Bắt ông Nguyễn Thành Nam tội chống Nhà nước: Tạo tiền lệ đáng lo ngại?

Một số luật sư cho rằng việc ông Nguyễn Thành Nam, tác giả cuốn Chuyện với Thanh - lời kể mới về ánh sáng bị bắt với cáo buộc "chống nhà nước" là không phù hợp, tạo ra một tiền lệ đáng lo ngại.

Ông Nam là người vào chiều 7/7 bị Công an TP Hà Nội khởi tố và bắt giam để điều tra về hành vi "Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" theo Điều 117 Bộ Luật Hình sự.

Trong một bản tin trên VTV1 tối cùng ngày, ông Nguyễn Thành Nam đã thừa nhận nhiều nội dung trong sách là sai sự thật, bày tỏ sự hối hận đồng thời gửi lời xin lỗi đến bạn đọc.

Sách Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng do ông viết và được Nhà xuất bản Hội Nhà văn xuất bản vào tháng 4/2026.

Dù nội dung được cho là tôn vinh lãnh tụ Hồ Chí Minh, nhưng cách sử dụng ngôn ngữ hiện đại, mới mẻ của ông Nam đã khiến cho cuốn sách gây ra nhiều tranh luận trên mạng xã hội.

Cuốn sách sau đó đã bị nhà chức trách yêu cầu dừng phát hành.

Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã bị xử phạt hành chính 100 triệu đồng, đình chỉ hoạt động 2 tháng, buộc thu hồi, tiêu hủy 9.700 bản sách và nộp lại hơn 423 triệu đồng lợi "bất hợp pháp".

'Tiền lệ đáng lo ngại'?

Một luật sư từ TP HCM, yêu cầu giấu tên do tính nhạy cảm của vấn đề, nói với BBC News Tiếng Việt hôm 8/7 rằng nhà chức trách có cơ sở về mặt thẩm quyền để xem xét trách nhiệm pháp lý của tác giả cuốn sách.

"Nhưng việc chuyển từ xử lý xuất bản sang truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tác giả là một bước đi rất nghiêm trọng, đòi hỏi chứng minh chặt chẽ hơn nhiều so với xử phạt hành chính," vị luật sư này cho hay.

Theo ông, Luật Xuất bản 2012 quy định Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản, thay vào đó, nhà xuất bản phải thực hiện quy trình xuất bản, hậu kiểm và chịu trách nhiệm pháp lý về nội dung ấn phẩm.

Luật này cũng nghiêm cấm xuất bản, in, phát hành xuất bản phẩm có nội dung tuyên truyền chống nhà nước, xuyên tạc lịch sử, và khi một tác phẩm bị phát hiện vi phạm thì bị xử lý, kể cả truy cứu hình sự.

Tuy nhiên, theo ông, điều đó không có nghĩa "cứ cuốn sách bị thu hồi thì tác giả đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự".

"Theo tôi, đây là chỗ cần phân biệt rất rạch ròi, bởi trách nhiệm hành chính trong hoạt động xuất bản và trách nhiệm hình sự của cá nhân tác giả là khái niệm pháp lý khác nhau," ông lý giải.

Vị luật sư cho rằng, do Chuyện của Thanh - Lời kể mới về ánh sáng được xuất bản qua quy trình chính thức, hợp pháp là một "tình tiết pháp lý quan trọng", và trách nhiệm cần được xem xét ở toàn bộ chuỗi xuất bản.

Theo ông, việc truy cứu hình sự tác giả phải chứng minh rõ lỗi cá nhân, vai trò, mức độ chủ động và mục đích của hành vi chứ "không thể lấy kết quả hậu kiểm để mặc nhiên suy đoán rằng tác giả có ý thức phạm tội ngay từ đầu".

Trong khi đó, Luật sư Trần Đinh Minh Long từ Hà Nội nói với BBC News Tiếng Việt rằng việc ông Nguyễn Thành Nam bị cáo buộc tội chống Nhà nước là "không phù hợp và để lại nhiều dấu hỏi cần làm rõ".

"Có rất nhiều cơ quan báo chí viết bài khen ngợi tác phẩm này, và chắc chắn cũng đã qua các cơ quan kiểm duyệt. Nếu để lộ nguyên tác phẩm có nội dung chống phá Nhà nước là rất vô lý," ông Long nói.

Theo ông Long, có thể cơ quan điều tra còn tìm ra và thu giữ được những tài liệu khác có nội dung "chống phá", mà chưa công bố cho công chúng, "những tình tiết không thuộc phạm trù của cuốn sách".

Điều 117: 'bước đi nguy hiểm'

Việc ông Nguyễn Thành Nam bị cáo buộc vi phạm Điều 117 Bộ Luật Hình sự - vốn từng bị nhiều luật sư phản đối, yêu cầu bãi bỏ hoặc chỉnh sửa, vì "mơ hồ" và "vi hiến" - cũng gây ra một số tranh luận.

Luật sư Trần Đinh Minh Long cho rằng tính chất "mục đích chống Nhà nước" trong vụ này khá mơ hồ và theo ông có thể áp dụng các điều khác như Điều 344 về vi phạm xuất bản trong Bộ Luật Hình sự.

Trong khi đó, vị luật sư giấu tên từ TP HCM nhận định việc cuốn sách có các chi tiết sai, diễn đạt không phù hợp hay tranh cãi thì có thể áp dụng xử lý theo Luật Xuất bản.

Trong khi đó, ông cho rằng tác giả Nguyễn Thành Nam bị áp dụng Điều 117 cần "phải chứng minh thuyết phục hơn" như chứng minh nội dung, tác giả có mục đích chống nhà nước.

"Đây là điểm ranh giới cực kỳ quan trọng, bởi sai sót lịch sử, diễn giải gây tranh cãi, đánh giá thiếu chuẩn xác, ngôn ngữ thiếu thận trọng hoặc thậm chí xúc phạm nhân vật lịch sử không đương nhiên đồng nhất với hành vi nhằm chống Nhà nước.

Nếu không phân biệt rạch ròi, Điều 117 có nguy cơ bị kéo từ phạm vi bảo vệ an ninh quốc gia sang phạm vi xử lý sai phạm học thuật, sai phạm xuất bản hoặc tranh luận lịch sử. Đó là một bước đi rất nguy hiểm, tạo ra tiền lệ đáng lo ngại," vị luật sư này nhận định.

Theo ông, về pháp lý, áp dụng Điều 117 trong bối cảnh một tác phẩm đã qua nhà xuất bản "phải là lựa chọn cuối cùng", và chỉ đặt ra khi có chứng cứ rõ ràng về mục đích chống Nhà nước và mức độ nguy hiểm cho an ninh quốc gia, chứ không nên là phản ứng hình sự hóa đối với một xuất bản phẩm sai phạm.

"Một nền tư pháp đúng đắn phải phân biệt được giữa "sai", "rất sai", "có hại", "vi phạm hành chính" và "tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia", ông nói.

Hệ lụy

Theo luật sư Trần Đinh Minh Long, những người "có ác cảm với chế độ vốn ít khi viết sách mà chủ yếu trao đổi kín. Những người ngưỡng mộ lịch sử chế độ thì họ cũng chẳng muốn viết lách gì nữa, nếu cần thì cứ copy sách chính thống làm dẫn chứng là xong", vì thế, ông cho rằng vụ việc này "không thay đổi gì đáng kể".

Trong khi đó, luật sư giấu tên từ TP HCM cho rằng hệ lụy lớn nhất đối với xã hội là hiệu ứng lo ngại, tự kiểm duyệt trong giới viết, giới nghiên cứu, xuất bản và trí thức, thu hẹp không gian phản biện, tranh luận và sửa sai.

"Nếu mọi sai lệch trong cách viết lịch sử đều có nguy cơ bị đẩy lên thành mức độ hình sự liên quan đến an ninh quốc gia, người viết sẽ không còn hỏi đúng hay sai, mà sẽ tự vấn viết thế này có an toàn không, có bị đi tù hay không," ông nói.

Điều này, một mặt khiến đời sống học thuật trở nên nghèo nàn, không còn chỗ cho đổi mới hay sáng tạo, mặt khác làm tăng tâm lý lo lắng, bất an trong giới trí thức vì "không tiên liệu được của ranh giới pháp lý".

Theo ông, việc truy tố tội chống phá nhà nước có thể sẽ khiến cho việc Nhà nước muốn giới trí thức tham gia "kiến quốc" trở nên khó khăn vì họ lo ngại tới an ninh, an toàn cá nhân.

Vị luật sư này cho rằng cần phải minh bạch hóa ranh giới này, từ các quy định đính chính, thu hồi, xử phạt, xử lý trách nhiệm theo luật chuyên ngành chứ không nên "dùng cảm giác chính trị, tinh thần đấu tố đám đông để thay cho cấu thành tội phạm" trong việc xử lý theo Điều 117.

"Nhìn từ góc độ chính sách pháp luật, vụ việc này là một phép thử", ông nói. "Càng là vụ việc nhạy cảm, càng không nên xử lý bằng sự mơ hồ. Pháp luật hình sự không phải công cụ để thay thế phê bình học thuật hay kỷ luật xuất bản; nó chỉ nên được sử dụng khi có đầy đủ dấu hiệu của tội phạm, đặc biệt là mục đích chống Nhà nước phải được chứng minh rất rõ ràng".