چرا ایران هم‌زمان از طالبان و مخالفان آن برای شرکت در مراسم خامنه‌ای دعوت کرد؟

تصمیم ایران برای دعوت هم‌زمان از یک هیئت بلندپایه طالبان و چهره‌های برجسته مخالفان افغان به مراسم تشییع علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، و بنا بر گزارش‌ها برگزاری تشریفات رسمی مشابه برای هر دو طرف، بحث‌هایی را درباره سیاست تهران در قبال افغانستان برانگیخته است.

ملا عبدالغنی برادر، معاون نخست‌وزیر، و امیرخان متقی، وزیر خارجه، نمایندگان طالبان در این مراسم بودند. هم‌زمان احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی افغانستان، و محمد محقق، سیاستمدار باسابقه هزاره، از سوی مخالفان در مراسم حضور یافتند.

در جریان مراسم، مجری برنامه احمد مسعود را به عنوان رهبر «هیئت عالی‌رتبه مقاومت افغانستان» معرفی کرد. همچنین آیاتی از قرآن با مضمون دعا برای پیروزی هنگام حضور هیئت طالبان تلاوت شد.

بنا بر گزارش‌ها ایران همچنین از نمایندگان لشکر فاطمیون - متشکل از نیروهای شیعه افغان که در سوریه با گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) می‌جنگیدند - و حامد کرزی، رئیس‌جمهور پیشین افغانستان، دعوت کرده بود، هرچند بر اساس گزارش‌ها طالبان مانع حضور آقای کرزی در این مراسم شدند.

تهران دولت طالبان را به رسمیت نشناخته است، اما از زمان بازگشت این گروه به قدرت در سال ۲۰۲۱، روابط نزدیک دیپلماتیک و اقتصادی با آن برقرار کرده و به بزرگ‌ترین شریک تجاری آن تبدیل شده است.

ایران می‌گوید با همه طرف‌ها تعامل می‌کند

نه تهران و نه مقام‌های طالبان رسما درباره دعوت‌های خبرساز در مراسم تشییع علی خامنه‌ای اظهار نظر نکرده‌اند. با این حال، حسن کاظمی قمی، نماینده ویژه پیشین ایران در امور افغانستان، از دعوت از احمد مسعود دفاع کرد و به ایراف‌نیوز گفت که سیاست جمهوری اسلامی، صرف‌نظر از این‌که «کدام جریان در افغانستان بر سر قدرت باشد»، این است که «به مردم افغانستان توجه داشته باشد».

او افزود که مردم افغانستان نمایندگان گوناگونی دارند و در حالی که «نمایندگان بخشی از مردم افغانستان» اکنون اداره کشور را در دست دارند، نمایندگان بخش دیگری از جامعه در قدرت نیستند.

آقای کاظمی قمی همچنین گفت رابطه ایران با مردم افغانستان «فرهنگی، تمدنی، اعتقادی و اخلاقی» است و «نباید صرفا از منظر سیاسی به آن نگریسته شود».

عمر داوودزی، سفیر پیشین افغانستان در ایران، به دویچه‌وله گفت که از این دعوت‌ها «متعجب نشده است» و آن را نشانه‌ای از «بلوغ دیپلماتیک ایران» دانست. او در عین حال اشاره کرد که هیئت طالبان از سطح بالاتری از تشریفات برخوردار بود و از جمله با رئیس‌جمهور و وزیر خارجه ایران دیدار کرد.

احمد سعیدی، تحلیلگر سیاسی، هم گفت این دعوت‌ها «فراتر از تشریفات دیپلماتیک، حامل پیام‌های مهم سیاسی و راهبردی» بوده است.

او افزود: «دعوت هم‌زمان از طالبان و مخالفانشان این پیام را منتقل می‌کند که ایران، دست‌کم در عرصه عمومی، خود را حامی انحصاری هیچ جریان سیاسی در افغانستان نمی‌داند و می‌کوشد با همه بازیگران اصلی این کشور تعامل داشته باشد. این رویکرد نشان‌دهنده انعطاف‌پذیری سیاست خارجی ایران در قبال افغانستان است.»

گروه‌های مخالف از این اقدام استقبال کردند

چهره‌ها و هواداران مخالف طالبان عمدتا از تصمیم ایران استقبال کردند و آن را رد نمادین ادعای طالبان مبنی بر نمایندگی انحصاری افغانستان دانستند.

حزب «روند سبز افغانستان» به رهبری امرالله صالح، معاون پیشین رئیس‌جمهور، از ایران به خاطر دعوت از احمد مسعود و محمد محقق تشکر کرد و گفت این اقدام پیامی نمادین داشت مبنی بر این‌که طالبان نماینده جامعه چندقومیتی افغانستان نیستند.

بشیر ته‌ینج، سخنگوی عبدالرشید دوستم، معاون پیشین رئیس‌جمهور افغانستان، نیز انتقادهای حامیان طالبان را به تمسخر گرفت.

او گفت: «یک ویدیوی یک‌دقیقه‌ای از رهبران مقاومت ملی [در مراسم تشییع] کافی بود تا آن‌ها را به لرزه درآورد؛ حال تصور کنید اگر اقدامی هماهنگ‌تر و جدی‌تر انجام شود، چه خواهد شد.»

حامیان طالبان ایران را به «بازی دوگانه» متهم می‌کنند

اگرچه مقام‌های طالبان رسما واکنشی نشان نداده‌اند، اما چهره‌های نزدیک به این گروه از تهران به دلیل میزبانی از مخالفان طالبان در کنار هیئت رسمی این گروه انتقاد کردند.

حسابی در شبکه ایکس که گفته می‌شود متعلق به نعیم وردک، معاون وزیر خارجه طالبان، است، نوشت: «در حالی که همدردی خود را با مردم شریف ایران ابراز می‌کنیم، احترام به حاکمیت دولت افغانستان همچنان یکی از اولویت‌های اساسی ما در روابط با دیگر کشورهاست.»

در ادامه این پیام آمده است: «حضور مخالفان دولت افغانستان در قالب یک هیئت و استقبال رسمی کشور میزبان از آنان، موضوعی نگران‌کننده است و انتظار می‌رود تهران در این زمینه توضیحات لازم را ارائه کند.»

بلال فاطمی، تحلیلگر نزدیک به طالبان، ایران را به انجام «بازی دوگانه» متهم کرد و هشدار داد که این رویکرد می‌تواند پیامدهای منفی برای تهران داشته باشد.

او به تلویزیون طلوع‌نیوز گفت: «ایران در حال دامن زدن به آتش در این سرزمین است.»

منصور حقانی، از حامیان طالبان، نیز اقدام ایران را «مغایر با همه اصول اسلامی، دیپلماتیک و همسایگی» توصیف کرد.

او گفت: «امارت اسلامی [حکومت طالبان] که در افغانستان کمر آمریکا را شکست، بسیار متفاوت از کسانی است که ۲۰ سال با وفاداری در خدمت ایالات متحده بودند.»

او افزود: «ایران افرادی را به مراسم تشییع رهبر خود آورد که ۲۰ سال بر سر سفره قاتل رهبرشان نشسته بودند.»