Wareegii koobaad ee Iran iyo Maraykanka maxuu kusoo idlaaday?

Wareeggii koowaad ee wadaxaajoodyada u dhexeeyay Maraykanka iyo Iiraan ee lagu doonayay in lagu gaaro heshiis kama dambays ah oo lagu soo afjaro dagaalka ayaa lagu soo gabagabeeyey "horumar dhiirrigelin leh", sida ay sheegeen dhexdhexaadiyeyaasha Qatar iyo Pakistan.

Wadahadalladu waxay ka bilaabmeen Axaddii dalka Iswiiserlaand, kaddib heshiiskii hordhaca ahaa ee labada dal ay gaareen toddobaadkii hore.

Bayaan wadajir ah oo ay Isniintii soo saareen Qatar iyo Pakistan ayaa lagu sheegay in "Guddi Heer Sare ah" uu ku heshiiyey "khariidad-hawleed lagu gaadhi karo heshiis kama dambays ah muddo 60 maalmood gudahood ah." Wadahadallada farsamada ayaana toddobaadka oo dhan sii socon doona.

Horaantii, diblomaasi Maraykan ah oo ku lug leh wadaxaajoodyada ayaa sheegay in dooduhu diiradda saarayeen "caddeynta fariimo jahawareer leh oo ka yimid Iiraan" oo ku saabsan dib-u-furista marin-biyoodka Hormuz iyo dhaqangelinta xabbad-joojinta Lubnaan.

Bayaanka wadajirka ah ee dhexdhexaadiyeyaasha ayaa lagu sheegay in la sameeyey "khad isgaadhsiineed" si "looga fogaado dhacdooyin iyo isfaham-waa, loona xaqiijiyo marin ammaan ah oo maraakiibta ganacsigu uga gudbaan marin-biyoodka Hormuz."

Diblomaasiga Maraykanka ah ayaa sheegay in wada-hadalladu sidoo kale diiradda saareen "qodobo" la xidhiidha heshiis nukliyeer ah, isaga oo intaa ku daray in labada wafdi ee ku kulmay magaalada Lucerne ee dalka Iswiiserlaand ay "shaqada maanta ka dhigan doonaan bar-bilowga wadaxaajoodyo farsamo oo sii socda mustaqbalka."

Heshiiskii hordhaca ahaa ee toddobaadkii hore waxaa ku jiray ballanqaad ah in heshiis kama dambays ah lagu gaadho 60 maalmood gudahood, iyo sidoo kale in dagaalka la joojiyo "dhammaan jihooyinka" oo ay ku jirto Lubnaan iyo dib-u-furista marin-biyoodka Hormuz.

Si kastaba ha ahaatee, tan iyo markaas waxaa cirka isku shareeray dagaalka u dhexeeya Xisbullah iyo ciidamada Israa'iil ee koonfurta Lubnaan, iyo duqeymo cirka ah oo ay wasaaradda caafimaadku sheegtay inay ku dhinteen tobannaan Lubnaaniyiin ah oo ay ku jiraan haween iyo dhallaan.

Xiisaddaas sii korodhay ayaa keentay in Maraykanku Jimcihii ku dhawaaqo xabbad-joojin cusub oo u dhexeysa Israa'iil iyo Xisbullah. Isku dhacyada iyo duqeymaha cirka ee sii socday ayaa ku kallifay Iiraan inay Sabtidii ku dhawaaqdo inay xirtay marin-biyoodka Hormuz inkastoo xogta dabagalka maraakiibta ay muujinayso in maraakiibtu weli ka gudbayeen.

Bayaanka wadajirka ah ee Qatar iyo Pakistan ayaa lagu yiri: "Dhinacyadu waxay ku heshiiyeen in la sameeyo unug ka hortag isku dhac ah oo dhex mara dhinacyada, isla markaana ay fududeynayaan dhexdhexaadiyeyaashu, si loo xaqiijiyo in la dhowro joojinta hawlgallada milatari ee Lubnaan."

Horaantii, markii ay Lucerne ka bilaabmeen wadaxaajoodyada u dhexeeya wafdiyada Maraykanka iyo Iiraan, Trump ayaa bartiisa ku qoray in Iiraan "ay si degdeg ah u joojiso wakiilladeeda sida fiican loo maalgeliyo ee Lubnaan ka wada qaska", wuxuuna ku hanjabay inuu "mar kale si aad u adag u garaaci doono Iiraan" haddii aysan sidaas yeelin.

Wadaxaajoodaha ugu sarreeya ee Iiraan, Mohammad Bagher Ghalibaf, ayaa ka jawaabay isagoo yiri: "Miyaanay u malaynaynin in haddii hanjabaadahoodu wax tar leeyihiin, aysan maanta ku jiri lahayn xaaladdan quusta leh?... Inta ay hadli karaan ha hadleen, annaga ayaa ficilka qaadeyna."

Axaddii waxaa la sheegay in dagaalku yaraaday, balse ra'iisul wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu ayaa ku adkaystay in militariga Israa'iil uu sii joogi doono koonfurta Lubnaan inta looga baahan yahay ilaalinta waqooyiga Israa'iil.

Hoggaamiyaha Xisbullah Naim Qassem ayaa diiday joogitaan kasta oo ciidan Israa'iil ah oo ka jira koonfurta Lubnaan, wuxuuna sheegay in Xisbullah ay isdifaaci doonto.

Isagoo hadlaya ka hor wadaxaajoodyada ka dhacay deegaanka dalxiiska ee Bürgenstock ee Iswiiserlaand, wadaxaajoodaha ugu sarreeya ee Maraykanka, madaxweyne ku xigeenka JD Vance, ayaa sheegay in Trump uu wadaxaajoodayaasha ka codsaday inay "bog cusub furaan."

Wuxuu intaa ku daray in haddii hoggaanka Iiraan ay diyaar u yihiin inay ka tanaasulaan doorkooda "hurinta xasillooni darrada gobolka" iyo "hamigooda hubka nukliyeerka ee muddada dheer", markaas Maraykanku "uu diyaar u yahay inuu si aasaasi ah u beddelo xiriirka uu la leeyahay dalkaas."

Iiraan waxay ku adkaysanaysaa in barnaamijkeeda nukliyeerku yahay mid nabadeed.

Vance waxaa wehliyey Jared Kushner oo ah soddogga Trump, iyo ergayga gaarka ah Steve Witkoff. Ghalibafna waxaa la socday wasiirka arrimaha dibadda ee Iiraan Abbas Araghchi.

Sidoo kale dalka Iswiiserlaand waxaa joogay ra'iisul wasaaraha Pakistan iyo taliyaha ciidanka Pakistan, iyo ra'iisul wasaaraha Qatar. Pakistan waxay door dhexdhexaadin ah ka ciyaartay intii uu dagaalku socday, waxayna martigelisay wareeg hore oo wadaxaajoodyo ah oo u dhexeeyey Maraykanka iyo Iiraan.

Qatar iyaduna waxay kaalin dhexdhexaadin ah lahayd, waxaana habeenkii Axadda ra'iisul wasaaraha Qatar Sheekh Mohammed bin Abdul Rahman Al Thani uu sheegay inuu soo dhoweynayo sii socoshada wadaxaajoodyada Maraykanka iyo Iiraan. Madaxweynaha Maraykanka iyo madaxweynaha Iiraan ayaa horaantii toddobaadkan saxiixay heshiiskii hordhaca ahaa, iyagoo ujeeddadoodu tahay in dagaalka si degdeg ah loo soo afjaro.

Sida ku cad heshiiskaas, Iiraan waxay ahayd inay dib u furto marin-biyoodka Hormuz, oo ah marinka muhiimka ah ee maraakiibta halkaas oo ay maraan 20% shidaalka iyo gaaska dabiiciga ah ee dunida.

Xiritaankiisa wax ku oolka ahi wuxuu sare u qaaday qiimaha shidaalka wuxuuna carqaladeeyey dhaqaalaha caalamka.

Maraykanku sidoo kale wuxuu oggolaaday inuu qaado go'doomin milatari oo saarnayd maraakiibta tagaysa kana soo baxaysa dekedaha Iiraan.

Heshiiskii hordhaca ahaa wuxuu sidoo kale ku jiray qorshe dhan 300 bilyan oo doollar (£224 bilyan) oo loogu talagalay "dib-u-dhiska" Iiraan, iyo in Maraykanku joojiyo "dhammaan noocyada cunaqabateynaha" saaran.

Laakiin arrinta barnaamijka nukliyeerka ee Iiraan taas oo ah sababta ugu weyn ee Maraykanku ku sheegay colaaddan weli waa mid u baahan wadaxaajood. Xilligii koowaad ee madaxtinimada Trump, wuxuu Maraykanka kala baxay heshiiskii nukliyeerka ee xilligii Obama lala galay Iiraan, wuxuuna dib u soo rogay cunaqabateyn dhaqaale.

Axaddii, maraakiib qaar ayaa u muuqday inay gelayaan, ka baxayaan, ama marayaan marin-biyoodka, sida ku cad xogta goobta ee mareegta dabagalka maraakiibta ee MarineTraffic, inkastoo Iiraan ay sheegtay arrin uu Maraykanku diiday inay xirtay marinka.

Afar markab oo shidaal sida ayaa galabtii dambe maray marin-biyoodka. Afar markab oo kale, kuwaas oo dhammaantood ahaa maraakiib xamuul ama sidayaal, ayaa u muuqday inay bari u socdaan kaddib markii ay taagnaayeen dhinaca galbeed ee laga galo marinka tan iyo dhammaadkii toddobaadkii hore. Dhanka kale, afar markab ayaa u muuqday inay galbeed uga baxayeen marinka kaddib markii ay ka shiraacdeen biyaha u dhow xeebaha Iiraan.

Xogta dabagalka ma qaban karto dhammaan dhaqdhaqaaqyada, maadaama maraakiib qaar laga yaabo inay damiyeen qalabka dabagalka.

Heshiiskii hordhaca ahaa wuxuu sidoo kale dhigayay in dagaalka la joojiyo dhammaan jihooyinka, balse Lubnaan gudaheeda duqeymaha cirka ee Israa'iil ayaa tan iyo markaas dilay ugu yaraan 67 qof, halka weerarrada Xisbullah ay dileen shan askari oo Israa'iili ah.

Israa'iil waxay ku adkaysatay in colaaddeeda Xisbullah ay ka duwan tahay dagaalka ay kula jirto Iiraan, kaas oo ay garab ka heshay Maraykanka kuna qaadday 28-kii Febraayo.

Lubnaan waxay dagaalka ku lug yeelatay wax yar kaddib, markii Xisbullah ay gantaallo ku ridday Israa'iil iyadoo uga aar gudaysa duqeyn lagu dilay hoggaamiyaha ugu sarreeya ee Iiraan.

Israa'iil waxay kaga jawaabtay olole duqeyn ah oo ka dhacay guud ahaan Lubnaan, waxayna qabsatay ku dhowaad 5% dhulka dalkaas ee koonfurta iyadoo rajaynaysa inay dib uga riixdo dagaalyahannada Xisbullah xadka waqooyi, waxayna sheegtay inaanay wax niyad ah u hayn inay ka baxdo.

Tan iyo 2-dii Maarso, 4,057 qof ayaa lagu dilay Lubnaan, sida ay sheegtay wasaaradda caafimaadka ee dalkaasi. Ugu yaraan 34 askari oo Israa'iili ah ayaa lagu dilay Lubnaan, iyo afar rayid ah oo ku nool waqooyiga Israa'iil, sida ay sheegeen mas'uuliyiinta Israa'iil.