You’re viewing a text-only version of this website that uses less data. View the main version of the website including all images and videos.
4,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਔਰਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ 'ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ' ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਘਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
- ਲੇਖਕ, ਪ੍ਰਤਿਉਸ਼ ਰਾਏ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
- ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ: 7 ਮਿੰਟ
ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਗੋਲ ਚਿਹਰਾ, ਨਗਨ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਚਰਬੀ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹਾਰ। ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਸ ਔਰਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਉਮਰ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੀ ਇਹ 'ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ' ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ।
ਤਾਜ਼ਾ ਵਿਵਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪਰਿਸ਼ਦ (ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ) ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਮਾਤ ਛੇਵੀਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 'ਸੈਂਸਰ ਕੀਤੀਆਂ' ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਛਿੜ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡਾਂਸਿੰਗ ਗਰਲ ਇੱਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਐੱਨਸੀਈਆਰਟੀ ਦੀ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮਾਈਕਲ ਡੈਨੀ ਖੁਦ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਚਾਰ ਏਜੰਸੀ ਪੀਟੀਆਈ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਨਗਨਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ਲੀਲ ਮੰਨਣਾ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।"
ਡੈਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਛੇਵੀਂ ਕਲਾਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।"
"ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾਸ ਛੇਵੀਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਟੀਮ ਇਸ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।"
ਡੈਨੀ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸ ਨੇ ਜਾਂ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਦੱਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1926 ਵਿੱਚ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਦੇ ਐੱਚਆਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਵਿਵਾਦ 'ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ' ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਨ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ
1926 ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਵੰਡੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 'ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਅਜਾਇਬਘਰ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਾਂਗ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ।
ਇਹ ਅਜਾਇਬਘਰ ਹੁਣ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਹਾਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੋਰਟੀਮਰ ਵ੍ਹੀਲਰ 1944 ਤੱਕ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ 12,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਆਏ ਸਨ।
ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਰੰਗਪੁਰ (ਗੁਜਰਾਤ) ਅਤੇ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ (ਪੰਜਾਬ) ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਪਰ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਸਬੂਤ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਤਣ ਵਸਤੂਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।"
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਏਐੱਸਆਈ ਦੇ ਮਹਾਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੋਰਟੀਮਰ ਵ੍ਹੀਲਰ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੋਹਨਜੋਦੜੋ ਅਤੇ ਚਨਹੁਦੜੋ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਪੁਰਾਤਣ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 'ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ' ਅਤੇ 'ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਜਾ' ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨਗਨ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।"
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 'ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਜਾ' ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ 'ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ' ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਾਵੇਦ ਇਕਬਾਲ ਜਾਫ਼ਰੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 2016 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕਰਕੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ 'ਸੱਭਿਆਚਾਰੀ' ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬਘਰ ਮੇਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 2023 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਾਤਰ ਇੱਕ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਬਲਾਊਜ਼ ਵਰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਧੋਤੀ ਵਰਗੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਡਾਂਸਿੰਗ ਗਰਲ ਨੂੰ 'ਸੱਭਿਆਚਾਰੀ' ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸ਼ਾਕ ਅਸਲ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਗੋਂ "ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭੰਕਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ" ਪਹਿਨਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2017 ਵਿੱਚ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੇਖ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ, 'ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ'।
ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਖੋਜਕਾਰ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ 'ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਰੂਪ' ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥ ਜੋੜਨ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੁਦਰਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੜਾ ਫੜਨ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਦੇ 'ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਾਤਰ' ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੋਜਕਾਰ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ 'ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ' ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਡਾਂਸਿੰਗ ਗਰਲ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?
ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਕਾਰਨ 'ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ' ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਰਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਜਾ' ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੜੱਪਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ, ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਹਨ।
ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਡਾ. ਸੰਗਰਲਿੰਗਮ ਰਮੇਸ਼ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਰਾਹੀਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਜਾਂ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।"
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਐੱਲ. ਪੋਸੇਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦਿ ਇੰਡਸ ਸਿਵਿਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ' ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਜਤਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਮੂਰਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਕੁੜੀ ਸ਼ਾਇਦ ਨੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਨੱਚ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।"
ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਕਸਰ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ 'ਨਾਚ ਗਰਲਜ਼' ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। 'ਨਾਚ' ਸ਼ਬਦ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਬਦ 'ਨਾਚ' ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰ ਜੌਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ (ਏਐੱਸਆਈ) ਦੇ ਮਹਾਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ। ਖੁਦਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਆਸ਼ੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇਵਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।"
2016 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮਾਮਲਾ ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਓਨਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ ਦੀ ਮੋਨਾ ਲੀਜ਼ਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।"
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁਣੇ ਸਥਿਤ ਡੈਕਨ ਕਾਲਜ ਦੇ ਕੁਲਪਤੀ ਵਸੰਤ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ, "ਹੜੱਪਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਸਤੂਆਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।"
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ