Thỏa thuận Mỹ-Iran: Ông Trump ca ngợi, nhưng vẫn còn rủi ro và ẩn số

Thông báo về một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột giữa Mỹ và Iran đã mang đến cho ông Donald Trump một món quà sinh nhật rất đáng hoan nghênh dù món quà này đi kèm nhiều điều chưa chắc chắn.

Trong bài đăng trên mạng xã hội công bố thỏa thuận, Tổng thống Mỹ cho biết Eo biển Hormuz sẽ được mở lại cho hoạt động vận tải thương mại và Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân.

"Hãy để dầu mỏ lưu thông!" ông Trump viết hôm 14/6.

Ông tiếp tục khẳng định rằng, trái ngược với những thất bại của các đời tổng thống Mỹ trước đây, ông đã đạt được một "thỏa thuận tuyệt vời", mang lại "hòa bình và an ninh cho toàn bộ khu vực".

Tất nhiên, kiểu nói cường điệu hoá như vậy không phải điều gì mới mẻ đối với ông Trump.

Những tuyên bố của ông về thỏa thuận chấm dứt Chiến tranh Gaza vào năm ngoái – ví dụ như "nền hòa bình vĩnh cửu" hay "sự khởi đầu của thời đại đức tin, hy vọng và Chúa" – cũng mang tính bao quát tương tự, ngay cả khi thực tế vẫn còn khác xa.

Trong những thỏa thuận ngoại giao có mức độ hệ trọng cao như thế này, chuyện thành bại thường phụ thuộc vào các chi tiết cụ thể. Trong trường hợp lần này, không có nhiều thông tin về nội dung chi tiết.

Trong cuộc phỏng vấn với Fox News vào tối 14/6, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết việc Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân là điều "đã được tích hợp vào thỏa thuận này", đồng thời khẳng định Mỹ sẽ có quyền xác minh việc tuân thủ.

Tuy nhiên, những câu hỏi quan trọng vẫn còn bỏ ngỏ, bao gồm các hạn chế đối với hoạt động làm giàu uranium sẽ như thế nào, cũng như số phận của kho uranium làm giàu ở cấp độ cao mà Iran hiện đang nắm giữ.

Một số vấn đề chắc chắn sẽ được giải quyết trong các vòng đàm phán tiếp theo và các cuộc thảo luận mang tính "kỹ thuật" diễn ra trong thời gian gia hạn ngừng bắn 60 ngày hiện nay.

Nhưng nếu có một điều rõ ràng sau hàng thập niên Mỹ tìm cách thuyết phục lẫn gây sức ép buộc Iran từ bỏ tham vọng hạt nhân thì đó là không có gì được bảo đảm, bất kể Washington tin rằng họ đã đạt được những gì trong "bản ghi nhớ" này.

Dường như để nhấn mạnh điều đó, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran hôm 14/6 đã ra một tuyên bố rằng "các cuộc đàm phán cuối cùng sẽ được hoãn lại cho đến khi phía bên kia thực hiện các cam kết theo bản ghi nhớ".

Những cam kết đó là gì – và Iran diễn giải chúng ra sao – sẽ góp phần quyết định liệu thỏa thuận này có thể tồn tại lâu dài hay không.

Các chuyên gia thị trường năng lượng cảnh báo rằng lưu lượng dầu mỏ đi qua Eo biển Hormuz khó có thể ngay lập tức trở lại mức trước chiến tranh.

Việc giải phóng lượng lớn tàu chở dầu đang tồn đọng, rà phá thủy lôi và khôi phục hoạt động vận chuyển cũng như sản xuất dầu bình thường có thể mất nhiều tuần.

Vẫn còn vài ngày cho tới lễ ký kết chính thức để Iran và Mỹ thống nhất những chi tiết then chốt nhằm bảo đảm thành công cho thỏa thuận. Nhưng đó cũng là khoảng thời gian mà thỏa thuận có thể đổ vỡ.

Một biến số khó lường khác là Israel.

Ngay từ đầu, đây luôn là một cuộc chiến có ba bên tham gia. Ông Trump nói với tờ The Wall Street Journal vào hôm 14/6 rằng ông rất tức giận với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vì đã ra lệnh không kích Lebanon cuối tuần trước – động thái mà ông cho rằng có thể phá hỏng thỏa thuận với Iran khi nó gần như đã hoàn tất.

Thỏa thuận vẫn trụ vững – ít nhất là đủ lâu để được công bố công khai.

Nhưng nếu Israel khởi động các chiến dịch quân sự mới tại Lebanon, Iran có thể quyết định đóng cửa Eo biển Hormuz một lần nữa, từ đó tiếp tục gây nguy hiểm cho kinh tế toàn cầu.

Trong phát biểu của mình, ông Vance cũng thừa nhận những tổn thất mà cuộc chiến này gây ra cho nhiều người Mỹ với việc giá năng lượng tăng cao và những tác động dây chuyền đối với nền kinh tế.

"Thông điệp chính của tôi gửi tới người dân Mỹ là lời cảm ơn," ông nói, đồng thời cam kết giá năng lượng sẽ bắt đầu giảm xuống.

Tốc độ giảm giá đó nhanh đến đâu, và bao lâu sau mới chuyển hóa thành việc giảm chi phí sinh hoạt trên diện rộng cho người dân Mỹ đang gặp khó khăn tài chính, sẽ có ảnh hưởng lớn tới việc liệu áp lực chính trị ngày càng gia tăng đối với đảng Cộng hòa có dịu bớt trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 hay không.

Theo các cuộc thăm dò gần đây, ông Trump và đảng của ông đang đối mặt với một công chúng ngày càng bất mãn.

Một khảo sát của công ty nghiên cứu thị trường YouGov cho thấy 63% người Mỹ không tán thành cách ông vận hành nền kinh tế, trong khi 57% cho rằng tình hình kinh tế đang xấu đi.

Thỏa thuận được công bố hôm 14/6 ít nhất sẽ giúp giảm bớt, nếu không muốn nói là loại bỏ hoàn toàn, một phần sức ép kinh tế do cuộc xung đột kéo dài gây ra.

Nếu giá xăng thực sự bắt đầu giảm mạnh, đó có thể là một dấu hiệu hữu hình đối với người Mỹ rằng mọi thứ đang dần khá hơn.

Đây là một bước tiến đáng kể hướng tới trạng thái trước khi diễn ra cuộc chiến, ngay cả khi những mục tiêu lớn hơn của ông Trump hiện vẫn chưa trở thành hiện thực và ông vẫn phải đối mặt với những rủi ro chính trị trong nước.

Phản ứng quốc tế

Ngoài những bên tham chiến, nhiều lãnh đạo quốc tế khác đã bình luận về thông báo thỏa thuận Mỹ-Iran.

Người phát ngôn của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres:

"Tổng thư ký hoan nghênh thông báo rằng Hoa Kỳ và Iran đã đạt được một thỏa thuận hòa bình, bao gồm lệnh ngừng bắn ngay lập tức và vĩnh viễn, việc mở lại Eo biển Hormuz, cũng như một khuôn khổ cho các cuộc đàm phán tiếp theo. Đây là một bước đi then chốt hướng tới việc giải quyết hòa bình cuộc xung đột."

Tuyên bố chung của lãnh đạo Anh, Pháp, Đức và Italy:

"Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân. Chúng tôi sẵn sàng hợp tác với Mỹ, Iran và Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) để đạt được mục tiêu này."

Thủ tướng Úc Anthony Albanese:

"Chính phủ Úc hoan nghênh thỏa thuận giữa Hoa Kỳ và Iran. Úc từ lâu đã kêu gọi hạ nhiệt căng thẳng và chấm dứt xung đột, bao gồm cả tại Lebanon. Như chúng tôi đã nhiều lần nhấn mạnh, cuộc chiến càng kéo dài thì tác động của nó càng lớn. Việc tiếp tục kiềm chế và tham gia đối thoại mang tính xây dựng sẽ đóng vai trò thiết yếu để ngăn chặn leo thang và bảo đảm một thỏa thuận lâu dài," ông nói.

Thủ tướng Anh Keir Starmer:

"Chúng tôi khẳng định rằng quyền tự do hàng hải không bị cản trở phải được khôi phục tại Eo biển Hormuz… Iran không bao giờ được sở hữu vũ khí hạt nhân."

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron:

"Tôi hoan nghênh thỏa thuận đạt được giữa Hoa Kỳ và Iran, kết quả của một nỗ lực ngoại giao mà nhiều đối tác đã góp phần thúc đẩy. Tôi kêu gọi tất cả các bên tham chiến nhanh chóng và đầy đủ thực thi thỏa thuận này. Thỏa thuận phải cho phép mở lại Eo biển Hormuz khẩn cấp và vô điều kiện, và phái bộ quốc tế do Pháp cùng Vương quốc Anh thiết lập sẵn sàng hỗ trợ mục tiêu đó."

Thủ tướng Đức Friedrich Merz:

"Tôi hoan nghênh thỏa thuận giữa Hoa Kỳ và Iran, đồng thời chúc mừng Tổng thống Trump và phía Iran về bước đột phá ngoại giao này. Thỏa thuận có thể mở đường cho sự phục hồi mạnh mẽ của kinh tế toàn cầu và một Trung Đông an toàn hơn. Điều quan trọng là phải thực thi nó một cách kiên quyết."

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi:

Nhật Bản "rất hy vọng" rằng "quyền tự do và an toàn hàng hải qua Eo biển Hormuz sẽ được bảo đảm trên thực tế, đồng thời một thỏa thuận cuối cùng về vấn đề hạt nhân Iran và các vấn đề khác sẽ sớm được đạt được."

Bộ trưởng Ngoại giao New Zealand Winston Peters:

"Thỏa thuận mang tính bước ngoặt và xây dựng này là một bước tiến hướng tới việc giảm căng thẳng và thúc đẩy ổn định tại một khu vực có ý nghĩa then chốt đối với an ninh kinh tế toàn cầu… Đối thoại và ngoại giao vẫn là những phương thức hiệu quả nhất để giải quyết các vấn đề tồn tại lâu dài."