Қозоғистонда сайлов: Энди Тоқаев кучаядими?

Айрим таҳлилчилар фикрича, бугунги сайлов президент Тоқаевга Нурсултон Назарбоевга алоқадор шахсларни сиёсий саҳнадан четлатиш имконини берган.

Муддатидан илгари чақирилган сайлов

Бугун, якшанба куни Қозоғистон муддатидан илгари чақирилган парламент сайловида овоз бермоқда.

Сайлов президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг мамлакатдаги ҳокимиятини мустаҳкамлаши кутилмоқда.

Яқинда Қозоғистон Конституциясига киритилган ўзгаришлар унга етти йиллик президентлик ваколати муддатини яна етти йилга узайтириш имконини берган.

Қозоғистон минтақанинг энг йирик иқтисоди.

Табиий энергия захираларига бой, кўп нефт захираси бор, яна катта уран захиралари ҳам.

Ўзбекистондан кейин Марказий Осиёнинг аҳолиси энг катта иккинчи давлати.

Россияга чегарадош ягона минтақа мамлакати.

Қозоғистоннинг Россия билан қуруқликдаги чегараси дунёдаги энг узуни.

Кремлнинг диққат-эътиборидаги мамлакат.

Яна Каспий денгизи соҳилида жойлашган давлат.

Қолган минтақа давлатлари билан қиёсланганда, энг кўп этник руслар яшовчи мамлакат.

Қозоғистон 2022 йилда йирик оммавий норозилик намойишларини бошдан ўтказган.

Январ воқеалари мустақил Қозоғистон тарихидаги энг қонлиси ва ёмони экани айтилган.

Кузатувчиларга кўра, худди шу ҳодисалар Қозоғистоннинг амалдаги ва собиқ президенти ўртасида яширин сиёсий рақобатнинг кучайишига сабаб бўлган.

Мамлакатдаги сиёсий тизимнинг кескин ўзгаришига олиб келган.

Қозоғистоннинг ўша пайтдаги ҳукумати истеъфога чиқарилган.

Мамлакатда тартибни тиклаш учун президент Тоқаев сўрови билан Қозоғистонга Коллектив Хавфсизлик Шартномаси Ташкилотининг тинчликпарвар кучлари чақирилган.

Ўшанда Қозоғистон бу кучлар киритилган биринчи давлатга айланиб, Ғарбда Россиянинг "ниятлари"га оид хавотирларни ҳам пайдо қилмай қўймаган.

Инқироз авжига чиққан пайтда Нурсултон Назарбоев Қозоғистон Хавфсизлик Кенгаши раиси умрбод лавозими ва бошқарувдаги партия етакчисилигидан ҳам айрилган.

Ҳар икки вазифа ижросини ҳам амалдаги президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг ўзи зиммасига олган.

Инқироз Назарбоев ва қариндошларининг эгаллаб турган юқори давлат лавозимларидан маҳрум бўлишига туртки берган.

Нурсултон Назарбоевнинг "Элбоши" мақоми бекор қилинган.

Унинг кўплаб яқинлари давлат тизими ва йирик бизнеслардан четлаштирилган.

Президент Тоқаев бу воқеаларни Назарбоевга содиқ кучлар томонидан ташкиллаштирилган давлат тўнтаришига уриниш деб таърифлаган.

Қонли январ воқеалари фонида ҳам Қозоғистон Конституциясига ўзгартиришлар киритилган.

Бунинг мамлакатда сиёсий монополияга барҳам бериш мақсадида қилингани айтилган.

Худди ўша йилнинг июн ойида референдум ўтказилган.

Бунинг ортидан, Қозоғистонда президентлик муддати бир марталик ва 7 йиллик қилиб белгиланган.

Ноябр ойига эса муддатидан илгари президент сайлови чақирилган, унда яна Қасим Жомарт Тоқаев ғалаба қозонган.

Президент Қасим-Жомарт Тоқаев орада "Янги Қозоғистон" қурилишини ҳам эълон қилган.

Тоқаев "суперпрезидентлик" моделидан воз кечишга, парламентнинг ролини кучайтиришга ва сиёсий тизимни рақобатбардошроқ қилишга ваъда берган эди.

Бироқ BBC билан суҳбатлашган мустақил таҳлилчиларнинг таъкидлашича, амалда деярли ҳеч нарса ўзгармаган.

Қасим-Жомарт Тоқаевнинг номзодини эса, аввалбошда президентликка шахсан Нурсултон Назарбоевнинг ўзи илгари сурган.

Назарбоев 2019 йилнинг март ойида, навбатдаги сайловга йил қолганида ўз ихтиёри билан кутилмаганда истеъфога чиқишга қарор қилган, Тоқаев ўшанда унинг ўрнига муваққат президент этиб тайинланган.

Худди ўша йили муддатидан илгари чақирилган президент сайлови чақирилган ва Қасим-Жомарт Тоқаев илк бор Қозоғистон президенти этиб сайланган.

Қозоғистонда шу йилнинг 1 июлида янги Конституция кучга кирган, у март ойидаги референдумда маъқулланган.

Янги Конституция амалдаги Қозоғистон президентининг ҳам яна бир бор сайловда иштирок этишига йўл очган.

Конституцион суд президентнинг аввалги Конституция даврида ўталган муддатларини ноллаштирган.

Президент Тоқаев янги муддат учун навбатдан ташқари президентлик сайловларида қатнашиши керакми ёки эски Конституция асосида 2029 йилгача ўз ваколат муддатини давом эттирадими, бу саволга ҳозирча Қозоқ расмийлари аниқ жавоб берганлари йўқ.

Президент Тоқаевнинг ўзи бундан аввал етти йиллик президентлик муддати ниҳоясига етганидан кейин ортиқ номзодини илгари суриш нияти йўқлиги ҳақида айтган.

У бу гапи билан четда аксарият президентларининг бошқаруви узоқ муддатли экани билан эътиборга тушган минтақада яхшигина шов-шувга ҳам сабаб бўлмай қолмаганди.

Қозоғистон

Қозоғистон Россия баробарида Хитойга ҳам чегарадош.

Геостратегик жойлашуви ўта муҳим.

Қасим-Жомарт Тоқаев ҳам Нурсултон Назарбоев сингари Хитой, Ғарб ва Россия билан яқин алоқаларни сақлаб қолган.

Ўзининг стратегик жойлашувига кўра, Қозоғистон Россия, Хитой ва Ғарб давлатлари ўртасидаги геосиёсий мувозанатни сақловчи муҳим буфер ҳудуд ва кўприк вазифасини бажаради.

Ҳеч бир глобал қудратнинг тўлиқ таъсирига берилмасдан, кўп векторли ташқи сиёсат юритишга ҳаракат қилади.

Ўзбекистон билан ҳам иттифоқчи давлат.

Бугунги Кремлнинг империалистик амбициялари фонида минтақадаги қолган қўшни давлатлар хавфсизлиги ва иқтисодий ҳамкорлиги учун муҳим марказ.

Яқинда Россия президенти Владимир Путинга очиқачасига Украина урушини музлатишни таклиф қилиб, катта шов-шувга сабаб бўлган.

Жаҳон бўйича кунлик нефт таъминотининг тахминан 2 фоизи Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади.

Унинг экспорти асосан Каспий қувур линияси консорциуми орқали Россиянинг Новороссийск портига, у ердан эса Европа мамлакатларига йўналтирилади.

Ушбу қувур линияси ва унга хизмат кўрсатувчи танкерлар вақти-вақти билан Украина дронлари ҳужумига учраб, экспорт жараёнида узилишларга сабаб бўлиб келади.

Украина уруши савдо оқимларининг қайта йўналтирилишига сабаб бўларкан, қолган Марказий Осиё давлатлари каби Қозоғистон ҳам бундан фойда кўрди.

Аммо бу ўсиш ҳам даврий инфляцион шоклар билан ҳам кечмай қолмади.

Худди шу уруш Қозоғистон Украинадан кейин Россиянинг иккинчи нишонига айланажак давлат эканига оид хавотирларни ҳам пайдо қилмай қўймаган.

Қозоғистон Россия Украинага очган уруш фонида Марказий Осиёда биринчи бўлиб ўзининг мудофаа салоҳиятини кучайтиришини ҳам расман ва ошкора эълон қилган.

Бунинг ортидан, бош мақсади Қозоғистон ва фуқаролари хавфсизлигини таъминлашга қаратилган миллий лойиҳа ҳам ишлаб чиққан.

Қозоғистон Россия билан чегараларини ҳам мустаҳкамлашга киришган.

Сўнгги йилларда айнан Қозоғистон Путин ва Россиянинг бошқа номдор сиёсатчилари номини энг кўп тилга олаётган, Россия томонидан ери, давлатчилиги қайта-қайта ошкора савол остига олинган постсовет давлатига айланган.

Расмий Остонанинг Украина, унинг бўлгинчи ва ишғол остидаги ҳудудлари мустақиллиги, аннексияси юзасидан Россия мавқеига зид чиқишлари эса, орада икки ўртада даҳанаки жангларга ҳам сабаб бўлмай қолмаган.

Қолган минтақа давлатлари билан қиёсланганда, сўнгги йилларда Россия билан ўзаро муносабатларининг қанчалик танглашгани бобида айнан Қозоғистон четда эътиборга тушган.

Охирги пайтларда Ғарбнинг Қозоғистон мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини қўлловчи баёнотларининг сони ҳам ортган.

Янги партия ва сайловдан умидлар

Якшанба кунги муддатидан илгари чақирилаётган парламент сайлови арафасида Қозоғистонда янги ташкил топган партия кўпчиликнинг диққатига тушган.

Шу йилнинг 12 июн куни, ўттиз йил давомида парламентдаги ўринларнинг аксариятини эгаллаб келган ҳукмрон "Аманат" партияси атиги бир неча кун аввал рўйхатдан ўтган "Адилет" партияси билан бирлашишга қарор қилган.

Ўзининг фаолиятини тугатишни ёқлаб, овоз берган.

"Адилет" президент Тоқаевнинг яқин сафдошлари бошчилигидаги партия, деб кўрилади.

Янги партияга шу йил май ойигача Президент Администрациясига раҳбарлик қилган Ойбек Дадебай бошчилик қилади.

Янги "Адилет" партияси Тоқаевнинг сиёсий дастури учун таянч вазифасини ўташини яшираётгани йўқ, бу ҳақда очиқча гапирмоқда.

Ушбу партиянинг кўплаб аъзолари янги Конституция лойиҳасини ишлаб чиқишда иштирок этганлар.

"Власт" нашри суҳбатлашган экспертларнинг фикрича, ҳукумат ушбу қадами орқали ҳам амалдаги тузумни собиқ президент Нурсултон Назарбоев меросидан узоқлаштиришга уринган.

Қозоғистонлик сиёсатшунос Рустам Бурнашев худди шу ахборот агентлигига берган интервьюсида таъкидлашича, "гарчи ушбу сайлов Тоқаевга ўзидан аввалги раҳбар билан алоқадор шахсларни сиёсий саҳнадан четлатиш имкониятини берган бўлса-да, сиёсий тизимда жиддий ислоҳотлар ўтказилиши эҳтимолдан йироқ".

"Парламентга номзодларнинг барчаси маълум, — деган у. — Шунингдек, парламентнинг ўзини ҳам туб ўзгаришларни амалга оширишга қодир органга айланади, деб бўлмайди".

"Қозоғистон қонунчилигига кўра, парламент сайловлари ҳукуматнинг барча бўғинларида кенг кўламли ўзгаришлар учун имконият яратишини ҳам унутмаслик керак. Ҳукумат истеъфога чиқади ва янги Вазирлар Маҳкамаси — янги ҳукумат — шакллантирилади. Бу эса маҳаллий ижроия органларида ҳам муҳим ва кенг кўламли кадрлар алмашинувини амалга оширишга йўл очади. Бундай ўзгаришлар энди "Нима учун?" деган саволни туғдирмайди, чунки жавоб оддий бўлади: "Чунки бизда янги парламент бор ва биз ушбу ўзгаришларни амалга ошириш ҳуқуқига эгамиз".

Март ойида референдум орқали қабул қилинган конституциявий ўзгартиришлар эса, парламент тузилмасини икки палаталидан бир палаталисига ўтказиш ва вице-президент лавозимини таъсис этишни назарда тутади.

Аммо, сиёсий шарҳловчи Рустам Бурнашев фикрича, ушбу ўзгаришлар кўплаб саволларни ҳам пайдо қилмай қўймаган.

"Нима учун биз икки палатали тизимдан бир палатали тизимга ўтяпмиз? Бошқача айтганда, нима учун Қозоғистон Сенатдан воз кечяпти? Табиийки, бу кўплаб саволларни туғдирмоқда, чунки менинг назаримда, ушбу ўзгариш ташаббускорлари бу хусусда ҳали-ҳануз аниқ тушунтириш беришмади", - деб айтган у "Рейтер" ахборот агентлигига.

"Сенатдан воз кечиш сабаби — жуда муҳим масала. Бу - биринчи савол. Табиийки, аниқ ва амалий изоҳ бўлмаганда, муқаррар равишда фитна назариялари — яъни бу иш айрим шахсларни четлатиш ёки бошқа яширин мақсадларни кўзлаш учун амалга оширилаётгани ҳақидаги гап-сўзлар пайдо бўлади. Албатта, гап шунчаки қонунчилик жараёнини тартибга солиш ҳақида кетаётган бўлиши эҳтимоли ҳам йўқ эмас", - деган у.

Қозоғистоннинг икки палатали парламенти шу йилнинг 30 июн куни ўз ишини расман якунлаган.

Ўшанда президент Тоқаев Сенат ва Мажлиснинг 30 йиллик фаолиятини мақтагани хабар берилган.

Бир палатали янги тизим эса Қозоғистон президентининг ўз ташаббуси асосида "Қурултой", деб номланади.

Айтилишича, энди қонун ижодкорлигига ёндашувнинг ўзи ўзгаради:

Қозоғистон президенти муддатидан илгари бўлиб ўтаётган парламент сайлови арафасида халққа мурожаат билан чиққан.

Қасим-Жомарт Тоқаев ўзининг мурожаатида "мисли кўрилмаган геосиёсий кескинликлар ва кучайиб бораётган глобал муаммолар шароитида Қозоғистонни чинакам ривожланган давлатга айлантиришга қаратилган стратегияларини қатъий ва изчил амалга оширишимиз зарур"лигини таъкидлаган.

"Етакчи давлатлар сафига қўшилиш ҳали яна баъзи қийин вазифаларни ҳал этишларига тўғри келиши"ни айтган.

Президент Тоқаев фикрича, "Халқ Конституциясининг кучга кириши билан ушбу сайловлар барча фуқаролар манфаатларига хизмат қилувчи янги ислоҳотларнинг бошланиш нуқтаси бўлиб хизмат қилади ҳамда замонавий Қозоғистон тарихида янги босқичга асос солади".

Қозоғистон президентига кўра, "янги қонун чиқарувчи орган конструктив қарашлар ва интилишлар учун умумий майдонга айланиши керак".

Кейинги қадамлар

Қурултой қонунлар қабул қилади, бюджетни тасдиқлайди, ҳукуматга нисбатан ишончсизлик ҳам билдириши мумкин.

Бундан ташқари, Бош вазир, вице-президент, Конституциявий суд судялари ва бир қатор давлат органлари аъзоларини тайинлашга розилик беради.

Шу билан бирга, Конституция давлат раҳбарига кенг ваколатлар беради.

Масалан, президент Қурултой раислигига номзодни таклиф этади.

Шунингдек, агар депутатлар таклиф этилган раисни сайлашдан ёки президентнинг айрим тайинловларини тасдиқлашдан такроран бош тортишса, у парламентни тарқатиб юбориш ваколатига ҳам эга.

Биринчи сессия очилганидан кейин икки ой ичида Тоқаев Қурултой розилиги билан вице-президентни тайинлаши шарт.

Шу соатларда KazTAGнинг хабар беришича, Қозоғистон президенти Тоқаев 10 кун ичида вице-президентни тайинлайди.

1996 йилда бекор қилинган ушбу лавозим эндиликда қайта тикланмоқда: президент муддатидан олдин лавозимини тарк этган ёки вафот этган тақдирда, янги сайлов ўтказилгунга қадар унинг ваколатларини биринчи бўлиб вице-президент ўз зиммасига олади.

Экспертларнинг фикрича, бу — Тоқаев учун ўз ворисини олдиндан эълон қилиш ва элита ичидаги ҳокимият учун курашнинг олдини олиш борасида ажойиб имкониятдир.

Минтақа ва қудрат алмашинуви

Жорий пайтда Тожикистон Президенти Эмомали Раҳмон Марказий Осиёда энг узоқ қудратда қолаётган президент бўлади.

У илк бор 1994 йилда Тожикистон президенти этиб сайланган.

Кейин бўлиб ўтган тўрт президентлик сайловида ҳам айнан унинг ғолиб чиққани эълон қилинган.

Тожикистондаги сўнгги президент сайлови 2020 йилда бўлиб ўтган.

Эмомали Раҳмоннинг Тожикистоннинг биринчи раҳбари сифатида иш бошлаганига яқинда 36 йил тўлади. У ҳозир 74 ёшда.

Ўзбекистоннинг амалдаги президенти ҳам 2016 йил муддатидан илгари бўлиб ўтган сайловлар ортидан қудратга келган.

Бунга мустақил Ўзбекистоннинг биринчи ва узоқ йиллик президенти Ислом Каримовнинг кутилмаган вафоти сабаб бўлган.

Ислом Каримов ҳам Ўзбекистонни қарийб 30 йилча бошқарган.

У Нурсултон Назарбоев билан бирга Марказий Осиёдаги энг узоқ қудратда қолаётган иккита президентдан биттаси бўлган.

Шавкат Мирзиёев мустақил Ўзбекистоннинг 35 йиллик тарихидаги иккинчи президент бўлади.

У бунинг ортидан бўлиб ўтган икки президентлик сайловида ҳам ғалаба қозонган.

2023 йилги сўнгги сайлов Ўзбекистонда муддатидан илгари чақирилган.

Ушбу қарор янги таҳрирдаги Конституция қабул қилингани билан изоҳланган.

Президент Мирзиёев ўшанда, "қолган уч ярим йиллик президентлик муддатидан ўз ташаббуси билан воз кечаётгани"ни айтган.

Ўзбекистон раҳбарининг ўзи бунинг сабабларига хосан тўхталиб ўтган.

Шавкат Мирзиёев улар сирасида "халқ ўзларидан барча соҳаларда ғоят муҳим ва долзарб ўзгариш ва ислоҳотларни кутаётгани" ва "дунёда ва минтақада кескин ва мураккаб жараёнлар ҳукм сураётган ҳозирги вазиятда тўғри ва самарали ривожланиш йўлини излаб топиш ва уни амалга ошириш энг ўткир ва долзарб масалага айланаётгани" каби омилларни ҳам тилга олиб ўтган.

Янги таҳрирдаги Конституция Ўзбекистонда худди ўша йили сайловдан олдин умумхалқ референдумига қўйилган.

Ўзгартирилган Конституция матнида Ўзбекистон президентининг ваколати муддатини 5 йилдан 7 йилгача узайтириш ҳам таклиф этилган.

Ўшанда муддатидан илгари президент сайлови Шавкат Мирзиёевга 2037 йилгача қудратда қолишига имкон бериши айтилган.

Туркманистонда сўнгги президент сайлови 2022 йилнинг мартида бўлиб ўтган.

Сайловда мамлакатнинг амалдаги президенти Гурбангули Бердимуҳаммедовнинг 40 ёшли ўғли Сердар Бердимуҳаммедов ғолиб, деб топилган.

Куни-кеча эса Қирғизистондан Садир Жапаровнинг ҳам яна бир бор ўз номзодини президентликка қўймоқчи экани хабари чиққан.

Бу ҳақда ҳозир биринчи президентлик ваколати муддатини ўтаётган Садир Жапаровнинг ўзи маълум қилган.

Унинг айтишича, ҳозирги "ишини давом эттириш ниятида".

Қирғизистонда навбатдаги президент сайлови 2027 йилнинг январига режаланган.

Марказий Осиё давлатлари орасида биринчи бор парламент тизимига ўтган Қирғизистон референдумдан сўнг яна президентлик бошқарувига қайтган.

Минтақа давлатларидаги президент сайловлари қанчалик эркин, адолатли ва шаффоф экани борасида турлича баҳоларга сабаб бўлиб келади.

Марказий Осиёдаги қудрат алмашинуви ва "сиёсий ворис"лар масаласи эса аллақачон хос таҳлилларга молик мавзулардан бири бўлади.