AҚШ–Эрон келишувида нималар бор?

АҚШ ва Эрон ўртасидаги ўт очишни тўхтатиш келишувини узайтириш ҳақидаги битим имзоланди ва кучга кирди. Бу ҳақда BBC'га Оқ уй расмийси маълум қилди.

Президент Дональд Трамп келишувни Франциянинг Эвиан-ле-Бен шаҳрида бўлиб ўтган G7 саммити чоғида расман имзолади. Ҳужжат жаҳон савдоси учун стратегик аҳамиятга эга Ҳурмуз бўғозини қайта очишни назарда тутади.

Ўзаро англашув меморандуми (Memorandum of Understanding) деб аталадиган 14 бандли келишувга кўра, Эрон ҳеч қачон ядровий қуролга эга бўлмайди. Шунингдек, мамлакатни "қайта тиклаш ва иқтисодий ривожлантириш" учун 300 миллиард долларлик жамғарма ташкил этиш кўзда тутилган. Бироқ АҚШ ушбу жамғармага маблағ ажратиши шарт эмас.

Келишув АҚШ ва Эрон ўртасидаги, шунингдек Исроил иштирок этган можаро бошланганидан тўрт ой ўтиб тузилди.

Трамп маъмурияти бу келишувни "натижага асосланган" деб таърифламоқда. Яъни Эрон фақат ўз зиммасига олган мажбуриятларни бажарган тақдирдагина ундан манфаат кўради.

Келишув матни кўплаб саволларни очиқ қолдирмоқда ва муҳим масалаларнинг аксарияти ҳали ҳал этилмаган. Шунга қарамай, унинг асосий бандлари ҳақида ҳозирнинг ўзида маълум бўлган жиҳатлар бор.

1-банд: Барча жабҳаларда урушни тўхтатиш

Келишувнинг биринчи бандига кўра, АҚШ, Эрон ва уларнинг иттифоқчилари барча фронтларда, жумладан Ливанда ҳам ҳарбий ҳаракатларни "дарҳол ва доимий" тўхтатади.

АҚШ нуқтаи назаридан қаралганда, президент Доналд Трамп Исроилнинг Ҳизбуллоҳга қарши ҳарбий амалиётлари Эрон билан эришилган келишувга путур етказишидан тобора кўпроқ хавотирда.

Теҳрон эса Ливан ҳам сулҳ келишуви қамровига киришини кутаётганини бир неча бор таъкидлаган.

Эрон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби чоршанба куни баёнот бериб, Исроилнинг Ливанда ҳарбий амалиётларни давом эттириши "келишув руҳига зид ҳаракат" бўлишини ва бундай ҳолатда "зарур чоралар кўрилишини" айтди.

Ҳужжатга кўра, энди томонлар бир-бирига қарши ҳарбий ҳаракат бошламаслик, таҳдид қилмаслик ҳамда Ливаннинг "ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини" ҳурмат қилиш мажбуриятини олади.

Келишув матнида қайд этилишича, якуний битим можарога доимий равишда барҳам бериши керак.

Бироқ Исроил бу бандга қандай муносабат билдириши ҳозирча ноаниқ.

2-банд: Бир-бирининг ички ишларига аралашмаслик.

АҚШ расмийлари журналистларга ўқиб эшиттирган ҳужжат матнига кўра, АҚШ ва Эрон бир-бирининг "суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини" ҳурмат қилиш ҳамда бир-бирининг ички ишларига аралашмаслик мажбуриятини олади.

Бу банд Эрондаги мухолифат гуруҳлари томонидан салбий қабул қилиниши мумкин.

Жорий йил бошида Эрон шаҳарларида ҳукуматга қарши намойишлар авж олган пайтда президент Доналд Трамп намойишчиларга "ёрдам йўлда" деб ваъда қилган эди.

3-банд: Муддати узайтирилиши мумкин бўлган 60 кунлик давр

Ҳужжатнинг учинчи бандига кўра, АҚШ ва Эрон энг кўпи билан 60 кун ичида музокаралар ўтказиш ва якуний келишувга эришиш мажбуриятини олади. Бироқ томонлар рози бўлган тақдирда, бу муддат узайтирилиши мумкин.

Икки давлат раҳбари Ўзаро англашув меморандумини (MoU) расман имзолагач, 60 кунлик ҳисоб бошланди.

Оқ уйнинг BBC'га маълум қилишича, Трамп чоршанба кечаси Франциядаги Версал саройида G7 саммитидан кейинги кечки тадбир чоғида Эронга оид ҳужжатни имзолаган.

Оқ уй маълумотига кўра, ҳужжатни Эрон президенти Масъуд Пезешкиён ҳам имзолаган.

Бундан аввал Трамп ҳам, Эрон расмийлари ҳам шу ҳафта охирида Женевада расмий имзолаш маросими ўтказилишини билдирган эди. Бироқ бу маросим ҳали ҳам режага мувофиқ ўтадими-йўқми, ҳозирча маълум эмас.

4-банд: АҚШ қамалини бекор қилади

Тўртинчи бандга кўра, Ўзаро англашув меморандуми имзолангач, АҚШ Эронга қарши жорий этилган денгиз блокадасини бекор қилишни ҳамда Эрон портлари фаолиятига халал берувчи "ҳар қандай ҳаракатлар ва тўсиқларни" бартараф этишни бошлайди.

Келишув ва Эрон Ташқи ишлар вазирлиги маълумотига кўра, денгиз блокадаси 30 кун ичида тўлиқ бекор қилинади. Бу давр мобайнида АҚШ Эрон портларига киришига рухсат берадиган кемалар сони Эроннинг Ҳурмуз бўғозида қайта тиклаётган денгиз қатнови ҳажмига мутаносиб бўлади.

Якуний келишув имзоланганидан кейинги 30 кун ичида АҚШ ўз ҳарбий кучларини "Эрон яқинидан" олиб чиқиш мажбуриятини ҳам олган.

Амалда бу АҚШ армияси 28 феврал куни ҳарбий ҳаракатлар бошланишидан аввалги жойлашуви ва кучлар таркибига қайтишини англатади.

5-банд: Ҳурмуз бўғози

Келишувга кўра, Ўзаро англашув меморандуми имзолангач, Эрон Ҳурмуз бўғози орқали тижорат кемаларининг хавфсиз ва бепул ҳаракатланишини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўради.

Уруш бошланиб, Ҳурмуз бўғози ёпилганидан кейин жаҳон нефть нархлари кескин ошиб кетган эди. Шу боис бўғоздаги қатновни қайта тиклаш АҚШнинг асосий мақсадларидан бири бўлиб келган.

Ҳужжатда қайд этилишича, техник ва ҳарбий "тўсиқлар"ни бартараф этиш ҳамда миналарни тозалаш ишларини ҳисобга олган ҳолда, бўғоз орқали қатнов "дарҳол" қайта йўлга қўйилади.

Расмийлар аввал ўтказилган брифингда Ҳурмуз бўғози орқали ўтувчи кемалардан транзит ҳақи олинмаслигини бир неча бор таъкидлаган.

Узоқ муддатли истиқболда эса Эрон Уммон ва бошқа Форс кўрфази давлатлари билан ҳамкорликда Ҳурмуз бўғозини бошқаришга оид кенгроқ келишув ишлаб чиқиш устида ишлайди.

Расмийлардан бирига кўра, АҚШ Эрон Ҳурмуз бўғозидаги ўз ҳуқуқларини қатъий тарзда талаб қилади, деб ҳисоблайди. Бироқ Форс кўрфази давлатлари Ҳурмуз бўғози орқали ўтиш учун ҳақ ундириладиган тизим жорий этилишига ҳеч қачон рози бўлмайди.

6-банд: Эронни қайта қуриш учун маблағ ажратиш масаласи

Ўзаро англашув меморандумининг олтинчи бандига кўра, АҚШ ва минтақадаги ҳамкорлари Эронни қайта тиклаш ва иқтисодий ривожлантириш учун камида 300 миллиард долларлик "аниқ ва ўзаро келишилган режа" ишлаб чиқади.

Ушбу механизмнинг якуний шакли якуний келишув имзоланганидан кейинги 60 кун ичида келишиб олинади. Барча лицензиялар, имтиёзлар ва рухсатномалар эса АҚШ томонидан берилади.

Бироқ бу АҚШ лойиҳани молиявий жиҳатдан маблағлаштиради, дегани эмас.

Расмийлардан бирининг таъкидлашича, АҚШ Эронга "бир цент ҳам" тўлаш ёки мазкур жамғармага маблағ қўшиш мажбуриятини олмаган.

Расмий мисол тариқасида шундай деди: агар Эрон ўз зиммасига олган мажбуриятларга амал қилса, Бирлашган Араб Амирликлари Эронда АҚШнинг розилиги билан электр станцияси қуриши мумкин.

Трамп ва бошқа расмийлар АҚШ жамоатчилигига Вашингтон Эронга тўғридан-тўғри пул тўламаслигини қайта-қайта таъкидлаб келмоқда. Маъмурият фикрича, бу жиҳат Эрон билан Обама маъмурияти даврида тузилган 2015 йилги ядровий келишувдан кескин фарқ қилади.

7-банд: Санкцияларни бекор қилиш

АҚШ Эронга қарши жорий қилинган барча иқтисодий санкцияларни, жумладан, БМТ Хавфсизлик Кенгаши резолюциялари доирасидаги ҳамда АҚШ томонидан бир томонлама жорий этилган санкцияларни бекор қилади.

Бироқ бунинг қачон амалга оширилиши ҳозирча аниқ эмас.

Ҳужжатда қайд этилишича, санкцияларни бекор қилиш жадвали якуний келишув доирасида келишиб олинади. Шу билан бирга, ҳар икки томон бу масалани кейинги музокараларда "дарҳол" муҳокама қилиш ниятида эканини билдирган.

Санкциялар Эрон иқтисодиётига қаттиқ зарба берган. Шунингдек, АҚШнинг "Operation Economic Fury" ("Иқтисодий ғазаб" операцияси) кампанияси Теҳронни жаҳон молия тизимидан узиб қўйишга қаратилган эди.

8-банд: Эрон ядровий қуролга эга бўлмайди

Эрон ядровий қуролни қўлга киритмаслик ёки сотиб олмасликка розилик берган. Шунингдек, икки томон Теҳрон ихтиёрида мавжуд бўлган бойитилган уран масаласини ҳал қилишга келишган.

Мавжуд бойитилган уран билан қандай йўл тутилиши ҳозирча аниқ эмас. Ҳужжатда қайд этилишича, бунинг механизми кейинги музокараларда ўзаро келишиб олинади. Бироқ камида бойитилган уран Халқаро атом энергияси агентлиги (МАГАТЭ) назорати остида жойидаёқ пастроқ даражада бойитилган уранга айлантирилади.

АҚШнинг юқори лавозимли расмийларидан бири буни "энг кам талаб" ва АҚШ учун "катта ютуқ" деб атади.

Трампнинг айтишича, жорий йил бошида бошланган "Operation Epic Fury" ("Эпик ғазаб") операциясидан кўзланган асосий мақсад Эроннинг ядровий қуролга эга бўлишига йўл қўймаслик бўлган. Бу у кўзлаган натижанинг "99 фоизи"ни ташкил этган.

АҚШ келишувни "натижага асосланган" деб таърифлагани учун, 7-бандда назарда тутилган санкциялар енгиллатилиши Эроннинг ушбу банд шартларига риоя қилишига боғлиқ бўлади.

Статус-кво сақланади

Келишувнинг кейинги икки бандида АҚШ ва Эрон бойитилган уран масаласи ҳал этилгунга қадар Эроннинг ядровий дастури бўйича мавжуд статус-квони сақлаб қолишга келишгани қайд этилган.

Амалда бу АҚШ Эронга қарши янги санкциялар жорий қилмаслигини англатади.

Шу билан бирга, Вашингтон нефть, нефт маҳсулотлари ва улар билан боғлиқ хизматлар, жумладан банк операциялари ҳамда транспорт хизматларини экспорт қилиш учун истисно ва рухсатномалар беришни давом эттиради.

11-банд: Музлатилган маблағлар

Бу масала музокаралардаги асосий тўсиқлардан бири бўлиб келган.

Эрон узоқ вақтдан бери музлатилган активларини қайтаришни талаб қилиб келган. Бу мамлакат иқтисодиёти учун қўшимча молиявий таянч бўлиши мумкин.

Ҳужжатнинг ўн биринчи бандида қайд этилишича, Ўзаро англашув меморандуми имзолангач, АҚШ "музлатилган ёки чекланган маблағлардан тўлиқ фойдаланиш имконини таъминлаш" мажбуриятини олади. Бунинг тартиб-таомиллари эса кейинги музокаралар давомида келишиб олинади.

Чоршанба куни АҚШ расмийларидан бири журналистларга айтишича, меморандум имзоланганидан кейинги музокаралар давом этар экан, келишув шартларига риоя қилгани учун Эронни рағбатлантириш мақсадида айрим музлатилган активларга қўйилган чекловлар бекор қилинади.

Расмийнинг сўзларига кўра, бу юқори даражада бойитилган уран масаласини ҳал қилиш бўйича амалий қадамлар ташлаш каби ҳаракатларни ўз ичига олади.

12–14-бандлар: Назорат ва якуний музокаралар

Ҳужжатнинг сўнгги бир неча банди келишув қандай амалга оширилишининг ташкилий жиҳатларини белгилаб беради.

Унга кўра, АҚШ ва Эрон Ўзаро англашув меморандуми ижросини ҳамда келажакда тузиладиган якуний келишувга риоя этилишини назорат қилиш учун махсус "механизм" яратади. Бироқ бу механизм амалда қандай ишлаши ҳозирча аниқ эмас.

Шундан сўнг, меморандум имзоланиб, уни амалга ошириш бошлангач, АҚШ ва Эрон якуний келишув бўйича музокараларни бошлайди.

Ниҳоят, меморандумда қайд этилишича, якуний келишув БМТ Хавфсизлик Кенгашининг мажбурий кучга эга резолюцияси билан тасдиқланади.