حملات اخیر و کاهش چشمگیر تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز

طبق گزارش شرکت اطلاعات دریایی کپلر، روز چهارشنبه تنها ۲۳ نفتکش و کشتی باری از تنگه هرمز عبور کردند که در مقایسه با عبور۴۷ کشتی در هفته قبل، کاهش چشمگیری را نشان می‌دهد.

سه کشتی که این هفته مورد حمله قرار گرفتند، از مسیر پیشنهادی آمریکا از طریق آب‌های عمان استفاده می‌کردند. ایران بارها گفته است که تنها «مسیر امن»، مسیر جداگانه‌ای از طریق آب‌های نزدیک به این کشور است.

دهه‌هاست که کشتی‌ها بدون مجوز از تنگه هرمز رد شده‌اند، تنگه‌ای که بیش از یک پنجم نفت و گاز جهان و همچنین محموله‌های کود و سایر کالاهای حیاتی از طریق آن صادر می‌شود.

طبق گزارش مرکز اطلاعات دریایی مشترک (JMIC)، پیش از شروع درگیری‌ها، روزانه تقریبا ​​۱۳۸ کشتی از این تنگه عبور می‌کردند. پس از آنکه در ۲۸ فوریه آمریکا و اسرائیل حملات خود را به ایران آغاز کردند، تعداد کشتی‌های عبوری به تعداد انگشت‌شماری کاهش یافت.

ایران با حمله به کشتی‌ها و مین‌گذاری، عملا تنگه هرمز را بست و ایالات متحده نیز با محاصره دریایی و مسدود کردن ورود و خروج کشتی‌ها به بنادر ایران، به اقدام این کشور پاسخ داد.

تفاهم‌نامه‌ای که در ۱۷ ژوئن برای پایان جنگ امضا شد، شامل گام‌هایی برای بازگشایی تنگه هرمز بود. واشنگتن همچنین موافقت کرد که محاصره دریایی را لغو کند و تحریم‌ها علیه صادرات نفت ایران را کاهش دهد.

پس از این توافق، سطح کلی ترافیک در تنگه هرمز در نقطه اوج به ۷۲ کشتی در روز ۲۴ ژوئن افزایش یافت.

دلیل حمله به کشتی‌ها چه بود؟

ایران در طول مذاکرات با آمریکا، همواره تاکید داشت که از این حق برخوردار است که تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز را کنترل کند و برای عبور آن‌ها، هزینه‌ دریافت کند.

آمریکا و متحدانش در خلیج فارس، و همچنین دولت‌های اروپایی و آسیایی، با این امر مخالفند و می‌گویند عبور از تنگه هرمز باید به شرایط پیش از شروع درگیری‌ها و بدون هرگونه محدودیت بازگردد.

پس از تفاهم‌نامه پایان جنگ، دولت ایران مسیری را در شمال این آبراه و نزدیک به سواحل این کشور ایجاد کرد تا کشتی‌ها از آن استفاده کنند.

قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا، پس از حملات این هفته به کشتی‌ها دوباره بر آن تاکید کرد: «تنها مسیر امن برای عبور کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در تنگه، مسیری است که توسط جمهوری اسلامی ایران تعیین شده است.»

پس از امضای تفاهم‌نامه، مرکز اطلاعات دریایی مشترک (JMIC) به کشتی‌ها توصیه کرد مسیر متفاوتی را از طریق آب‌های عمان در جنوب تنگه طی کنند. داده‌های کپلر نشان می‌دهد که تعداد کشتی‌هایی که از این مسیر عمانی استفاده کردند، در ۲۵ ژوئن به اوج خود یعنی ۲۸ کشتی رسید و از تعداد عبور کشتی‌ها از مسیر ایران پیشی گرفت.

در ۲۵ و ۲۷ ژوئن، دو کشتی در آب‌های عمان مورد حمله قرار گرفتند و ایران به همه کشتی‌ها هشدار داد که فقط از مسیرهای تایید شده از سوی این کشور استفاده کنند.

دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، ایران را به «نقض احمقانه» آتش‌بس متهم کرد و ارتش این کشور به اهدافی در ایران حمله کرد.

ایران نیز در مقابل، ایالات متحده را به نقض تفاهم‌نامه متهم کرد و اعلام کرد که به اهداف مرتبط با نیروهای آمریکایی در منطقه حمله کرده است.

تعداد کشتی‌هایی که از مسیر عمان عبور می‌کنند، پس از آغاز حملات کاهش یافت، اما بعدا در سطح پایین‌تری نسبت به قبل ادامه یافت.

چه اتفاقی افتاد؟

حملات به سه کشتی در این هفته منجر به کاهش تعداد کشتی‌هایی شده که از مسیر توصیه شده آمریکا در نزدیکی عمان استفاده می‌کنند. هر سه کشتی - یک تانکر گاز طبیعی مایع (LNG) متعلق به قطر، یک تانکر نفت خام متعلق به عربستان سعودی و یک تانکر نفت خام با پرچم لیبریا - در حال عبور از تنگه در نزدیکی مسیر عمان بودند که مورد حمله قرار گرفتند.

به گفته کپلر، پس از این حملات، تعداد کشتی‌هایی که از مسیر عمان از طریق تنگه هرمز استفاده می‌کردند، به طور کامل متوقف شده است.

روز چهارشنبه هیچ کشتی از این تنگه استفاده نکرد و این تعداد نسبت به سه کشتی در روز قبل کاهش یافت. این تعداد در هفته قبل از حملات اخیر، به طور متوسط ​​حدود ۱۰ کشتی در روز بود.

مارتین کلی، تحلیلگر ارشد اطلاعاتی در شرکت امنیتی ای‌او‌اس ریسک گروپ، معتقد است که دور فعلی حملات از یک الگوی آشنا پیروی می‌کند.

به گفته او: «اکنون کمی بحث و جدل بین ایران و آمریکا رخ می‌دهد تا آنکه آن‌ها دوباره بر سر میز مذاکره برگردند، در این میان گذر کشتی‌ها از تنگه با احتیاط ادامه خواهد داشت تا زمانی که ایران به کشتی دیگری حمله کند و این چرخه تکرارشود.»

متن تفاهم نامه ایران و آمریکا درباره تنگه هرمز چه می‌گوید؟

یادداشت تفاهمی که در ۱۷ ژوئن بین ایران و ایالات متحده امضا شد، تهران را متعهد کرد که «تمام تلاش خود را برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری به مدت ۶۰ روز و بدون هزینه به کار گیرد.»

همچنین قرار شد ایران با سلطان‌نشین عمان برای تعریف مدیریت آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز تعامل کند.

بنابر برداشت تهران، این بخش‌های توافق، کنترل تنگه را به ایران می‌سپرد، اما منتقدان تفاهم‌نامه معتقدند برای رعایت عبور آزاد کشتی‌ها از تنگه در این متن، از سوی ایران هیچ گونه تعهدی پیش‌بینی نشده است.

جنیفر پارکر، متخصص امنیت دریایی در دانشگاه نیو ساوت ولز، می‌گوید: «این تفاهم‌نامه به ویژه در مورد مسائل مربوط به تنگه هرمز مبهم است، اما به ایران هم اجازه حمله به کشتی‌های غیرنظامی در آب‌های عمان را نمی‌دهد.»

نگرانی‌ها در مورد مین‌‌گذاری‌های ایران حتی پیش از آغاز درگیری در خطوط کشتیرانی شناخته شده بین‌المللی، در کاهش ترافیک نسبت به سطح قبل از جنگ نیز نقش داشته است.

روز پنجشنبه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از طریق خبرگزاری نزدیک به خود بیانیه‌ای صادر کرد و اعلام کرد: «قدرت‌های خارجی نباید هیچ ادعایی بر این سرزمین یا تنگه هرمز داشته باشند».

سپاه در این بیانیه هشدارداد: «هرگونه دخالت در تعیین مسیرهای کشتیرانی با واکنشی کوبنده مواجه خواهد شد و روند بازگشایی تدریجی را به طور جدی مختل خواهد کرد.»

بازگشایی تنگه هرمز، چالشی برای آمریکا

دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، روز چهارشنبه در اجلاس ناتو گفت که تفاهم‌نامه «تمام شده» است، اما مذاکرات بین ایران و آمریکا می‌تواند ادامه یابد.

پس از لغو مجوز وزارت خزانه‌داری آمریکا که به طور موقت تحریم‌ها بر صادرات نفت ایران را کاهش داده بود، ایران واشنگتن رابه نقض تفاهم نامه بین دو کشور متهم کرد.

جنیفر پارکر می‌گوید: «ایالات متحده به وضوح امیدوار بود که مشوق‌های مالی تفاهم نامه که به نظر برخی از منتقدان بیش از حد سخاوتمندانه است، ایران را از اهرم کنترل کشتیرانی در تنگه هرمز منصرف کند. اما به نظر می‌رسد باید در این رویکرد تجدید نظر شود.»

به گفته این متخصص امنیت دریایی: «نه وعده‌های اقتصادی و نه تهدید به مجازات، تاکنون باعث تغییر در رفتار ایران نشده است. چالش فعلی متعادل کردن نسبت هویج و چماق است.»