Qirg‘iziston diniy nazoratni kuchaytirmoqchi

Qirg'iziston rasmiylari diniy e'tiqod bilan bog'liq mamlakatning qator qonunlariga o'zgartirish kiritish zarur demoqdalar.

Qirg'iziston Din ishlari bo'yicha davlat komissiyasi parlamentga qator takliflar kiritdi.

Bular orasida Qirg'izistonning "Diniy e'tiqod erkinligi va diniy birlashmalar" to'g'risidagi qonunni yangilash taklifi ham bor.

Рўмолу ҳижобга қарши "кураш" сабаби коммунистча зеҳниятдами?

Din ishlari bo'yicha komissiya fikricha, diniy erkinlikka bag'ishlangan Qirg'izistonning qonuni 2008 yili qabul qilingan va bugunga kelib yangilashni talab qilmoqda.

"Hozirgi zamonning diniy radikalizmga qarshi kurashdagi global tahdidlari ijtimoiy va ma'rifiy choralarni o'z ichiga qamrab olgan kompleks yondashuvni talab qilmoqda. Ayrim e'tiqod masalalarini davlat miqyosida nazorat etish talab qilinadi", deya yondashuvi maqsadini tushuntirdi Qirg'iziston Din ishlari bo'yicha davlat komissiyasi.

Bundan keyin komissiya diniy inshootlarni qaerda, qanday qurishni nazoratga olishni, shuningdek diniy tashkilotlarning yagona davlat ro'yxatini tuzishni, bu ro'yxatga faqat davlat ma'qullovidan o'tgan tashkilotlar bilan bog'liq ma'lumotlarni kiritishni taklif qilmoqda.

Qirg'iziston Din ishlari bo'yicha komissiyasi bundan keyin xorijda diniy tahsil olishni ham nazoratga olish zarur deb hisoblaydi.

"Xorijdagi diniy ta'limning qo'poruvchi ta'siriga tushib qolmasligi uchun chet elda tahsil olmoqchi bo'lgan shaxs o'z safarini Din ishlari bo'yicha davlat komissiyasi va diniy tashkilotlarni boshqarish markaziy idorasi bilan muvofiqlashtirishi lozim" degan talabni yangi qonunga kiritish taklifi ilgari surilayapti.

Shuningdek, Din ishlari komissiyasi Qirg'izistonda diniy asosda siyosiy partiya barpo etish hamda siyosiy tashkilotlarning diniy faoliyatga aralashishini taqiqlash tashabbusi bilan chiqdi.

Komissiya taklif etgan yangi qonunda inson shaxsini aniqlashga imkon bermaydigan kiyimni jamoat joylarida kiyib yurgan odamni 20000 Qirg'iziston somi yoki 237 AQSh dollarilik jarimaga tortish jazosi ham bor.

AQShdagi dunyodagi diniy erkinliklar bo'yicha komissiya USCIRF bu yil ilk marotaba Qirg'izistonni "alohida kuzatuv" (Special Watch List) ro'yxatiga kiritdi, bunga komissiya fikricha, mamlakatdagi diniy erkinlik vaziyati 2023 yilda abgorlashgani sabab bo'lgan.

USCIRF O'zbekiston va Qozog'istonni ham "alohida kuzatuv" ro'yxatiga kiritgan.

Mintaqadagi Tojikiston va Turkmaniston AQSh komissiyasining "qisman tashvish uyg'otadigan" mamlakatlar ro'yxatiga qo'shilgan.

Таҳлил: Соқол ўстирган ва ниқоб таққанларни жазолаётган Ўзбекистон нимага эришмоқчи?

Thediplomat.com нашри "Ўзбекистоннинг диний эркинлик ва дунёвий бошқарув орасидаги нозик мувозанати" номли мақола чоп қилди.

Ўзбекистонда исломга амалга қилиш ўсиб бораркан, расмийлар дунёвий жамоат муҳитини сақлаб қолиш учун қўлидан келганини қилмоқда, деб ёзади муаллиф Нигинахон Саида.

Мақола Тошкент вилоятининг Зангиота туманида яшаб, ишлайдиган 41 яшар ёлғиз она Манзуна Абдупаттаева дуч келган ҳолат билан бошланган.

Августнинг жазирама кунида нон ва сут олиш учун маҳаллий дўконга чиққан Манзунани кутилмаганда ички ишлар идоралари ходимлари тўхтатади ва шахсини тасдиқловчи ҳужжат талаб қилади.

"Рўмол ўраб олган ва юзига ниқоб таққан аёл сокин ҳолатда яқин атрофдаги мебель цехида ишлашини, у ернинг ҳавоси чангга тўла эканлиги ва аллергияси сабаб одатда ниқоб тақиб юришини айтади. Шунингдек, у шошилиб чиқиб, ниқобни ечишни унутганини айтиб, кечирим сўрайди", деб ёзади нашр.

Шахсни тасдиқловчи ҳужжат ёки ҳолатини тасдиқловчи тиббий маълумотнома тақдим эта олмагани сабабли, Абдупаттаева қонуний муаммога дуч келади.

Мақолада айтилишича, бир неча кундан кейин у Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 184.4-моддаси бўйича айблов эълон қилинган ҳолда суд қаршисида пайдо бўлади.

Ушбу модда Жамоат жойларида шахсини идентификация қилиш имконини бермайдиган кўринишда бўлиш учун жазо белгилайди. Қонунга кўра, бу ҳуқуқбузарлик учун 270 дан 540 долларгача жарима солиниши мумкин.

Суд мажлисида судя Абдупаттаеванинг ҳолатини — унинг ёлғиз она экани, ижтимоий-иқтисодий аҳволи оғирлиги ва олдин жавобгарликка тортилмаганини инобатга олиб, унга нисбатан енгиллик кўрсатди ва жаримани 135 долларга туширган.

Thediplomat.com нинг ёзишича, бир йил ичида, ушбу модда асосида қарийб 800 киши айбланган.

Ўзбекистон мусулмонлар кўпчиликни ташкил қиладиган давлат бўлиб, аҳолиси 37 миллиондан ошади. Расмий маълумотларга кўра, Ўзбекистон аҳолисининг 94 фоизи ислом динига эътиқод қилади.

"Бироқ, бу рақам қайта кўриб чиқилиши керак. Ўзбекистонликларнинг кўпчилиги маданий жиҳатдан мусулмонлардир; улар ўзларини исломий анъаналарга боғлиқ кўриб, ўзини мусулмон санайди, аммо улар динга фаол амал қилмасликлари мумкин", дейди мақола муаллифи.

Нашрнинг ёзишича, ҳукумат халқаро ҳуқуқий меъёрларга мос келадиган дунёвий давлат қуришга интилаётган бир пайтда, дин билан боғлиқ нарратив ва амалиётларни қаттиқ назорат қилади.

2021 йилда аниқ таъриф берилмагани учун Ўзбекистонда жамоат жойларида "ибодат кийимлари" ни кийиш учун маъмурий жазо бекор қилинди. Шундан сўнг Маъмурий жавобгарлик кодексининг 184.1-моддаси самарасиз бўлиб қолди.

Ушбу ўзгаришдан кейин, кодексдан ушбу модда расмий равишда олиб ташланиши учун яна икки йил керак бўлди. Бунинг ўрнига, Сенат 184.4-моддани тасдиқлади, бу модда жамоат жойларида шахсий идентификацияга тўсқинлик қиладиган ҳолатларни кўриб чиқади.

Моддада агар фуқаро шифокор томонидан берилган тасдиқ ҳужжатига эга бўлса, тиббий ниқоб билан юзни ёпиши мумкинлиги, бошқа ҳолларда, масалан, транспортда ёки иш жойида хавфсизликни таъминлаш учун махсус бош кийим кийишига қонуний рухсат этилган.

"Ушбу янги меъёрлар фуқароларимизнинг эътиқод эркинлигига умуман таъсир қилмайди. Аксинча, бу... шуни англатадики, ҳар қандай ижтимоий муносабатлар Конституция ва қонунлар асосида тартибга солинади," деди Сенат раиси Танзила Нарбаева.

Мақолада айтилишича, шундан бери ушбу модда асосида жавобгарликка тортилган фуқаролар сони 2024-йил бошида бир ойда ўнлаб ҳолатлардан июн ойида деярли 200 та ҳолатга кўпайди. Ушбу модда билан айбланганларнинг аксарияти аёллардир.

"Суд қарорлари базасида Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 184.4-моддаси бўйича жами 789 та ҳолат рўйхатга олинган. Аксарият ҳолатларда бу аёллар (камдан-кам ҳолларда эркаклар) билан боғлиқ эди," дея Gazeta.uzдан иқтибос келтирилади у ерда.

Аниқ тафсилотлар берилмаган бўлса-да, ушбу ҳолатларнинг айримлари шахсий диний эътиқодига биноан ниқоб кийган аёллар билан боғлиқ бўлиши мумкин.

"Шунингдек, 184.4-модда бўйича қайд этилган ҳуқуқбузарликларнинг сезиларли қисми — 52,7 фоизи Андижонда содир бўлганини эътироф этиш лозим. Ушбу юқори ҳолат кўрсаткичини қисман Андижоннинг Ўзбекистондаги иккинчи энг зич аҳоли яшайдиган вилоят эканлиги, квадрат километрга 792,8 киши тўғри келиши билан боғлаш мумкин. Бундан ташқари, минтақанинг бошқа ҳудудларга нисбатан диндорлиги ҳам омил бўлиши мумкин", дейилади мақолада.

Ўтган йили, қонун қабул қилинишидан икки ой олдин, Ўзбекистоннинг Бош муфтийси Нуриддин Холиқназаров одамларга исломий амалиётларида, жумладан, кийим-кечак ва ташқи кўринишларида меъёрга амал қилишни тавсия қилди.

"Ислом кийинишда ҳам меъёрга амал қилишни ўргатади. Ўзингизни бутун дунёга шарманда қилиб, номақбул кийимлар кийманг. Ёки ўзингизни араб маданиятини тақлид қилиб қора кийимларга ўраманг. Танангизни ёпилиши шарт бўлмаган жойларини ёпа кўрманг," деган муфтий.

Нашрга кўра муфтий Марказий Осиёда аксарият мусулмонлар амал қиладиган Ҳанафий фиқҳ мактабида аёлларга юз, қўл ёки оёқларини ёпиш шарт эмаслигини шу тарзда тушунтирган.

Бош муфтийнинг сўзлари ортидан, Ўзбекистон мусулмонлар идорасининг расмий Телеграм канали аёлларнинг юзларини ёпишлари шарт эмаслигини тушунтирувчи бошқа имомлар иштирокидаги бир неча видеоларни жойлаштирган.

"Бу хабар маҳаллий масжидлардаги имомлар томонидан яна бир бор қайд этилиб, кейин уларнинг расмий Телеграм каналларига юкланган, бу кийиниш учун оддий кийиниш талабларини аниқлаштириш бўйича мувофиқлаштирилган кампания доирасида амалга оширилган", деб ёзади Нигинахон Саида.

Ўшанда Бош муфтий эркакларнинг ҳам соқолларини тартибга келтиришга чақирган.

"Пайғамбаримиз (С.А.В)нинг саҳобалари ҳам, бизнинг мазҳабимиз уламолари ҳам кўплаб таълимотларида соқол бир қабза (кафтнинг кенглиги) дан ошмаслиги ва тартибли сақланиши кераклигини тавсия қилишган," деди у.

Мақолада соқол ўстирган эркакларга нисбатан ҳам худди шу модда қўлланилгани айтилган.

Муаллиф бу ўзгаришлар икки асосий тенденцияни кўрсатади, дея хулоса қилади.

"Президент Шавкат Мирзиёевнинг янада юмшоқ бошқаруви остидаги "Янги Ўзбекистонда" диний нормаларга фаолроқ амал қилаётган шахслар сони сезиларли даражада ортди, баъзан бу нормалар давлатнинг расмий талқинидан фарқ қилади. Бироқ, бу ўзгаришлар шуни ҳам кўрсатадики, Тошкент жамоат ҳаётида Исломнинг ягона талқинини сақлаб қолиш ва мамлакатнинг дунёвий характерини мустаҳкамлашга қатъий бел боғлаган. Бу асосан, динига амал қилишнинг энг яхши жойи шахсий доирада эканлигини жамоатчиликка эслатиб туради", дейилади мақолада.

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002