عملیات اقتصادی ترامپ چقدر می‌تواند به ایران آسیب برساند؟

تقریباً شش ماه پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، قول پیروزی سریع علیه ایران را داد، به نظر می‌رسد که این درگیری متوقف شده و چشم‌انداز پیروزی نظامی یا احتمال رسیدن به یک توافق کم‌رنگ‌تر می‌شود.

ترامپ برای شکستن این بن‌بست، وعده یک «عملیات اقتصادی خردکننده» را داده که در آن هر کشوری که با ایران تجارت کند، با «عواقب اقتصادی شدید» روبرو خواهد شد.

با این حال، ایران مدت‌هاست که با تحریم‌ها روبرو بوده و تاکنون تمایل خود را برای تحمل شرایط دشوار و ظرفیت سازگاری با فشارهای اقتصادی و نظامی سنگین در طول درگیری نشان داده است.

سوال اصلی برای ایالات متحده این است که آیا تحریم‌های بیشتر، در جایی که سایر استراتژی‌ها شکست خورده‌اند، مؤثر خواهد بود؟

مکانیسم دقیق کارزار فشار اقتصادی جدید آمریکا همچنان نامشخص است و اسکات بسنت، وزیر دارایی، قول داده که آنها را در یک کنفرانس خبری در روز دوشنبه ۲۴ اوت/ ۲ شهریور فاش کند.

اما آقای بسنت در مصاحبه‌ای با شبکه سی‌ان‌بی‌سی روشن کرد که ایالات متحده مایل است علیه هر کشوری - دوست یا دشمن - که به ایران کمک می‌کند، اقدام کند.

او در سخنان روز پنجشنبه خود گفت: «شما یا با ما هستید یا علیه ما. اگر اصرار به تجارت با ایران داشته باشید، چه انتقال پول، چه خرید نفت ایران یا انجام حمل و نقل دریایی، آنگاه وزارت دارایی و دولت ایالات متحده... تمام توان و نیروی خود را برای اعمال تحریم‌ها علیه شما به کار خواهند گرفت.»

جی دی ونس، معاون اول رئیس‌جمهور آمریکا، تحریم‌ها را به عنوان «مرحله جدیدی» از درگیری توصیف کرده است که در آن فشار اقتصادی «مؤثرترین» ابزار موجود برای ایالات متحده است.

آقای ونس در برنامه کلی تراویس و باک سکستون گفت: «آنها سعی خواهند کرد فشار اقتصادی را بر ما اعمال کنند، اما واقعیت چند هفته گذشته این است که آنها فشار بسیار بیشتری نسبت به ما احساس کرده‌اند.»

او افزود: «ما این روند را ادامه خواهیم داد زیرا فکر می‌کنیم این بهترین راه برای دستیابی به هدف نهایی است.»

ایران تقریباً از آغاز حکومت جمهوری اسلامی با تحریم‌های قابل توجه ایالات متحده روبرو بوده است.

کارزار فشار اقتصادی پس از خروج دولت اول ترامپ از برجام تشدید شد و در درگیری فعلی، دولت آمریکا عملیات «خشم اقتصادی» را اعلام کرد؛ یک کارزار اقتصادی که تحریم‌های هماهنگ شده وزارت دارایی ایالات متحده علیه شریان‌های مالی حکومت ایران و محاصره دریایی بنادر ایران را با هم ترکیب می‌کند.

عمران بیومی، متخصص ژئواستراتژیک اندیشکده شورای آتلانتیک در واشنگتن و مشاور سیاسی سابق وزارت دفاع آمریکا، به بی‌بی‌سی گفت که بیانیه آخر آقای ترامپ احتمالاً نتیجه ناامیدی از این است که گزینه‌های دیگر، نتایج مورد نظر رئیس‌جمهور آمریکا را به همراه نداشته‌اند.

به باور آقای بیومی: «این واقعاً به معنای اذعان به این است که آمریکا تقریباً در این جنگ گیر افتاده است. این تلاش دیگری برای فشار اقتصادی است.»

او افزود: «این فقط ابزار دیگری است که ایالات متحده از آن استفاده می‌کند. ما هیچ استراتژی روشنی از سوی دولت با ابزارهای نظامی یا اقتصادی ندیده‌ایم. این سوال که آمریکا در تلاش برای دستیابی به چه چیزی است، هنوز بی‌پاسخ مانده است.»

مایکل پارکر، کارمند دفتر کنترل دارایی‌های خارجی خزانه‌داری آمریکا و متخصص تحریم‌های اقتصادی، گفت که این استراتژی جدید احتمالاً تلاشی برای «گسترش شعاع تخریب اقتصادی» تحریم‌ها با هدف قرار دادن کشورهای ثالثی است که هنوز با ایران معامله می‌کنند اما اقتصادشان به دلار آمریکا وابسته است.

آقای پارکر می‌گوید: «تاکنون، آمریکا تا حد زیادی از تهدید این تحریم‌های ثانویه علیه مؤسسات مالی خارجی برای تشویق دیگر کشورها به رعایت سیاست تحریم استفاده کرده است اما این اهرمی است که تا حدودی ناشناخته مانده و هر چیزی را که با دلار آمریکا و ایران در ارتباط است، هدف قرار می‌دهد.»

آقای پارکر به عنوان مثال به مؤسسات مالی آمریکایی اشاره کرد که به ایران در دور زدن تحریم‌ها کمک می‌کنند یا پول را به خزانه ایران هدایت می‌کنند.

نحوه واکنش ایران به این اقدامات هنوز مشخص نیست، اما کارشناسان تحریم می‌گویند که ایران تاکنون در استفاده از کانال‌های نامنظم برای دور زدن تحریم‌ها، از جمله مانند کشتی‌های «ناوگان سایه» حمل نفت یا جبهه‌های تجاری جدید که در فهرست تحریم‌های ایالات متحده قرار ندارند، مهارت خود را ثابت کرده است.

محمد حموده، مدیر کنترل صادرات و تحریم‌ها در بورس لندن، گفت: «شما مدام شاهد ظهور نام‌های جدید هستید، زیرا ایران خیلی سریع در حال تطبیق خود با شرایط است. هر تحریمی که اعمال شود، آنها راه جدیدی [برای دور زدن آن] پیدا می‌کنند.»

به باور آقای حموده، این اقدامات متقابل ایران، اغلب باعث می‌شود که مسئولان اجرای انطباق، درگیر بازی جبران خسارت شوند.

او افزود: «تحریم‌ها همه روی کاغذ هستند، اما کار سخت در پشت صحنه است. تیم‌هایی در سراسر جهان در تلاش برای اعمال تحریم‌ها و شناسایی طرف‌های درگیر هستند، به همین دلیل ایران باید سعی کند خود را تطبیق دهد.»

میزان اثربخشی این تحریم‌ها تا حد زیادی به واکنش کشورهایی که در نهایت هدف قرار می‌گیرند بستگی دارد. گستره این کشورها می‌تواند شامل متحدان آمریکا از جمله ترکیه، عراق و چین باشد.

به گفته مایکل پارکر: «بخشی از این موضوع از دست ایران خارج است. توانایی ایران برای دور زدن یا اجتناب از تحریم‌ها، تا حد زیادی، به تمایل سایر کشورها و موسسات مالی برای دسترسی به سیستم بانکی رسمی [ایران] بستگی دارد.»

این متخصص تحریم‌ معتقد است که این تحریم‌ها «فقط به اندازه» تمایل کشورها برای رعایت اهداف سیاست خارجی آمریکا یا فرار از تحریم‌های آمریکا، قدرتمند هستند.

برخی از کارشناسان در مورد وجود چنین تمایلی در شرایط فعلی تردید دارند.

به گفته عمران بیومی: «برای مثال، من واقعاً نمی‌توانم تصور کنم که چین با این موضوع موافقت کند. این کشورها همگی توانسته‌اند منافع خود را با دولت ترامپ هدایت کنند. نکته اساسی این است که این فقط یک ابزار دیگر است. اما سوال گسترده‌تر در مورد استراتژی این عملیات همچنان باقی است. مطمئن نیستم که این طرح در درازمدت چیزی را تغییر دهد.»