VinFast mất 400 triệu USD ưu đãi cho dự án nhà máy xe điện tại Mỹ

VinFast, hãng xe điện của Việt Nam mà ứng viên thượng nghị sĩ Mỹ Roy Cooper, khi còn là Thống đốc bang Bắc Carolina, từng ca ngợi là "viên ngọc quý", đã mất gói ưu đãi trị giá 400 triệu USD từ hạt Chatham.

Hội đồng Ủy viên hạt Chatham hôm 22/7 đã bỏ phiếu chấm dứt thỏa thuận phát triển kinh tế trị giá 400 triệu USD giữa hạt này và hãng xe điện Việt Nam VinFast, giáng thêm một đòn mạnh vào dự án vốn gặp nhiều trắc trở này, theo The Carolina Journal, một trang chuyên về chính trị và chính sách công thuộc Viện nghiên cứu John Locke Foundation của bang Bắc Carolina.

Nguyên nhân là do VinFast không đáp ứng các nghĩa vụ và các mốc thời hạn đã cam kết, theo ông Bryan Thompson, Quản lý hạt Chatham, trong một email được The Carolina Journal công bố.

Hội đồng đã chỉ đạo cố vấn pháp lý của hạt gửi thông báo tới VinFast Manufacturing USA, LLC về việc chấm dứt thỏa thuận liên quan đến dự án tại Triangle Innovation Point, nơi nhà máy theo kế hoạch sẽ sản xuất 150.000 xe điện mỗi năm trong giai đoạn 1.

Ông C. Michael Smith, Chủ tịch Chatham Economic Development Corporation, tổ chức phi lợi nhuận phụ trách xúc tiến đầu tư và phát triển kinh tế của hạt Chatham, bang Bắc Carolina, cũng xác nhận thông tin này trong một tuyên bố gửi Carolina Journal.

Hồi tháng Năm, Tổng chưởng lý Bắc Carolina, ông Jeff Jackson, đã thay mặt Bộ Thương mại bang đệ đơn kiện VinFast vì vi phạm các thỏa thuận đã ký kết.

Trong một thông cáo báo chí, ông Jackson cho biết thông qua vụ kiện này, bang đang thực hiện quyền theo hợp đồng để tiếp nhận lại khu đất, qua đó bảo vệ khoản đầu tư của người nộp thuế và giữ lại địa điểm này cho các cơ hội phát triển kinh tế trong tương lai.

BBC News Tiếng Việt đã gửi email đến VinFast đề nghị bình luận về vấn đề này.

Dự án của VinFast ở Chatham có gì?

VinFast lần đầu tiên công bố kế hoạch xây dựng một nhà máy sản xuất xe điện và pin tại Mỹ với công suất hằng năm là 150.000 chiếc, trên khu đất rộng khoảng 728ha ở hạt Chatham vào năm 2022, cam kết đầu tư 4 tỷ USD và tạo 7.500 việc làm.

Năm 2022, VinFast được bang Bắc Carolina phê duyệt Chương trình Hỗ trợ Phát triển và Đầu tư Việc làm (JDIG), theo đó có thể nhận tối đa 316,1 triệu USD tiền hoàn trả từ bang trong vòng 30 năm, cùng với gói ưu đãi 400 triệu USD của hạt Chatham.

Tổng giá trị các ưu đãi mà chính quyền bang và địa phương Bắc Carolina dành cho VinFast lên tới hơn 1,2 tỷ USD.

Các khoản hỗ trợ theo chương trình JDIG chỉ được giải ngân khi doanh nghiệp đáp ứng các điều kiện đã cam kết với bang.

"Mọi khoản thanh toán của bang chỉ được thực hiện sau khi Bộ Thương mại và cơ quan thuế xác minh hằng năm rằng doanh nghiệp đã đạt các mục tiêu gia tăng về việc làm và đầu tư", Bộ Thương mại Bắc Carolina nêu.

Thống đốc Roy Cooper đã tham dự lễ động thổ vào tháng 7/2023 cùng lãnh đạo VinFast, gọi dự án là "viên ngọc quý trong chiến lược mở rộng toàn cầu của VinFast."

'Viên ngọc hoen ố'

Nhưng "viên ngọc quý" đó nhanh chóng bị hoen ố, Carolina Journal bình luận về dự án của VinFast ở Chatham.

Ban đầu, nhà máy dự kiến bắt đầu sản xuất vào tháng 7/2024, nhưng hiện thời điểm này đã được lùi sang ít nhất là năm 2028.

Theo thiết kế ban đầu, dự án gồm một tổ hợp rộng khoảng 265.000 m² với 8 tòa nhà, trong đó, tòa nhà lắp ráp tổng thể có diện tích khoảng 92.500 m², là hạng mục lớn nhất của dự án.

Cuối năm 2023, VinFast điều chỉnh thiết kế, thu hẹp diện tích tòa nhà lắp ráp tổng thể xuống còn khoảng 72.700 m².

Mục tiêu tạo việc làm cũng đã giảm từ 7.500 xuống còn 1.400.

Quyết định hôm 27/7 của Hội đồng Ủy viên hạt Chatham, cùng với những khó khăn tài chính của VinFast và vụ kiện mà bang Bắc Carolina đệ trình hồi tháng Năm, đã khiến dự án có nguy cơ trở thành sai lầm phát triển kinh tế lớn nhất trong lịch sử bang, theo Center Square, một tổ chức chuyên về chính sách công và chính quyền bang, thuộc Franklin News Foundation.

Nếu điều đó xảy ra, dự án sẽ "soán ngôi" những thương vụ từng gây nhiều tranh cãi, như khoản trợ cấp 846 triệu USD dành cho Apple tại Research Triangle Park hay khoản trợ cấp 650 triệu USD của thành phố Charlotte để cải tạo sân vận động Bank of America của đội Carolina Panthers.

Những hệ lụy của dự án còn bao gồm việc Nhà thờ Merry Oaks Baptist, được xây dựng từ năm 1888, bị phá dỡ vào tháng 6/2025, cùng với 5 doanh nghiệp và 27 ngôi nhà bị thu hồi theo quyền trưng dụng đất nhằm phục vụ kế hoạch xây dựng đường cao tốc của Sở Giao thông bang, theo The Carolina Journal.

Hồi tháng Ba, VinFast tuyên bố hãng dự kiến nối lại việc xây dựng nhà máy nói trên tại bang Bắc Carolina trong năm 2026, trong bối cảnh công ty ghi nhận khoản lỗ gia tăng, theo Reuters và Bloomberg.

Tổng lỗ ròng của VinFast trong các năm tài chính kể từ khi công bố dự án tại Bắc Carolina lên tới 9,47 tỷ USD.

Theo các báo cáo tài chính hằng năm của công ty, VinFast lỗ ròng 3,9 tỷ USD trong năm tài chính 2025, 3,18 tỷ USD trong năm tài chính 2024, 2,39 tỷ USD trong năm tài chính 2023 và 2,11 tỷ USD trong năm tài chính 2022.

VinFast, hãng xe được tỷ phú Phạm Nhật Vượng thành lập năm 2017, đã đóng mảng xe xăng để chuyển hẳn sang sản xuất xe điện vào năm 2021.

Tháng 5/2026, VinFast tuyên bố tái cấu trúc quy mô lớn bằng việc tách mảng sản xuất tại Việt Nam ra khỏi hệ thống trực thuộc để chuyển giao cho một nhóm nhà đầu tư mới.