چرا هشت کشور از ده کشور پرجمعیت در جام جهانی نیستند؟

در جمع پرشور هواداران فوتبال در روز ۱۷ ژوئن، زمانی که لیونل مسی، ستاره آرژانتین، نخستین گل خود در جام جهانی ۲۰۲۶ را با خونسردی وارد دروازه الجزایر کرد، غوغایی برپا شد.

اما حتی یک آرژانتینی هم در میان جمعیت نبود. هوادارانی که از خوشحالی بالا و پایین می‌پریدند و بسیاری از آن‌ها پیراهن مشهور «آلبی ‌سلسته» را بر تن داشتند، همگی از مردم محلی بودند که در یکی از گردهمایی‌های متعدد تماشای مسابقات در فضای باز در پایتخت بنگلادش، داکا، حضور یافته بودند.

شهرهایی در هند و اندونزی نیز میزبان گردهمایی‌های خیابانی مشابهی با همین شور و اشتیاق بوده‌اند.

این هواداران، مسی و هم‌تیمی‌هایش را به‌ جای تیم ملی کشور خود برگزیده‌اند، زیرا تیم‌های ملی کشورهایشان بارها در راه‌یابی به جام جهانی ناکام مانده‌اند.

از میان ۱۰ کشور پرجمعیت جهان، تنها دو کشور به این جام جهانی رسیده‌اند: آمریکا و برزیل. دو کشور دیگر، روسیه و نیجریه نیز قبلا بارها در جام جهانی حضور داشته‌اند. چین و اندونزی تنها یک‌ بار در بزرگ‌ترین رویداد فوتبال جهان شرکت کرده‌اند.

هند، پرجمعیت‌ترین کشور جهان، بنگلادش، اتیوپی و پاکستان نیز تاکنون فقط رویای حضور در این رقابت‌ها را در سر داشته‌اند؛ هرچند هند سهمیه حضور در جام جهانی ۱۹۵۰ برزیل را به‌دست آورد اما کمتر از یک ماه پیش از آغاز مسابقات انصراف داد.

اودیت کریم، بازیگر، نویسنده و هوادار فوتبال اهل بنگلادش، به بی‌بی‌سی گفت: «این کاملا غیرقابل قبول است که کشوری با میلیون‌ها هوادار فوتبال تا این اندازه از نظر فوتبالی عقب مانده باشد.»

پس چرا اندازه جمعیت، شاخص مناسبی برای موفقیت در فوتبال نیست؟

اندازه کشور واقعا اهمیت دارد؟

از نظر تئوری، هرچه جمعیت یک کشور بیشتر باشد، شمار ورزشکاران بالقوه‌ای که می‌توان از میان آن‌ها استعدادها را شناسایی و جذب کرد نیز بیشتر است.

هفت کشور از هشت کشوری که تاکنون جام جهانی را فتح کرده‌اند، یعنی کشورهای آرژانتین، برزیل، انگلستان، فرانسه، آلمان، ایتالیا و اسپانیا جمعیت نسبتا زیادی دارند.

تنها استثنا اروگوئه است اما درباره آن بعدا بیشتر خواهیم گفت.

با این حال استفان شیمانسکی، استاد دانشگاه و اقتصاددان بریتانیایی اعتقاد دارد که جمعیت یکی از چند عامل مهم است.

آقای شیمانسکی یکی از نویسندگان کتاب پرفروش «ساکرنومیکس» (یا اقتصاد فوتبال) است. این کتاب با تحلیل داده‌ها به بررسی موفقیت و شکست ورزشی می‌پردازد.

او می‌گوید: «فوتبال بسیار شبیه نحوه عملکرد اقتصادهای ملی است. برای شکوفایی، به انسان نیاز دارید. اما علاوه بر آن، به سرمایه و زیرساخت هم نیاز دارید. در فوتبال، این یعنی امکانات تمرینی و توانایی شناسایی استعدادها.»

آقای شیمانسکی اعقتاد دارد که اکثریت قریب به اتفاق کشورهای موفق فوتبالی یک ویژگی مشترک دیگر نیز دارند: ثروت.

استفان شیمانسکی و سایمون کوپر در کتاب ساکرنومیکس به این نتیجه رسیدند که کشورها معمولا برای کسب هر عنوان مهمی «به حداقل میانگین درآمد سرانه سالانه ۱۵ هزار دلار» نیاز دارند.

اما برزیل و آرژانتین که میانگین درآمد سرانه آن‌ها بسیار کمتر از این میزان است، در مجموع هشت عنوان قهرمانی جام جهانی را به دست آورده‌اند.

به گفته این اقتصاددان بریتانیایی، این موضوع، اهمیت عامل سوم را نشان می‌دهد: دانش فنی.

او می‌گوید: «این از طریق تجربه به دست می‌آید. کشورهایی که تاکنون جام جهانی را برده‌اند، همان کشورهایی هستند که ۱۰۰ سال پیش، پیش از پایان استعمار، در این بازی قدرت برتر بودند.»

تلاش برای جبران فاصله

به بیان ساده کشورهای موفق فوتبالی، از جمله آن‌هایی که به ‌طور منظم در رقابت‌هایی مانند جام جهانی حضور دارند، همان کشورهایی هستند که در طول تاریخ خود مسابقات بیشتری انجام داده‌اند؛ به ‌ویژه در مناطقی که سطح رقابت بالاتر بوده است، مانند: آمریکای جنوبی و اروپا.

برای نمونه، این نظریه توضیح می‌دهد که چرا اروگوئه، کشوری در آمریکای جنوبی با جمعیتی سه و نیم میلیون نفری، توانست دو بار قهرمان جام جهانی شود (۱۹۳۰ و ۱۹۵۰).

نخستین مسابقه ملی این تیم که با شکست ۶ بر صفر برابر آرژانتین همراه بود، در سال ۱۹۰۲ برگزار شد، یعنی ۱۲ سال قبل از نخستین مسابقه تیم ملی برزیل.

کشورهای آفریقایی و جنوب آسیا، که یا سابقه تشکیل دولت در آن‌ها کوتاه‌تر است یا فوتبال در آن‌ها دیرتر توسعه یافته، ناچار بوده‌اند برای جبران این فاصله سخت تلاش کنند.

برخی از آن‌ها عملکردی چشمگیر داشته‌اند. مراکش که در سال ۱۹۵۶ مستقل شد، در جام جهانی ۲۰۲۲ در قطر، نخستین کشور آفریقایی شد که به مرحله نیمه ‌نهایی راه یافت. کره جنوبی نیز در سال ۲۰۰۲، به‌ عنوان یکی از دو میزبان مسابقات، تنها کشور آسیایی شد که در میان چهار تیم برتر قرار گرفت.

اما آقای شیمانسکی می‌گوید: «از آن طرف کشورهایی مانند اندونزی، هند، بنگلادش و دیگران را می‌بینیم که نتوانسته‌اند این فاصله را جبران کنند.»

این اقتصاددان اعتقاد دارد که این کشورها به ‌دلیل کمبود منابع و توانمندی‌ها با مشکل روبه‌رو شده‌اند ولی حتی با سرمایه‌گذاری بیشتر نیز همچنان به‌ دلیل کمبود دانش فنی با دشواری روبه‌رو خواهند بود.

مشکلات اتیوپی

اتیوپی تاکنون هرگز به جام جهانی صعود نکرده است. این کشور در سال ۱۹۶۲ قهرمان جام ملت‌های آفریقا شد ولی بهترین فرصتش برای رسیدن به جام جهانی در مرحله انتخابی آفریقا برای مسابقات ۲۰۱۴ رقم خورد؛ جایی که اتیوپی به مرحله نهایی انتخابی رسید اما در مجموع دو مسابقه رفت و برگشت از نیجریه شکست خورد.

در حال حاضر فوتبال اتیوپی با آنچه رسانه‌های محلی از آن به‌ عنوان کمبود شدید سرمایه‌گذاری در این ورزش یاد می‌کنند، روبه‌رو است. یکی از نمونه‌های آن این است که فصل جاری لیگ حرفه‌ای این کشور به ‌دلیل کمبود ورزشگاه‌های مناسب برای میزبانی مسابقات با مشکل روبرو شده است.

کیفله سیفه، مدیرعامل لیگ برتر اتیوپی، ۲۷ ژوئن به روزنامه ریپورتر گفت: «در این فصل بیش از ۳۸۰ مسابقه را تنها با استفاده از سه ورزشگاه مورد تایید برگزار کرده‌ایم.»

این کمبود بر تیم ملی مردان اتیوپی نیز تاثیر گذاشته و این تیم ناچار شده است مسابقات خانگی خود در مرحله انتخابی جام جهانی در قاره آفریقا را در مراکش برگزار کند.

کریکت؛ مانع یا بهانه در جنوب آسیا؟

به نظر می‌رسد که برخی کشورها قربانی موفقیت در ورزش‌های دیگرند. هند یکی از قدرت‌های برتر کریکت جهان است و لیگ حرفه‌ای این کشور، ثروتمندترین لیگ کریکت جهان به ‌شمار می‌رود.

به گفته شیام تاپا، ملی‌پوش پیشین هند، این موضوع موجب دشواری جدی در جذب استعدادها شده است. به نظر او موفقیت لیگ برتر هند باعث شده است والدین طبقه متوسط و طبقه متوسط رو به بالا بیش از پیش فرزندان خود را از فوتبال دور و به ‌سوی کریکت هدایت کنند.

او به بی‌بی‌سی گفت: «آن‌ها [والدین] باید درک کنند که اگر فرزندانشان بتوانند در فوتبال هم حرفه‌ای شوند، می‌توانند درآمد بالایی داشته باشند.»

اما اودیت کریم می‌گوید که کشورهایی مانند استرالیا و نیوزیلند، با وجود آنکه از قدرت‌های کریکت به ‌شمار می‌روند، در فوتبال نیز در حال پیشرفت هستند و به جام جهانی راه پیدا می‌کنند.

او درباره وضعیت بنگلادش می‌گوید: «محبوبیت کریکت صرفا یک بهانه است. ما به ‌سادگی آمادگی و ساختار لازم را برای آنکه یک کشور بتواند در جام جهانی [فوتبال] بازی کند، نداریم.»

آیا چین یک غول خفته است؟

شاید وضعیت چین از همه پیچیده‌تر باشد. این کشور در دهه‌های اخیر یکی از موفق‌ترین کشورهای تاریخ بازی‌های المپیک شده است، اما تلاش‌هایش در فوتبال مردان به نتایج مشابهی منجر نشده است.

مارک درایر، کارشناس فوتبال چین، می‌گوید: «از نظر تئوری هیچ دلیلی وجود ندارد که چین نتواند فوتبالیست‌هایی در کلاس جهانی پرورش دهد. مشکل اصلی این است که در چین همه‌ چیز تحت کنترل دولت است و همه ‌چیز از بالا به پایین اداره می‌شود. شما به افرادی فوتبالی نیاز دارید که درباره فوتبال تصمیم بگیرند ولی دخالت سیاسی بیش از حد است.»

چین از سال ۲۰۰۲ تاکنون دیگر به جام جهانی بازنگشته است. این در حالی است که این کشور از دهه ۲۰۱۰ سرمایه‌گذاری سنگینی در فوتبال انجام داده است. بخشی از این سرمایه‌گذاری شامل جذب شمار زیادی از چهره‌های سرشناس فوتبال آمریکای جنوبی و اروپا به لیگ حرفه‌ای این کشور بود تا سطح مسابقات ارتقا یابد.

اندونزی نیز مانند چین تنها یک‌ بار حضور در جام جهانی را تجربه کرده است؛ در سال ۱۹۳۸، زمانی که با نام «هند شرقی هلند» و به عنوان مستعمره هلند در این رقابت‌ها شرکت کرد.

با این حال اندونزی در مسیر صعود به جام جهانی ۲۰۲۶ عملکرد خوبی داشت و به مرحله نهایی مسابقات انتخابی رسید.

اما شاید این موفقیت را بیشتر بتوان با تصمیم این کشور برای جذب بازیکنان اروپایی دارای ریشه اندونزیایی توضیح داد، نه اتکا به استعدادهای پرورش‌یافته در داخل کشور.

جروم ویراوان، دبیر اخبار بخش اندونزیایی بی‌بی‌سی، می‌گوید: «گاهی هشت یا ۹ بازیکن متولد اروپا در ترکیب اصلی اندونزی حضور داشتند.»

پاکستان و بنگلادش نیز در مرحله گروهی انتخابی آسیا حذف شدند و در شش مسابقه خود حتی یک پیروزی هم به دست نیاوردند. پاکستان همچنین بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵، به ‌دلیل درگیری‌های سیاسی در نهاد اداره‌کننده فوتبال این کشور، سه بار از سوی فیفا از حضور در مسابقات بین‌المللی محروم شد.

لذت بردن از این جشن؛ به هر شکل ممکن

بنابراین، برای هواداران فوتبال در بسیاری از کشورها، افتخار حضور موفق در جام جهانی شاید هنوز بسیار دور از دسترس به نظر برسد.

کریم می‌گوید تا آن زمان، نکته تسلی‌بخش فقط این است که از این جشن فوتبال لذت ببرند: «اگر بخواهم واقع‌گرا باشم، بعید است که در طول عمرم شاهد حضور بنگلادش در جام جهانی باشم. اما هواداران فوتبال بنگلادش همچنان می‌خواهند از تک‌تک لحظه‌های شادی این مسابقات لذت ببرند.»