Боуэн: АҚШ-Эрон келишуви уруш нимага керак бўлган деган муқаррар саволни келтириб чиқаради

Президент Доналд Трамп ва Эрон президенти Масуд Пезешкиян томонидан имзоланган ўзаро англашув меморандуми 28-феврал куни Эронни ҳужум қилиш ҳақидаги нотўғри қарорнинг сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий оқибатларини баён қилади.

Инсоний йўқотишлар аллақачон аниқ. Минглаб одамлар ҳалок бўлган, уларнинг кўпи Эрон ва Ливандаги тинч аҳоли.

АҚШ ва билвосита Исроил стратегик мағлубиятга учради. Теҳрондаги режим ўзининг энг ёмон қўрқувига дуч келди: уни заифлаштириш ёки йўқ қилиш учун дунёнинг энг кучли давлати бўлган АҚШ ва Яқин Шарқнинг суперкучи Исроил томонидан амалга оширилган қўшма ҳарбий операция. Режим шунчаки омон қолмади. У янада кучайиб чиқди.

Унинг стратегияси Ҳўрмуз бўғозини тўсиб қўйишдан иборат бўлди, ва бу билан дунё нефт ва газ таъминотининг бешдан бир қисмини, шунингдек глобал иқтисодиётдаги бошқа муҳим таркибий қисмларни ҳам тўхтатди. Бу эса Трампни Америкадаги Эронга қарши қатъий қарашдаги гуруҳлар ва Исроил ҳукуматини ғазаблантирган ҳамда хавотирга солган бир қатор ён беришларга рози бўлишга мажбур қилди.

Ўзаро англашув меморандуми (MoU) Ливандаги урушни тугатишни назарда тутади. Исроил бунга рози эмаслигини айтмоқда. У Ливанда эркин ҳаракат қилишни хоҳлайди ва бу масала Исроил билан АҚШ ўртасида янада кескин келишмовчиликка сабаб бўлиши ва америкаликлар билан ҳар қандай келишувга қарши бўлган эронлик қаттиққўл кучлар манфаатига хизмат қилиши мумкин.

Бўғозни қайта очиш эвазига, ўзаро англашув меморандуми матнига кўра, АҚШ Эрон портларига қарши қўйилган блокадани бекор қилади, Эроннинг нефт экспортидан миллиардлаб доллар даромад олишига рухсат берувчи санкцияларни юмшатади ва хориждаги музлатилган активларни очиш орқали яна миллиардлаб маблағларни қайтариш жараёнини бошлайди.

Бу эса ядро келишуви бўйича мураккаб музокараларга киришишдан олдин амалга оширилади. Бу 27-феврал АҚШ ва Исроил урушни бошлашдан олдинги ҳолатга қайтиш билан тенг ҳолат. Ўша куни Ҳўрмуз бўғози кемалар учун очиқ эди ва америкалик ҳамда эронлик музокарачилар ядро келишуви бўйича суҳбат олиб бораётган эди.

Ўзаро англашув меморандуми имзоланиши музокараларга яна қайтишни ва кемалар Ҳўрмуз бўғози орқали ўтиш имконига эга бўлишини англатади.

Версал саройида Трамп Эрон билан келишувни имзолаган пайт Жо Байденнинг Давлат котиби Энтони Блинкен Xда шундай ёзди: "Сулҳнинг ягона натижаси - Ҳўрмуз бўғозининг қайта очилиши, у эса урушдан олдин ҳам очиқ эди. Ва биз, эҳтимол, бунинг учун Эронга пул тўлаймиз".

Уруш нимага хизмат қилгани ҳақидаги саволдан қочиб бўлмайди ва бу савол ўзида-ўзи йўқолмайди. Бу Трампнинг ҳозиргача энг ёмон ташқи сиёсий хатоси ҳисобланади.

Бу Исроил бош вазири Бинямин Нетаняхунинг узоқ сиёсий фаолиятининг якунига ҳам олиб келиши мумкин. У октабрда сайловларга юз тутади ва Исроил тарихидаги энг ёмон хавфсизлик муваффақиятсизлиги - 2023-йил 7-октабрда ҲАМАСнинг Ғазодан бостириб кириш режасини аниқлай олмаганлик учун сайловчилар олдида жавоб бериши керак бўлади. Нетаняхунинг қаттиққўл ҳарбий сиёсати ва дипломатияни рад этиши унинг хавфсизлик масаласидаги обрўсини тиклашга қаратилган эди.

Теҳрон Ҳормуз бўғозини ёпиш қудратини ҳар доим англаб келган. АҚШ ҳарбийлари, дипломатлари ва разведкаси ҳам буни билган.

Аммо Эроннинг собиқ олий раҳбари Али Хаманеий, эҳтиёткор қарор қилувчи кекса инсон сифатида, уни қурол сифатида ишлатиш хавфини танламади.

Исроил урушнинг биринчи бомбардимонларида уни ва унинг яқин маслаҳатчиларини ўлдиргач, унинг ворислари буни экзистенсиал кураш деб баҳолаб, бўғозни ёпишдан тортинмади.

Улар глобал иқтисодий "бўғиш нуқтаси"ни назорат қилиш кучини англаб етди. Бу Яқин Шарқда ўнлаб йиллар давомида барпо этилган иттифоқчилар ва прокси тармоғига қараганда анча самарали ва анчагина арзон қуролдир.

Сурия президенти Ассад режими қулаганидан ташқари, Эроннинг "қаршилик ўқи" деярли сақланиб қолган, аммо Исроил зарбалари уни жиддий заифлаштирган.

Эрон ядровий дастурга ҳам маблағ сарфлади, у қурол яратиш учун эмаслигини таъкидлаб келмоқда, аммо бу барибир можаро келтириб чиқарди ва мамлакатга катта зарар етказди.

Бунга қарши равишда, Ҳормузни ёпиш осон бўлди ва тезда жиддий глобал таъсир кўрсатди.

АҚШ ва Исроил ҳаво кучлари бир қатор тактика ютуқларига эришди, аммо стратегик мағлубиятдан қочиб қутула олмади. Бу уларнинг режимни алмаштириш стратегияси нотўғри тахминларга асосланганидан бўлди.

Улар олий раҳбарни йўқ қилиш режимни қулатади деб ўйлашди. Аммо асрлар давомида барпо этилган тизим бунга қарши туришга мослаштирилган эди.

Бу Венесуэлага ўхшамасди, яъни Лотин Америкасидаги коррупцияга ботган диктатура бўлиб, унинг раҳбари олиб кетилиб АҚШда суд қилиниши орқали тизим қулаган эди. Эрон режими шубҳасиз коррупцияга йўғрилган ва жуда қатъий репрессив. Унинг вакиллари январда Эрон кўчаларида минглаб намойишчиларни ўлдирган. Аммо у шу билан бирга мафкура, диний эътиқод ва миллий хавфсизлик, шаҳидлик ҳамда омон қолиш тушунчаларига асосланган. Бу тушунчалар 1980-йиллардагини Саддам Ҳусайн бошқарувидаги Ироқ билан бўлган вайронкор урушдан шаклланган.

Уруш бошланганда Президент Трамп Теҳрондаги режим қулаши ҳақида айтган эди. У эронликларга ўз мамлакатини қайтариб олиш учун бир авлодда бир марта бериладиган имкониятга тайёргарлик кўришни айтди. Кўп ўтмай у шартсиз таслим бўлишга чақирди.

Нетаняҳу, Трампдан олдинги Оқ уй раҳбарларини Эронга қарши уруш бошлашга кўндиришда бир неча бор уринган, аммо муваффақият қозонмаган қолган эди. Унинг ишонишича, рўй бериши кутилган воқеанинг улканлигини ифода этиш учун инжил ибораларидан фойдаланди: "Бу кучлар коалицияси бизга мен 40 йилдан буён орзу қилган ишни - террор режимига қаттиқ зарба бериш имконини беради".

Ҳар иккаласидан ҳеч бири буни амалга ошира олмади.

Ўзаро англашув меморандуми якуний келишув эмас. Улар ўртасидаги энг катта масала - Эроннинг ядровий дастури бўйича музокара қилиш ҳақидаги келишувдир. Бироқ у Эрон учун муҳим рағбатлантириш билан бошланади. Агар музокаралар олдинга силжиса, АҚШ санкцияларни бекор қилишини айтган.

Бу барчаси ядровий келишув бўйича 60 кунлик музокараларнинг муваффақиятига боғлиқ. Улар мураккаб масалалар туфайли узайтирилиши мумкин ва масалалар мураккаб бўлгани учун, эҳтимол шундай ҳам бўлади. Томонлар бир-бирига ишонмайди. Кўп нарса нотўғри кетиши мумкин. Вашингтон, Теҳрон ва Исроилдаги қатъий позициядаги кучлар келишув муваффақиятли бўлишини истамайди.

Эрон келгуси музокараларда максимал талабларни қўйиб, ўз имкониятларини ортиқча баҳолаши ва шу орқали унинг таназзулга учраган иқтисодиётини қутқариши мумкин бўлган иқтисодий ютуқларни хавф остига қўйиши мумкин.

Аммо бу келишув минглаб одамлар ҳалок бўлган ва глобал иқтисодий таназзул хавфини туғдирган урушга қараганда анча яхшироқ.

Агар АҚШ ва Эронни қониқтирадиган ядровий келишувга эришилса ва ҳар икки томон ўз ваъдаларини бажарса, Яқин Шарқ тубдан ўзгариши мумкин. Бу мураккаб масаланинг ечими эса узоқ музокаралар якунига боғлиқ.