Các nhà sách giúp người Trung Quốc tự vấn về quốc gia đang bị đóng cửa

Hàng tháng, khi Trần Trúc từ Trung Quốc đại lục đến Hong Kong, có một nơi cô luôn ghé đến: Nhà sách Hunter.

Được thành lập cách đây bốn năm do một cựu ủy viên hội đồng, hiệu sách độc lập này đã nổi tiếng với việc bày bán những cuốn sách mà chính quyền cho là nhạy cảm – từ những câu chuyện về các nhà hoạt động dân chủ ở Hong Kong, đến những tác phẩm ngụ ngôn nổi tiếng về chủ nghĩa độc tài, chẳng hạn như Trại súc vật của George Orwell hay bộ truyện tranh Attack on Titan của Hajime Isayama.

Từ nhà của Trúc ở Quảng Châu, trên bờ biển miền nam Trung Quốc, đến con phố đông đúc ở quận Thâm Thủy Bộ của Hong Kong - nơi Hunter nằm giữa những tiệm bán vải, gara và quán cà phê thời thượng - chỉ là một quãng đường ngắn.

Nhưng đối với cô gái 23 tuổi này, đó cũng là một cánh cửa dẫn đến một thế giới khác, tự do hơn - nơi cô có thể tìm thấy câu trả lời cho những câu hỏi bị cấm đoán.

Khi biết tin hiệu sách bị cảnh sát đột kích vào cuối tháng Sáu, Trúc đã bật khóc: "Tôi đau đớn vô cùng."

Hong Kong đã chứng kiến ​​sự bùng nổ của các hiệu sách độc lập sau các cuộc biểu tình ủng hộ dân chủ quy mô lớn làm rung chuyển thành phố vào năm 2019.

Nhưng việc tồn tại của những cửa hiệu ngày càng trở nên khó khăn hơn khi sự kiểm soát của Trung Quốc đối với thành phố ngày càng gia tăng.

Trong khi Bắc Kinh bảo vệ Luật An ninh Quốc gia (NSL) có phạm vi ảnh hưởng sâu rộng của mình là cần thiết cho sự ổn định, nhiều người dân Hong Kong và các nhóm nhân quyền cho rằng luật này đã bóp nghẹt tự do ngôn luận.

Hàng ngàn người dân địa phương, bao gồm các nhà hoạt động và cựu nghị sĩ, đã rời đi trong những năm gần đây, khi các luật an ninh mới hà khắc dẫn đến hàng loạt vụ bắt giữ và kết án.

Khi cảnh sát khám xét hiệu sách Hunter vào ngày 24/6, họ cáo buộc chủ hiệu sách Letitia Wong, 33 tuổi, và một người đàn ông 32 tuổi, vi phạm các luật đó và bắt giữ họ với tội danh kích động nổi loạn và rửa tiền. Họ phủ nhận các cáo buộc và đã được tại ngoại.

Vào tháng Ba, họ đã bắt giữ chủ hiệu sách Book Punch, cùng với ba nhân viên với cùng tội danh, và được cho là đã tịch thu các bản sao của một cuốn tiểu sử về Jimmy Lai, nhà hoạt động dân chủ đang bị giam giữ.

Vào ngày 15/7, khi Hội chợ Sách Hong Kong thường niên khai mạc, công an đã khám xét thêm hai hiệu sách độc lập khác, hiệu sách Greenfield và Have a Nice Stay, bắt giữ năm người với tội danh kích động nổi loạn. Họ cũng đã được tại ngoại.

Vào cuối tháng, Greenfield đã đăng trên mạng xã hội, nói rằng:

"Cửa hàng của chúng tôi sẽ đóng cửa sau khi hợp đồng thuê hết hạn. Cảm ơn các bạn đã đồng hành cùng chúng tôi, vượt qua gió mưa, trong 50 năm kể từ khi khai trương."

Đây là hiệu sách độc lập thứ ba đóng cửa trong vòng một tháng. Những hiệu sách này từ lâu đã có một lượng khách hàng trung thành không chỉ ở Hong Kong mà còn ở nhiều độc giả Trung Quốc đại lục. Một số người như Trúc thậm chí còn đến thành phố này chỉ để tìm kiếm một cuốn sách duy nhất.

Đối với Li, cô gái 19 tuổi đến từ Thượng Hải, đây là nơi cô "có thể nhìn thấy vô vàn khả năng và là nơi những quan điểm hiện có bị thách thức". Nhiều người khác lại trân trọng nơi này như một khoảng không gian mang lại cảm giác tự do và tính kết nối cộng đồng – điều mà họ cảm thấy đang thiếu vắng ở đại lục.

Giờ đây, họ lo sợ rằng Trung Quốc cũng đang làm mai một tinh thần đó ở Hong Kong.

Khi Trúc bắt đầu học đại học vào năm 2021, cô ngày càng tò mò về những chương ít được thảo luận trong lịch sử Trung Quốc – chẳng hạn như vụ thảm sát Thiên An Môn năm 1989, một chủ đề cấm kỵ đã bị xóa khỏi internet được kiểm soát chặt chẽ của đất nước này.

Các cuộc biểu tình quy mô lớn do sinh viên lãnh đạo đã kết thúc bằng một cuộc đàn áp đẫm máu của quân đội mà con số thương vong vẫn còn gây tranh cãi.

Bắc Kinh lúc đó cho biết 200 thường dân đã thiệt mạng, nhưng theo các điện tín ngoại giao của Anh được giải mật, ít nhất 10.000 người đã thiệt mạng.

Trúc tìm kiếm những bộ phim đề cập đến sự kiện mang tính bước ngoặt của thời đại, nhưng cả bộ phim tình cảm sử thi Di Hoà Viên hay bộ phim tình cảm đồng tính Lam Vũ được quay bí mật đều không thể thỏa mãn sự tò mò của cô.

Cô quyết tâm tìm kiếm cuốn sách The Unburned Book của nhà thơ Đài Loan Dương Độ, một tác phẩm suy ngẫm đầy cay đắng về những người biểu tình sau đó phải sống lưu vong.

Năm 2023, ngay sau khi biên giới Trung Quốc-Hong Kong mở cửa trở lại sau đại dịch, cô đã đến Hong Kong để tìm cuốn sách đó.

Đó là thời điểm các hiệu sách độc lập của thành phố đang phát triển mạnh. Mọi người chia sẻ các tuyến đường đi bộ trực tuyến, đầy đủ hướng dẫn về khu phố và các đề xuất được chọn lọc.

Ở khu Vượng Giác nhộn nhịp, có Luck Win, nổi tiếng với những chương trình giảm giá hào phóng, và Greenfield, với những kệ sách chất đầy từ sàn đến trần.

Cách đó không xa là Have a Nice Stay ấm cúng, được thành lập bởi các cựu nhà báo, nơi thường tổ chức các buổi đọc sách khuya được yêu thích, và Elmbook, với những kệ sách chật chội nhưng được yêu thích khiến khách quen cảm thấy như đang đi săn kho báu.

Rồi còn có Book Punch trên con phố Đại Nam thời thượng, với bộ sưu tập thách thức như khẩu hiệu của hiệu sách, "một cú đấm để đánh thức người đọc".

Tiếp đến địa điểm yêu thích của những người yêu ẩm thực, Word by Word ở khu Loan Tể lịch sử, và tất nhiên, Hunter, với một chiếc ghế dài bên ngoài nơi người qua đường có thể nghỉ ngơi.

Đó là nơi Trúc tìm thấy cuốn sách The Unburned Book. Cô đã cố gắng tìm ở các cửa hàng khác và thất bại, vì vậy cô rất ngạc nhiên khi cuối cùng cũng tìm thấy.

Hong Kong, từng là nơi trú ẩn cho những người chạy trốn khỏi Trung Quốc sau năm 1989, tưởng niệm các vụ thảm sát hàng năm bằng một buổi lễ cầu nguyện.

Những hoạt động như vậy dần biến mất khi luật mới nhắm vào các cuộc tập trung chính trị. Tuy nhiên, khi Chris, 20 tuổi (chúng tôi đã thay đổi tên), đến Hong Kong vào đầu tháng Sáu, cậu ấy phát hiện ra một hiệu sách đang trưng bày những cuốn sách liên quan, những ngọn nến trắng và những cuộn băng dính in chữ số La Mã "VI-IV" – 6-4, một cách mã hóa để tượng trưng cho ngày kỷ niệm 4/6.

Những người trẻ này có thể không đến từ Hong Kong, nhưng họ mô tả cảm giác thân thuộc sâu sắc trong những hiệu sách này: những không gian sôi động về chính trị, nơi họ tìm hiểu về lịch sử mà chính phủ của họ muốn họ quên đi.

Nhưng đó không chỉ là về những cuốn sách.

Li đã đến thăm Hong Kong vào dịp Tết Nguyên đán đầu năm nay, vài tháng sau vụ hỏa hoạn lớn tại một khu chung cư ở quận Đại Bộ phía đông bắc khiến 168 người thiệt mạng.

Tại hiệu sách Hunter, cô phát hiện một bức tường phủ đầy những mẩu giấy ghi chú màu đen, nơi khách tham quan để lại những lời động viên dành cho những người bị ảnh hưởng do thảm kịch.

Li nhận xét tinh thần cộng đồng này rất khó tìm thấy ở Trung Quốc đại lục. Cô nói rằng mặc dù ở đó cũng có bảng tin nhắn, nhưng sẽ không tập trung vào sự đoàn kết với các nạn nhân của một vụ việc cụ thể nào, có lẽ vì chính quyền lo ngại bất kỳ sự bộc lộ cảm xúc nào của công chúng.

"Mọi người chỉ có thể bày tỏ bản thân một cách gián tiếp," Li nói.

Cô cũng ấn tượng với một chi tiết nhỏ khác: những lời nhắn viết tay của nhân viên để lại bên cạnh những cuốn sách. Sử dụng giấy ghi chú, những người bán sách đã chia sẻ những suy nghĩ về những cuốn sách họ đã đọc hoặc đánh dấu những đoạn văn mà họ thấy đặc biệt có ý nghĩa. Đó là điều mà cô chưa từng thấy ở quê nhà.

Trúc cũng trải nghiệm điều tương tự. "Chúng tôi đều yêu sách. Chúng tôi đều trân trọng những hiệu sách độc lập. Đó là lý do tại sao chúng tôi chọn mua sách ở đây."

Cô hiếm khi nói chuyện với người lạ khi đang xem sách, nhưng cô không bao giờ cảm thấy mình là người ngoài cuộc.

Những cuốn sách và các sự kiện mà các cửa hàng tổ chức mang lại cho cô cảm giác như mình đã trốn thoát đến một nơi nào đó "ít nhất cũng có một chút tự do ngôn luận".

"Khi đã rời khỏi Trung Quốc đại lục, dĩ nhiên sự tự do này vẫn có những giới hạn nhất định. Nhưng dù sao, điều đó vẫn tốt hơn nhiều so với việc không thể cất lên bất kỳ tiếng nói nào."

Nhưng giờ đây, Trúc cảm nhận được sự tự do này đang bị hạn chế.

Cô nói rằng cô thường xuyên gặp chính quyền ở Hong Kong hơn là ở Trung Quốc đại lục. Tại một sự kiện ở hiệu sách, cô nhớ lại các quan chức chính phủ đã vào trong. "Họ chỉ ngồi đó lắng nghe cùng chúng tôi."

Theo một người bán sách giấu tên vì lo ngại hậu quả, các cuộc đột kích ngày càng gia tăng không chỉ nhắm vào các hiệu sách có nội dung chính trị rõ ràng.

"Hiệu sách Luck Win và Elmbook luôn giữ thái độ kín đáo," người bán sách nói.

"Họ hiếm khi đưa ra tuyên bố công khai hoặc tổ chức sự kiện. Tôi thực sự không thể nghĩ ra bất cứ điều gì họ có thể làm để xúc phạm chính phủ."

Trong những tuần trước khi hội chợ sách năm nay diễn ra, cả hai hiệu sách đều bị Văn Hối Báo - một tờ báo do cơ quan liên lạc của Bắc Kinh tại Hong Kong kiểm soát - chỉ trích.

Tờ báo cáo buộc họ bán sách cổ vũ "sự phản kháng mềm". Điều này bao gồm cuốn Nhật ký Hong Kong của cựu thống đốc Chris Patten, trước khi thành phố trở về dưới sự cai trị của Trung Quốc, và 300 tiểu luận ngắn của cố nhà báo Lý Di của tờ Apple Daily. Tờ báo đã bị đóng cửa và một số nhân viên cấp cao, bao gồm cả chủ sở hữu Jimmy Lai, đã bị bỏ tù vì vi phạm luật an ninh mới.

"Chính quyền không muốn người dân biết chính xác ranh giới ở đâu," ông Đường Kiện Lãng từ Đại học College London nói. "Họ muốn người dân tự vạch ra lằn ranh đỏ, hoặc tự kiểm duyệt bản thân trước khi vượt qua chúng."

Chứng kiến ​​những thay đổi này diễn ra ở Hồng Kông khiến một người đàn ông mà chúng tôi gọi là K, khoảng 30 tuổi, đến từ Tứ Xuyên, cảm thấy quen thuộc một cách kỳ lạ.

Anh nhớ lại thời điểm các hiệu sách ở Trung Quốc đại lục cũng là những không gian sôi động cho các cuộc thảo luận công khai. Sách và tạp chí tự do được trưng bày nổi bật. Các hiệu sách thường xuyên tổ chức các buổi nói chuyện và thảo luận. Nhưng khoảng năm 2015, anh bắt đầu nhận thấy sự siết chặt dần dần.

Ban đầu là những cuốn sách về các nhà lãnh đạo đất nước. Nhưng sau đó, những cuốn sách ít nhạy cảm hơn bắt đầu biến mất. Các sự kiện công cộng trở nên ít thường xuyên hơn, và bầu không khí thay đổi.

Trúc có một người bạn hiện đang điều hành một hiệu sách ở Quảng Châu. Cô ấy nói rằng cảnh sát thỉnh thoảng đến cửa hàng để sách nhiễu người bán sách. Trong các buổi chiếu phim do hiệu sách tổ chức, điện thậm chí còn bị cắt.

"Hong Kong," cô nói, "nên là một nơi tự do hơn".

Tuy nhiên, độc giả Trung Quốc đại lục vẫn rất muốn mang sách về nhà từ Hong Kong, mặc dù hải quan có thể tịch thu những cuốn sách mà họ cho là có hại đến chủ quyền, an ninh hoặc thống nhất quốc gia.

K cảm thấy lo lắng mỗi khi trở về từ Hong Kong. Anh chọn những cửa khẩu đông đúc hơn, tránh những cuốn sách có hình ảnh nổi bật về các nhân vật chính trị nhạy cảm và giấu sách trong quần áo hoặc sâu trong hành lý.

Nhưng đó không còn là mối lo duy nhất của anh nữa. "Trước đây, người ta chỉ nghĩ, 'Nếu tôi không mua được sách ở Trung Quốc đại lục, tôi sẽ đến Hong Kong'. Bây giờ cảm giác khác rồi. Người ta thậm chí không biết hiệu sách nào sẽ còn tồn tại khi họ quay lại lần sau."

Một tuần sau khi biết mình bị loại khỏi Hội chợ Sách Hong Kong, Elmbook thông báo sẽ đóng cửa cửa hàng vật lý vào tháng Tư năm sau. Ngay sau đó, Have A Nice Stay cho biết sẽ đóng cửa vào cuối tháng Tám, lấy nguyên nhân là những khó khăn kinh tế và những "ranh giới đỏ" khó lường về những tài liệu nào được coi là có vấn đề.

Nhiều người trong ngành xuất bản sách của Hong Kong đã trở nên bi quan. Một số người tin rằng mọi thứ sẽ chỉ tồi tệ hơn trước khi tốt hơn.

Nhưng độc giả không hề bất lực, một người trong ngành xuất bản nói. "Chúng tôi vẫn có thể mua sách. Chúng tôi vẫn có thể đọc. Và chúng tôi vẫn có thể đọc rất nhiều cuốn sách."

Chris đã hoảng sợ khi nghe tin về các vụ bắt giữ tại hiệu sách Hunter, nhưng anh nói mình sẽ vẫn tiếp tục.

"Mua một cuốn sách đã trở thành một cách âm thầm để bày tỏ sự ủng hộ và một hình thức phản kháng lặng lẽ."