چرا اسرائیل با فسفر سفيد به جنوب لبنان حمله مىكند؟
منبع تصویر، AP
- نویسنده, بیبیسی فارسی و عربی
- شغل, در بیروت، قاهره و لندن
- منتشر شده در
اسرائیل در شش ماه گذشته به شلیک خمپارههاى حامل فسفر سفید به جنوب لبنان ادامه داده است. گازى سمی كه استنشاقش برای انسان خطرناک است و همچنين مىتواند سوختگى شديدى ايجاد كند. به همين در چارچوب قوانين بينالمللى، شرايط و محدوديتهاى سخت و سختى بر آن وضع شده است.
ارتش اسرائیل میگوید استفادهاش از این سلاح بحث برانگیز قانونی است. با این حال، گروههای حقوق بشرى استدلال میکنند که در بعضى موارد حملات اسرائيل با فسفر سفيد میتواند جنایت جنگی محسوب شود. آمريكا گفته است که درباره نحوه استفاده اسرائیل از فسفر سفید در غزه و لبنان تحقیق خواهد کرد.
آیا نیروهای اسرائیلی با حملات فسفر سفيد بر مناطقى كه غیرنظامیان در آن حضور دارند قانون را زیر پا مىگذارند؟ یا در زمان جنگ چنین کاری در چارچوب قانون است؟
«مثل یک مه سفید حرکت میکند. اما با برخورد به زمین تبدیل به پودر میشود.»
علی احمد ابوسمره، کشاورز ۴۸ ساله اهل جنوب لبنان، ١٩ اكتبر ٢٠٢٣ را به خوبى به خاطر دارد. آن روز او ناگهان خود را غرق در ابر متراکمى از يك دود سفيد ديد.
«میگویند بوی آن شبیه سیر است، اما بسیار بدتر از آن است. بويش غیر قابل تحمل بود. بدتر از فاضلاب.»
علی مشاهداتش از يكى از حملات فسفر سفيد بر روستايشان را توصيف مىكند.
فسفر سفید که در دمای ٨١٥ درجه سانتیگراد میسوزد، بسیار قابل اشتعال و به شدت سمی است. علی از روستای ضهيره است. درست لب مرز لبنان با اسرائيل. او میگوید: «آب از چشمانمان سرازیر شده بود. اگر دهان و بینی خود را با یک تکه پارچه خیس نپوشانده بوديم، شاید امروز زنده نبودیم.»
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
اینجا مشترک شوید
پایان % title %
از زمان آغاز جنگ غزه، تنش در مرز اسرائیل و لبنان هم بالا گرفت. نيروهاى اسرائيلى، حملات موشکی وپهپادی حزبالله را با بمبارانهاى هوایی و شليك توپخانههايشان پاسخ دادند. ازجمله، حمله با توپهاى حامل فسفر سفيد.
هنگامی که فسفر سفید از پوسته گلوله خارج مىشود، با اکسیژن تركيب شده و دود غليظى ایجاد میکند. دودى كه مىتواند بهعنوان پوششى سريع و كارآمد برای سربازان روی زمین فراهم کند و آنها را از ديد دشمنان پنهان کند. تاكتيك نظامی موثرى كه قانونی محسوب مىشود. با این حال، طبق قوانین بینالمللی، مسئولیت حفاظت از غیرنظامیان در جریان درگیریهای مسلحانه بر عهده همه طرفها است و طرفهاى درگير بايد تمام تمهيدات را براى اجتناب از آسيب رساندن به آنها و اموالشان اتخاذ كنند.
فسفر سفید توسط اکثر ارتشهای بزرگ جهان در قرن گذشته استفاده شده است. بهگفته سازمان جاسوسى آمريكا، اتحاد جماهیر شوروی در طول جنگ جهانی دوم آن را به طور گسترده بكار گرفت. آمريكا به استفاده از آن در عراق در سال ٢٠٠٤ و بعد در سوریه و عراق علیه داعش در سال ٢٠١٧ اعتراف کرد. اسرائیل نیز استفاده از فسفر سفيد را در طول حمله سالهاى ٢٠٠٨-٢٠٠٩ به غزه پذيرفت. اما پس از آنكه سازمان ملل اعلام کرد اسرائیل اين مهمات را «به طور سيستماتيك و بیپروا» بكار گرفته، ارتش اسرائیل گفت که استفاده از آن را در سال ٢٠١٣ متوقف خواهد کرد.
نيروهاى حزبالله معمولا به صورت واحدهای کوچک دو تا چهار نفره حرکت میکنند و با استتار در مناطق جنگلى نزديك مرز حملات موشكى و راكتی عليه نيروهاى اسرائيلى انجام مىدهند. در چنين شرايطى ايجاد ديوارهاى از دود غليظ فسفر سفيد مىتواند یکی از راههای اسرائیلیها براى مختل كردن هدفگیری آنها باشد.
اما على مىگويد روزهايى كه روستايشان هدف حملات با فسفر سفيد بود، هیچ گروه مسلحی در منطقه حضور نداشت: «اگر حزبالله آنجا بود، مردم به آنها میگفتند که بروند و نزديك خانههايشان نشوند چون روستائيان نمیخواهند بمیرند.»
«حزب الله آنجا نبود.»
بیبیسی مستقلا نتوانست حضور یا عدم حضور گروههای مسلح در ضهيره در حول و حوش روزهای حملات را راستیآزمایی کند.
منبع تصویر، Reuters
خالد قرایتم، از تيم امداد و نجات يكى از اولين كسانى بود كه هنگام اين حملات بر ضهيره در ميدان بود.
«ما شروع به تخلیه افرادی کردیم که به خاطر استنشاق فسفر سفيد از هوش رفته بودند.»
او مى گويد در حالی که همچنان در تلاش برای رسیدن به مردم بودند، تيم امداد هم هدف حمله قرار گرفت.
«آنها سه گلوله فسفر سفيد به سمت ما شلیک کردند. یا برای اینکه ما را از نجات مردم بازدارند یا برای ایجاد ترس.»
خالد به یاد دارد که حداقل ۹ نفر را به بیمارستان ایتالیایی در شهر صور منتقل کرد. از جمله پدر خودش ابراهیم.
ابراهیم ۶۵ ساله به دلیل مشکلات شدید تنفسی سه روز در بیمارستان بستری بود. پزشك او، دکتر محمد مصطفی مى گوید او بسیاری از بیمارانی را که آن روزها در معرض فسفر سفید قرار گرفتند، معالجه کرده است.
«بیماران با علائم خفگی و تنگى نفس شديد، تعریق زیاد، استفراغ مزمن و ضربان قلب نامنظم مراجعه کرده بودند. لباسهاى آنها بوى سير مى داد كه مشخصه فسفر سفيد است. نتایج خون آنها قرارگرفتنشان در معرض فسفر سفید را تایید كرد. »
منبع تصویر، AP
سه ماه بعد از حمله كه با ابراهیم ملاقات كرديم، چشمانش قرمز بود. پوست بازوها و پاهایش پوشیده از جوش و پوسته پوسته شده بودند. پزشکان به او گفتهاند که همه اينها به خاطر فسفر سفید است.
ابراهیم میگوید: «از دهه ١٩٧٠ ما چندين جنگ را پشت سر گذاشتهایم. اما چیزی شبیه به این نديده بوديم. اين بمبها خيلى نزديك خانههای ما فرود آمدند.»
به گفته ابراهیم وقتى او سعى کرد فرار كند، یک بمب فسفرى در شش متری ماشینش فرود آمد. او میگوید که پهپادهاى تجسسی ارتش اسرائیل بالای سرشان در پرواز بودند.
«آنها میتوانستند ما را ببینند اما بیپروا شليك میکردند.»
در پاسخ به شاهدان که گفتهاند فسفر سفید «بی پروا» و در مناطق پرجمعیت استفاده شده، ارتش اسرائیل به بیبیسی گفت:
«دستورالعملهای ارتش اسرائیل مستلزم آن است که فسفر سفید در مناطق پرجمعیت، استفاده نشود. مگر در موارد استثنايى. اين موارد استثناء موضوعات عملیاتی هستند که طبقهبندی شده و قابل افشا نیستند.»
اثبات فسفر سفید
بلافاصله پس از حمله به روستای علی، گزارشهایی در فضای مجازی منتشر شد. در ابتدا ارتش اسرائیل استفاده از مهمات فسفر سفید را رد کرد. اما بعد با چرخشى صد و هشتاد درجه به استفاده از آن اعتراف کرد اما تاكيد كرد كه اين كار«در چارچوب قوانین بینالمللی» بوده است.
با بررسی تمام شواهد موجود، بیبیسی توانست به طور مستقل استفاده از فسفر سفید در ضهيره وهمچنین در سه روستای دیگر در امتداد مرز در شش ماه گذشته را تأیید کند.
منبع تصویر، AP
بیبیسی در کفاركلا قطعهای از خمپارهاى را که بین دو خانه مسكونى فرود آمده بود به دست آورد و آزمایش شیمیایی کرد. این تجزیه و تحلیل توسط یک استاد سرشناس شیمی انجام شده است. به دلیل مسائل امنیتی، او خواست نامش فاش نشود.
پروفسور با پوشیدن ماسک گاز و پوشش ايمنى کامل، چندین توده چسبناک تیره روی لبه داخلی قطعه فلزی را بررسی میکند.
«این بخشی از یک گلوله هویتزر ١٥٥ میلیمتری است. علامت M825A1 نشان میدهد که این یک مهمات فسفر سفید ساخت آمریکاست.»
او یک فندک نزديك تودههاى چسبناک نگه میدارد و نشان مىدهد كه اين تودهها چطور بلافاصله آتش میگیرند.
«تصور کنید سعی میکنید این ماده را در حالی که میسوزد و به پوست شما میچسبد از لباس خود پاک کنید.»
او میگوید حتی پس از سى روز، بقایای فسفر سفید همچنان میتواند مشتعل شود.
خالد قرايتم از تيم امداد و نجات، اسرائیل را به استفاده عمدی از فسفر سفید برای دور کردن مردم از مناطق مرزی متهم میکند.
او میگوید: «ما زندگی روستایی زیبایی داشتیم. آنها به عمد شروع به بمباران مناطق جنگلی با فسفر کردند تا درختان زیتون و باغهای آووکادو را بسوزانند.»
در پاسخ به اين ادعاى خالد، ارتش اسرائیل گفت: «ارتش اسرائیل به طور کامل هرگونه ادعایی مبنی بر استفاده از مهمات دودزا برای بیرون راندن غیرنظامیان از مرز لبنان را رد میکند.»
آیا اسرائیل قانون را زیر پا گذاشته است؟
مهمات فسفر سفید سلاح شیمیایی محسوب نمیشود و حتی اصطلاح سلاح «آتشزا» براى آن نيز بحث برانگیز است.
طبق قوانین بینالمللی، محدودیتهایی برای سلاحهایی وجود دارد که عمدتاً برای ایجاد آتش یا سوزاندن اهداف طراحی شدهاند. و اين موردى است كه نگاههاى ضد و نقيض دربارهاش وجود دارد. اکثر کشورها، از جمله اسرائیل، بر سر اين توافق دارند كه اگر از فسفر سفید مشخصا برای ایجاد ديواره دود استفاده شود و نه شروع آتشسوزی (حتی اگر آتش اتفاقى رخ دهد)، قانون سلاحهای آتشزا دیگر اعمال نمیشود.
دیدهبان حقوق بشر اما با اين نگاه مخالف است. آنها میگویند که نقاط مبهم بسيارى در اين قانون وجود دارد.
رمزی قيس، محقق ديدهبان حقوق بشر میگوید: «این کنوانسیون حاوی نقاط مبهم بسيارى است، بهویژه در رابطه با تعریفش از سلاحهای آتشزا. اما طبق قوانین بینالمللی بشردوستانه، همه طرفهای درگیر باید اقدامات احتیاطی ممکن را برای جلوگیری از آسيب به غیرنظامیان انجام دهند. مخصوصاً هنگام استفاده از مهمات با فسفر سفید.»
پروفسور بیل بوثبی، وکیل مستقل و کارشناس نظامی میگوید، برای اینکه مشخص شود اسرائیل قانون را نقض کرده است یا نه، مشكل «تقابل شواهد» وجود دارد.
پروفسور بوثبی میگوید: «اسرائیلیها میگویند که هدف آنها ایجاد یک پرده دود بوده است. روستاییان میگویند هیچ دليلى براى ایجاد اين پرده دود وجود نداشته زیرا هیچ گروه مسلحى در منطقه حمله نبوده است. اگر حرف آنها درست است اين سوال مطرح مىشود که چرا از فسفر سفید استفاده شده؟ براى دانستن پاسخ بايد بدانيم كه كسانى كه در مورد حمله تصمیم میگرفتند، چه شواهدى ديدهاند يا چه در سر داشتهاند.»
پروفسور بوثبی میگوید: «اينجا بحث «تناسب» نوع حمله با هدف هم کلیدی است. این كه آيا آسيب ايجاد شده بیش از دستاوردهای نظامی مورد انتظار هست يا نه؟ لازم است مشخص شود که آسیب به غیرنظاميان و املاك و اشياء آنها، بيشتر از مزیت نظامی مشخص و مستقیمی است که آنها پیش از حمله پیشبینی میكردند؟.»
پروفسور بوثبی میگوید پاسخ به اين نكته هم باز بسته به دانستن چيزى است كه در ذهن کسانی بوده که در مورد حمله تصمیم میگرفتند و اينكه هدفشان چه بوده است.
اسرائيل در پاسخ به سوال بىبىسى فارسى درباره اينكه اهدافشان چه بوده تنها به اشاره به «طبقه بندى و سرى» بودن آن «اهداف عملياتى» بسنده كرد.
