Vì sao một cuộc chiến giới hạn với Mỹ có thể có lợi cho Iran hơn là hòa bình

Thoạt nhìn, cuộc tấn công tên lửa bất ngờ của Iran nhằm vào một căn cứ quân sự của Mỹ ở Jordan hồi đầu tuần này dường như khó có thể lý giải.

Cuộc tấn công này trên thực tế đã chấm dứt quãng thời gian mong manh tạm ngừng giao chiến trực tiếp giữa Mỹ và Iran, đồng thời khiến Washington nối lại các cuộc không kích bên trong lãnh thổ Iran.

Đây cũng là một diễn biến bất thường.

Nếu ưu tiên của Tehran là đạt được một lệnh ngừng bắn, thì rất khó để giải thích quyết định tiến hành cuộc tấn công đó.

Nhưng nếu các nhà lãnh đạo Iran cho rằng một cuộc đối đầu được kiểm soát có thể mang lại đòn bẩy chiến lược lớn hơn, thì quyết định này trở nên dễ hiểu hơn.

Một cách lý giải có thể là Tehran tin rằng, bất chấp những rủi ro đi kèm, một cuộc chiến tranh giới hạn phục vụ lợi ích của họ tốt hơn so với hòa bình.

Hiện nay, dường như cả hai bên đều chưa sẵn sàng bước vào một cuộc chiến tranh toàn diện.

Washington không cho thấy nhiều dấu hiệu muốn mở rộng xung đột trên quy mô khu vực, điều có thể đe dọa hạ tầng năng lượng ở Trung Đông, kéo thêm nhiều quốc gia vào vòng xoáy chiến sự, đẩy giá dầu tăng cao và khiến nguồn lực quân sự của Mỹ càng bị phân tán.

Về phần mình, Iran cũng có thể muốn tránh một cuộc chiến toàn diện, bởi hệ thống phòng không đã suy yếu, cơ sở hạ tầng công nghiệp dễ bị tổn thương và nền kinh tế vốn chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt khiến việc khôi phục những thiệt hại ngày càng khó khăn và tốn kém.

Trong bối cảnh đó, Tehran có thể đã đi đến kết luận rằng họ vẫn còn dư địa để theo đuổi một chiến lược không dựa trên chiến thắng quân sự, mà dựa vào việc duy trì sức ép trong thời gian dài.

Một lệnh ngừng bắn kéo dài trong điều kiện hiện nay thậm chí có thể khiến Tehran rơi vào thế yếu hơn.

Mỹ vẫn sẽ duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, các lệnh trừng phạt vẫn có hiệu lực, và Iran vẫn phần lớn bị loại khỏi các thị trường năng lượng quốc tế.

Trong khi đó, Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Qatar và các nước xuất khẩu dầu khí khác trong khu vực có thể dần khôi phục hoạt động xuất khẩu bình thường, còn Iran vẫn tiếp tục bị cô lập về kinh tế.

Một cuộc xung đột cục bộ có thể làm thay đổi cục diện này theo hướng có lợi cho Iran.

Mặc dù Tehran đang phải trả giá đắt về quân sự và kinh tế, tình trạng gián đoạn tại Eo biển Hormuz, cùng với sức ép do lực lượng Houthi tạo ra quanh eo biển Bab al-Mandab, vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến hoạt động vận tải biển toàn cầu, chi phí bảo hiểm và thị trường năng lượng.

Chỉ cần mức độ bất ổn ở mức hạn chế cũng đủ khiến các chính phủ, chủ tàu và các nhà nhập khẩu phải chú ý đến những yêu cầu của Iran.

Nói cách khác, Tehran có thể cho rằng họ vẫn còn nắm trong tay một đòn bẩy đáng kể.

Iran dường như cũng đang tìm cách định hình lại các cuộc thảo luận ngoại giao.

Thay vì chấp nhận quyền tự do hàng hải không bị hạn chế, Tehran nhiều lần phát tín hiệu rằng hoạt động vận tải qua khu vực này nên tuân theo các quy định do Iran cùng xây dựng hoặc trực tiếp quản lý.

Nếu cách lý giải này là đúng, mục tiêu của Tehran có thể là bảo đảm rằng việc mở lại Eo biển Hormuz trong tương lai sẽ phản ánh ảnh hưởng của Iran, thay vì đơn thuần quay trở lại hiện trạng trước chiến tranh.

Một cuộc xung đột kéo dài nhưng ở mức độ giới hạn sẽ cho phép Iran tiếp tục duy trì sức ép nhằm đạt được mục tiêu đó.

Từ góc nhìn của Tehran, vì vậy, việc duy trì cuộc khủng hoảng ở mức chưa vượt ngưỡng chiến tranh toàn diện có thể hấp dẫn hơn so với chấp nhận một lệnh ngừng bắn mà các lệnh trừng phạt, phong tỏa và tình trạng cô lập kinh tế hầu như vẫn không thay đổi.

Bên cạnh đó, Iran cũng có thể có những tính toán về chính trị trong nước.

Quốc gia này vẫn đang đối mặt với lạm phát rất cao, thất nghiệp, khó khăn kinh tế và sự bất mãn của người dân.

Trong thời kỳ xảy ra xung đột với bên ngoài, các chính phủ thường dễ dàng hơn trong việc trấn áp lực lượng đối lập trong nước, biện minh cho các biện pháp an ninh chặt chẽ hơn và tập hợp sự ủng hộ của công chúng quanh mục tiêu bảo vệ đất nước.

Điều đó không giúp Iran giải quyết các vấn đề kinh tế, nhưng có thể làm giảm sức ép chính trị trước mắt do những vấn đề này gây ra.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chiến lược này không phải trả giá đắt.

Iran vẫn đang liên tục hứng chịu các cuộc tấn công quân sự, đối mặt với bất ổn kinh tế, và cũng không có gì đảm bảo rằng trạng thái cân bằng hiện nay có thể được duy trì.

Đó chính là nghịch lý mà Tehran đang đối mặt.

Một cuộc xung đột được kiểm soát có thể mang lại nhiều đòn bẩy hơn một nền hòa bình chưa trọn vẹn, nhưng các cuộc xung đột được kiểm soát thường có xu hướng vượt khỏi tầm kiểm soát.

Iran có thể tin rằng họ đủ khả năng điều chỉnh mức độ leo thang để vừa duy trì sức ép lên Mỹ, thị trường năng lượng toàn cầu và cục diện ngoại giao khu vực, vừa tránh được một cuộc chiến tranh toàn diện.

Tuy nhiên, tính toán đó cũng đi kèm với những rủi ro đáng kể.

Ngoài nguy cơ xung đột leo thang thành một cuộc chiến quy mô lớn hơn, một cuộc đối đầu kéo dài mà chưa thấy điểm kết thúc rõ ràng có thể dần củng cố sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế đối với các biện pháp cứng rắn hơn nhằm vào Iran.

Trên thực tế, đã có những dấu hiệu cho thấy xung đột đang lan rộng.

Ả Rập Xê Út, nước ban đầu tìm cách tránh can dự trực tiếp, đã tiến hành các cuộc không kích nhằm vào các nhóm Hồi giáo Shiite thân Iran ở Iraq và thực hiện hành động quân sự chống lại lực lượng Houthi.

Nếu tình trạng gián đoạn thương mại toàn cầu và thị trường năng lượng tiếp diễn, những quốc gia từ trước đến nay vẫn giữ lập trường đứng ngoài cuộc có thể sẽ sẵn sàng hơn trong việc ủng hộ các nỗ lực gia tăng sức ép đối với Iran.

Một số chính phủ cũng có thể đi đến kết luận rằng việc chấp nhận cái giá của một phản ứng mạnh mẽ hơn sẽ tốt hơn là tiếp tục sống chung với những cuộc khủng hoảng lặp đi lặp lại, gây ảnh hưởng đến hoạt động vận tải biển quốc tế và nguồn cung năng lượng.

Tuy nhiên, liệu những kịch bản nêu trên – bao gồm khả năng có thêm nhiều quốc gia trực tiếp tham gia – có trở thành hiện thực hay không vẫn còn là điều chưa chắc chắn.

Phần lớn sẽ phụ thuộc vào việc Tehran có thể tiếp tục kiểm soát mức độ leo thang mà không châm ngòi cho một phản ứng đủ sức làm thay đổi căn bản các tính toán chính trị và quân sự của Mỹ hay không.

Đòn tấn công bất ngờ tiếp theo có thể sẽ quyết định hướng đi của cuộc xung đột.