Ông Tô Lâm yêu cầu xây dựng thể chế để chống tham nhũng, đâu là các điểm khó?

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa đưa ra yêu cầu xây dựng thể chế để chống tham nhũng vào ngày 18/6.

Theo ông Tô Lâm, chống tham nhũng là để làm sạch quyền lực; chống tiêu cực và để giữ vững chuẩn mực công vụ; chống lãng phí và để bảo vệ thời gian, tài sản, cơ hội và nguồn lực phát triển của đất nước.

Tuy nhiên, những bất cập thuộc về thể chế vẫn là điều cam go, khó thay đổi trong bối cảnh chính trị-xã hội Việt Nam.

Diễn ngôn cũ, liệu có biện pháp mới?

Các lãnh đạo Việt Nam luôn tuyên bố đẩy mạnh chống tham nhũng. Tương tự, việc xây dựng thể chế, cải cách thể chế để chống tham nhũng cũng đã được nói tới nhiều lần trong nhiều năm qua.

Vào tháng 12/2020, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng đã khẳng định Việt Nam cần phải xây dựng cho bằng được một cơ chế phòng ngừa chặt chẽ để "không thể tham nhũng", một cơ chế răn đe, trừng trị nghiêm khắc để "không dám tham nhũng", một cơ chế để "không cần tham nhũng".

Nhiều chuyên gia của Đảng cũng đã đưa ra ý kiến tương tự.

Vào năm 2022, ông Nguyễn Thái Học, khi ấy là Phó Trưởng ban Tổ chức Trung ương, khẳng định rằng Việt Nam cần tập trung xây dựng, hoàn thiện thể chế, tạo hành lang chính trị, pháp lý để các cá nhân, tổ chức "không thể tham nhũng, tiêu cực".

Cùng lúc ông khẳng định "mấu chốt vấn đề là ở con người, chính sự thiếu tu dưỡng, rèn luyện, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên, cả cán bộ cấp cao mới là nguyên nhân sâu xa dẫn đến tham nhũng, tiêu cực".

Có thể nói quan niệm này khá nhất quán với ông Nguyễn Phú Trọng – người thường xuyên tập trung vào mặt đạo đức đảng viên, về sự liêm chính trong công tác điều hành của lãnh đạo.

Nhiều câu nói của ông tới nay vẫn được nhắc tới thể hiện rõ tư tưởng "đức trị", kiểu như: "Nếu anh có đạo đức, tư tưởng tốt thì tham ô, tham nhũng làm gì, phải biết khinh bỉ cái đó, biết cái đó là xấu, tránh xa ra", "tiền bạc lắm làm gì, chết có mang theo được đâu" hoặc "danh dự mới là điều thiêng liêng, cao quý nhất".

Nhưng dù ông Nguyễn Phú Trọng liên tục kêu gọi các đảng viên của mình "nêu gương", "tu dưỡng đạo đức", tình trạng tham nhũng, tiêu cực vẫn tiếp tục trăm hoa đua nở, bằng chứng là các số liệu về cán bộ các cấp bị kỷ luật, xử lý hình sự rất đông đảo trong những năm gần đây.

Từ khi lên nắm quyền tổng bí thư vào tháng 7/2024, ông Tô Lâm không đưa ra các diễn ngôn "đức trị" nhiều như người tiền nhiệm. Thay vào đó, ông đã nhiều lần nhắc tới việc thiết kế thể chế để chống tham nhũng, với tuyên bố ngày 18/6 là một ví dụ. Dưới thời ông Tô Lâm, lần đầu tiên cựu Tứ Trụ bị cách chức dù rằng những người này đã bị xử lý "cho thôi chức" dưới thời ông Trọng.

Khó khăn có thể là gì?

Một số những yếu tố được đánh giá là nền tảng của thể chế chống tham nhũng là cơ chế kiểm tra và cân bằng quyền lực, xã hội dân sự tự chủ, nguyên tắc pháp quyền mạnh, báo chí độc lập… Đây là những điều rất khó đảm bảo trong nền chính trị một đảng lãnh đạo toàn diện của Việt Nam.

Ở Việt Nam, việc kiểm tra vẫn diễn ra trong nội bộ Đảng chứ không phải do một bên độc lập thực hiện. Cơ chế này thường bị chỉ trích là "vừa đá bóng vừa thổi còi". Vào tháng 9/2025, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho biết công tác phòng chống tham nhũng còn bất cập, thậm chí có vụ việc xảy ra ngay trong cơ quan phòng chống tham nhũng.

Vào năm 2019, một vụ việc được chú ý nhiều là khi thanh tra của Bộ Xây dựng bị khởi tố về tội nhận hối lộ.

Khi đưa tin về sự việc này, VTV viết như sau:

"Trước hết phải thấy rằng vụ việc xảy ra với cán bộ thanh tra của Bộ Xây dựng có đau lòng nhưng không hề bất ngờ, bởi lâu nay nhiều đoàn thanh trang đã để lại điều tiếng, nhũng nhiễu đến mức mà trong dân gian đau xót lưu truyền câu thơ: 'Thanh cha, thanh mẹ, thanh gì, hễ có phong bì thì có thank you'."

Việc thanh tra nội bộ này càng tạo thêm những suy đoán, đánh giá về việc "đấu đá nội bộ" mỗi khi có một cán bộ, quan chức nào đó dính án tham nhũng.

Thêm vào đó, Việt Nam không có tư pháp độc lập.

Thay vì "nhà nước pháp quyền", Việt Nam có khái niệm "nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa". Theo luật sư Vũ Đức Khanh, đây là một nỗ lực rõ ràng nhằm dung hòa giữa những nguyên lý phổ quát của quản trị hiện đại với đặc thù lịch sử-chính trị của Việt Nam.

Trong bài viết gửi BBC News Tiếng Việt vào tháng 1/2026, ông Khanh cho rằng tiền đề của mô hình nói trên là: quyền lực nhà nước được xác định là thống nhất, có phân công và phối hợp, nhưng không phân lập. Đảng Cộng sản Việt Nam "là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội", được hiến định tại Điều 4 Hiến pháp.

Ông cũng nhắc tới việc quyền giải thích Hiến pháp, luật và pháp lệnh thuộc về Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

"Khi cơ quan lập pháp – vốn là một thiết chế chính trị – đồng thời nắm quyền giải thích Hiến pháp, thì nguyên tắc trung lập pháp lý bị đặt vào tình thế mong manh. Nói cách khác, nhà nước vừa làm luật, vừa tự giải thích luật của chính mình, trong khi không tồn tại một trọng tài hiến định độc lập.

"Trong các hệ thống pháp quyền hiện đại, đây được xem là một điểm nghẽn nghiêm trọng, bởi tranh chấp hiến pháp, về bản chất, luôn là tranh chấp bất đối xứng giữa cá nhân và quyền lực công," ông nhận định.

Xã hội dân sự tự chủ là một công cụ chống tham nhũng quan trọng nữa – dù không thể thay thế các chức năng của chính quyền. Một xã hội dân chủ đủ mạnh sẽ giúp tạo ra những kênh giám sát quyền lực bên ngoài nhà nước, qua đó làm tăng khả năng phát hiện và ngăn ngừa tham nhũng.

Đó là những tổ chức phi chính phủ, các nhóm vận động chính sách, hiệp hội nghề nghiệp…

Tuy nhiên, xã hội dân sự đang bị kiểm soát chặt chẽ ở Việt Nam.

Lập hội, nhóm ở Việt Nam rất khó và cần sự cho phép chính quyền. Các tổ chức phi chính phủ, phi lợi nhuận, các hội đoàn ngoài sự quản lý của nhà nước, một khi được thành lập, cũng chịu rất nhiều sự giám sát, nghi kỵ từ công an và các cơ quan chức năng.

Những tổ chức phi chính phủ vận động chính sách, quyền con người, dân chủ, môi trường… gần như đã biến mất khỏi Việt Nam sau khoảng thời gian hoạt động sôi nổi vào nửa đầu thập niên 2010.

Cùng lúc, không gian cho tự do báo chí và tự do ngôn luận ngày càng teo lại ở Việt Nam.

Tổ chức Phóng viên Không biên giới (RSF) mới đây đã công bố Báo cáo thường niên 2026, trong đó Việt Nam xếp thứ 174 trong tổng số 180 nước về tự do báo chí.

"Ông Tô Lâm đã tiếp tục siết chặt tự do báo chí kể từ khi được bổ nhiệm làm tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam vào tháng 8/2024, tiếp bước người tiền nhiệm Nguyễn Phú Trọng," báo cáo này viết.

Nhiều chủ đề ở Việt Nam thuộc dạng "nhạy cảm", đặc biệt là chính trị, được báo chí tường thuật lại theo hướng đã được chỉ đạo. Những bức xúc của người dân về một chính sách hoặc sự kiện nào đó có thể gây bất lợi cho Đảng và Nhà nước cũng bị hạn chế đưa tin.

Phản ứng trước việc chính thức đóng cửa 8 cơ quan báo chí ở TP HCM, nhiều người trên mạng xã hội cho rằng việc tinh gọn này là đúng vì "báo nào cũng giống nhau, đọc một báo là đủ". Một số người khác thì gọi báo chí Việt Nam là "công cụ tuyên truyền" của Đảng và Nhà nước.

Nhìn rộng ra, không gian cho ngôn luận của công chúng nói chung cũng đang bị thắt chặt hơn so với trước đây, với các biện pháp hành chính và hình sự được áp dụng rộng rãi nhằm chấn chỉnh phát ngôn trên mạng.

Ví dụ, vào cuối tháng Năm, Công an xã Trần Phú (Hà Nội) đã ra quyết định xử phạt hành chính mức 7,5 triệu đồng đối với một người đàn ông ở Hà Nội vì đăng bài viết, hình ảnh "sai sự thật" về việc nắng nóng khiến "thóc phơi ngoài trời nổ thành bỏng". Hoặc việc một người đã bị Công an xã Lê Lợi (Hưng Yên) mời lên làm việc vì "bình luận nội dung có ngôn từ thiếu chuẩn mực lên trang Thông tin Chính phủ".

Dù có một số người cho rằng xử phạt là đúng, số khác nói rằng chính quyền đang mạnh tay trấn áp quyền biểu đạt ý kiến của người dân. Một số người dẫn chứng rằng trong khi các thông tin bịa đặt mà mang tính khen ngợi chính quyền thì không bị phạt, nhưng ngược lại thì bị phạt.

Gần đây hơn là việc xử phạt những người "tương tác" với những trang mạng, tài khoản Facebook mà chính quyền Việt Nam coi là "phản động".

Từ ngày 1/7 tới đây, mức xử phạt cho hành vi đăng thông tin sai sự thật gây hoang mang có thể bị phạt lên tới 50 triệu đồng, theo Nghị định 174.

Các hình phạt gia tăng tạo ra cảm giác bất an, lo ngại, và việc người dân trở nên "phòng thủ" hơn là điều dễ thấy. Đối mặt với nhiều rủi ro hơn khi tố cáo tiêu cực, tham nhũng, người dân sẽ chọn giải pháp an toàn là im lặng.