ah. Qoysku waxay ka baqayeen in nabarkaasi uu ka dhashay xubno jirka ah oo si khasab ah looga saaray.

Muddo gaaban gudaheed markii aan la hadalnay ninkan, tobannaan qof oo kale ayaa soo baxay, kuwaas oo badankoodu soo bandhigay sawirro la mid ah oo ku jiray taleefannadooda.

Waxaan markii dambe mid ka mid ah sawirrada tusnay dhakhtar la-taliye ah oo ku sugan Boqortooyada Midowday (UK), kaas oo sheegay in nabarradu ay u ekaayeen kuwa la jaanqaadaya jeexitaannada lagu sameeyo qalliinka kelyaha. Si kastaba ha ahaatee, ma aanan awoodin inaan xaqiijinno in xubno jirka ah dhab ahaantii laga saaray dadka la haystay.

Afduubka madax-furashada lagu dalbado ayaa si weyn looga diiwaangeliyay waddooyinka tahriibka ee mara Libya. Sida uu sheegay Anthony Dunkerley, kooxaha dambiyada geysta waxay ka faa'iidaystaan xakamaynta dowladeed ee xaddidan ee ka jirta qaybo ka mid ah dalka, taas oo ka dhigaysa baaritaannada iyo dacwadaha maxkamadeed kuwo aad u adag.

Dad badan oo la haystay ayaa hadda la sii daayay. Qaar ka mid ah qoysaskooda ayaa si degdeg ah u bixiyay lacagtii madax-furashada, balse mas'uuliyiinta Kurdiyiinta ayaa tuhunsan in qaar kale oo maxaabiis ah laga yaabo inay "ku bixiyeen" xubnaha gudaha ee jirkooda.

BBC-du waxay la hadashay qaar ka mid ah dadka dib ugu soo laabtay magaalada Ranya.

Mid ka mid ah dhalinyarada ayaa sheegay in la jirdilay iyadoo lugtiisa la gubay. Wuxuu kor u qaaday surwaalkiisa si uu u muujiyo nabarradii ka haray.

Wiil 16 jir ah ayaa sheegay inuu ka mid ahaa 178 qof oo lagu hayay qol aad u yar. Wuxuu yiri: "Lix bilood qorraxda ma aynaan arag."

Wuxuu sheegay in qolku aad u ciriiri ahaa, sidaas darteed qof walba uu ku qasbanaa inuu isagoo fadhiya seexdo. Dhammaan maxaabiistu waxay wadaagi jireen hal musqul oo keliya, waxaana la garaaci jiray qofkii waqti badan ku qaata.

Sida ay qoysaska dadka la haystay u sheegeen BBC-da, cuntadu waxay ku koobnayd hal xabbo oo rooti ah maalintii—taasna waxaa la siin jiray oo keliya haddii qoysasku ay lacag dheeraad ah siiyaan afduubayaasha.

Inkasta oo khatarahaasi jiraan, qulqulka muhaajiriinta sharci-darrada ah ee ka baxaya Kurdistaan-ta Ciraaq kuna sii jeeda Yurub wali ma istaagin, sida uu sheegay Hemn Merany, oo ah sarkaal sare oo ka tirsan Wasaaradda Arrimaha Gudaha ee Dowladda Goboleedka Kurdistaan.

Wuxuu sheegay inuu ku boorriyay dadkii afduubka ka badbaaday ee dib ugu soo laabtay dalkooda inay saaxiibbadood iyo qoysaskooda uga warramaan waaya-aragnimadii naxdinta lahayd ee ay soo mareen, si looga niyad-jebiyo inay galaan safarkaas halista ah.

Laakiin wuxuu ka sheekeeyay dhacdo ku saabsan aabbe uu wiilkiisu ku dhintay Libya kadib markii lagu tuhmay in si khasab ah looga saaray xubin jirkiisa ka mid ah.

Intii lagu jiray aaska wiilka ee magaalada Ranya, aabbaha ayaa ogaaday in laba ka mid ah ilma-adeerradii wiilkiisa ay dhowaan u ambabaxeen Yurub.

"Qaybta ugu murugada badan ee arrintan ayaa ah inaanan waxba ka baran," ayuu yiri Merany.