'Fy nhaid wnaeth ddarganfod trysorau o'r Oes Haearn o fawn Llyn Cerrig Bach'

Roedd William Owen Roberts yn carthu mawn o gors ar lan ddeheuol Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn yn 1942 pan ddaeth ar draws trysorau o'r Oes Haearn gan gynnwys celc o arfau, cerbydau, offer ceffylau a gwrthrychau defodol.

Ar y pryd roedd William yn gwneud diwrnod arferol o waith fel prif dirmon i'r Llu Awyr Brenhinol yn Y Fali. Roedd yr Weinyddiaeth Awyr eisiau atal tywod rhag chwythu i beiriannau awyrennau yn y gwersyll awyr newydd a adeiladwyd ar dwyni tywod.

Syniad William oedd carthu mawn o gorsydd cyfagos a'i daenu ar y safle er mwyn hau hadau gwair arno. Dyna pryd y daeth ar draws cadwyn o'r Oes Haearn.

Darganfuwyd mwy o drysorau a daeth Llyn Cerrig Bach yn un o safleoedd archeolegol pwysicaf Prydain.

Mewn rhaglen newydd ar BBC Radio Cymru, Trysorau o'r Mawn, mae Haf Roberts yn cyfarfod wyres William Owen Roberts, Delyth Owen.

Delyth fu'n egluro sut y daeth ei thaid ar draws hen gadwyn haearn wrth weithio ar y mawndir â thractor.

"Be' nath ddigwydd wrth garthu'r mawn oedd nath y tractor fynd yn styc, oedd y dynion wedi trio gymaint o wahanol betha' i dynnu'r tractor yma allan, dim byd yn gweithio, a wedyn oedd Taid yn cofio bod tsiaen ar un ochr o'r mwd, a ddeudodd o wrth y bois 'Triwch hwn de!'

"Ar ôl clymu'r gadwyn i'r tractor tynnwyd y tractor yn rhydd. Ond roedd gan William Owen Roberts deimlad fod yr hen gadwyn yma'n un go arbennig.

"Oedd Taid yn gwybod fod rhywbeth pwysig am y tsiaen.

"Yn syth ar ôl cael y tractor yn rhydd, aeth o ar ei feic i'r swyddfa gyda'r tsiaen ar ei handlebars. Dyma fo'n dweud wrth swyddogion RAF (yn Saesneg siŵr o fod), 'Dwi'n meddwl fod hwn yn rili pwysig'.

"Fe dynnodd lun efo pensel o'r gadwyn a gyrru fo lawr at Cyril Fox, curadur yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd."

Maes o law daeth celc cyfan i'r golwg gan gynnwys 11 cleddyf, 8 pen picell, rhan o darian a darnau hyd at 10 i 22 o wahanol gerbydau rhyfel. Mae rhai o'r gwrthrychau yn lleol, er fod ychydig yn dod o Iwerddon a nifer o dde Lloegr.

Erbyn heddiw mae trysorau Llyn Cerrig Bach yn cael eu cadw yn Amgueddfa Cymru yng Nghaerdydd, ac mae arddangosfa hefyd yn Oriel Môn, Llangefni.

A chyn i'r holl gelc gael eu rhoi i Amgueddfa Cymru er mwyn eu cadw'n ddiogel, mae Delyth yn cofio'r tin o drysorau oedd yn eu cartref tra'n tyfu i fyny.

"Oedd gan Mam din metel yn y tŷ. Oedd yna betha' yn y tin metal yma a toeddan ni fel plant ddim yn siŵr be oeddan nhw a dwi'n cael goosebumps rŵan yn deud beth oedd ynddo fo.

"Agor y tin metal 'ma, tynnu cotton wool a dyna lle oeddan nhw - dau gylch metal haearn a dau bit ceffyl.

"Dwi dal yn cofio gafael ynddyn nhw a chwarae efo nhw a Mam yn deud 'plis byddwch yn ofalus, mae'n iawn i chi chwarae efo nhw ond cofiwch gadw nhw a roi nhw nôl yn y tin. Rŵan dwi'n gweld nhw tu ôl i glass panel yn Oriel Ynys Môn."

Ond sut wnaeth mawn Môn lwyddo i gadw celc Llyn Cerrig Bach mewn cyflwr mor dda?

Yr amgylcheddwraig Paula Roberts fu'n egluro wrth Haf Roberts:

"Mae corsydd Môn bach yn wahanol i'r corsydd sydd ar ucheldiroedd Cymru. Corsydd tir isel ydi rhain a be sy'n gyffredin ydi'r ffaith bod nhw yn ardaloedd gwlyb iawn, a maen nhw'n ardaloedd sydd efo bioamrywiaeth eitha' arbennig.

"Mae'r ddau beth yn cyfrannu at sut mae deunyddiau organig yn treulio a torri lawr dros amser.

"Os awn ni yn ôl i feddwl am bridd cyffredin a meddwl os ydi rhywun yn rhoi pren neu deiliach neu beth bynnag mewn pridd cyffredin, mae'r microbau a ffyngau sydd yn y pridd hwnnw'n torri'r meinweodd yna i lawr.

"Maen nhw'n defnyddio ocsigen, a defnyddio beth bynnag 'dan ni wedi gladdu fel swmp o ocsigen ac yn cynhyrchu carbon deuocsid, ond wrth gwrs, mewn mawndir mae'r gofodau bach yna o fewn y pridd sydd fel arfer yn cynnwys aer a mymryn o ddŵr yn llawn o ddŵr mewn mawndiroedd, ac mae ocsigen yn treiddio llawer iawn arafach mewn dŵr i gymharu ag aer.

"Felly be s'gynnon ni mewn cors neu fawndir ydi amgylchedd anaerobig. Arbenigol ydi y microbau a ffyngau sy'n medru goroesi yn yr amgylchedd felly dim ond niferoedd bychan iawn ohonyn nhw sydd ar gael, a dydyn nhw ddim yn rhai sydd yn arbenigo mewn torri lawr cemegau carbon cymhleth.

"Hefyd mewn cors mae'r amgylchedd reit asidig sydd hefyd yn egluro pam fod y creiriau wedi cael eu gwarchod."

Er fod celc Llyn Cerrig Bach wedi eu darganfod yn y mawn, mae'n edrych yn debyg fod y celc wedi cael eu taflu i ddŵr yr afon ac na chawsant erioed eu defnyddio. Ond pam?

Dr Ffion Reynolds sy'n gweithio i Cadw a sy'n arbenigo'n hanes yr hen fyd fu'n egluro wrth Haf Roberts:

"Be' sy'n ddiddorol i fi ydi mae rhai o'r gwrthrychau yma wedi cael eu rhoi yn y dŵr a ddim wedi cael eu defnyddio. Felly beth yw'r rheswm tu ôl hynny a dros daflu gwrthrychau arbennig sydd wedi cymryd sgiliau mawr i'w creu ac yn wrthrychau ymarferol fel spearhead?

"Wel i fi mae 'na ddau rewm - rheswm ymarferol ac ysbrydol.

"'Dan ni'n gorfod dychmygu fod y metelau yma'n bwysig ofnadwy i bobl yn yr Oes Haearn ac mae'r traddodiad yma o roi metelau yn y dŵr wedi bod yn mynd ymlaen ers yr Oes Mesolithig.

"Mae'n draddodiad hen ac yn draddodiad lle roedden nhw'n trio cadw gwerth y metel i fyny felly roedden am gadw rhai metelau yn ôl yn hytrach na'u defnyddio."

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.