«Япон халқи туйғуларини ҳақорат қилади». Путиннинг Курил оролларига илк сафари Токионинг кескин муносабатига сабаб бўлди

Россия президенти Владимир Путин Курил оролларига илк бор сафар қилди. Курил оролларига даъво қилиб келаётган Япония бу сафарга нисбатан расмий эътироз билдирди. Мамлакат бош вазири Санаэ Такаити Путиннинг сафари Япониянинг Россияга бўлган муносабатини янада ёмонлаштирганини айтди.

Путин Япония даъво қилиб келаётган, Хоккайдо ороли яқинидаги Катта Курил тизмасининг энг чекка қисмида жойлашган Итуруп оролига борди.

Россия президенти, жумладан, «Ясний» балиқни қайта ишлаш заводида ҳам бўлди. У ерда унга турли хил икралар таклиф этилди. Путинга ҳамроҳлик қилган Сахалин вилояти губернатори Валерий Лимаренко Сахалин ва Курил ороллари соҳиллари яқинида йирик тунес балиқлари рекорд даражада кўп кузатилаётганини айтди. Vostok.Today нашри ёзишича, Путин катта балиқларини ҳам кўздан кечирган.

Бу давлат раҳбарининг сўнгги 16 йил ичида Курил оролларига қилган биринчи сафари бўлди. 2010 йилда Итуруп оролига ўша пайтда Россия президенти лавозимида бўлган Дмитрий Медведев борган эди. ТАСС агентлиги таъкидлашича, Путин Курил оролларига биринчи марта сафар қилди.

Курил оролларига Дмитрий Медведев тўрт марта сафар қилган: 2010 йилда Россия президенти сифатида, 2012, 2015 ва 2019 йилларда эса бош вазир лавозимида. 2021 йилда Итуруп оролига бош вазир Михаил Мишустин борган эди.

Токио нима деди?

Япония бош вазири Санаэ Такаити Путиннинг Курил оролларига тарихдаги илк сафарига кескин муносабат билдирди. Такаитининг журналистларга билдиришича, Путиннинг бу сафари "Япониянинг Россияга бўлган муносабатини ёмонлаштирган". У архипелаг "тарихий жиҳатдан ҳам, халқаро ҳуқуқ нуқтаи назаридан ҳам [Япониянинг] ўзига хос ҳудуди" ҳисобланишини таъкидлади.

"Бу япон халқи туйғуларини ҳақорат қилади ва буни мутлақо қабул қилиб бўлмайди", деди Такаити телевидение орқали мурожаатида. "Биз Россия томони бу масаланинг нақадар жиддий эканини тўлиқ англайди, деб умид қиламиз".

Япония ташқи ишлар вазири Тосимицу Мотэги аввалроқ Путиннинг Курил оролларига сафари муносабати билан эътироз билдирган эди. "Шимолий ҳудудлар (Японияда Курил ороллари тизмасининг жанубий қисми шундай аталади - Би-би-си изоҳи), жумладан Эторофу [Итуруп], тарихий жиҳатдан ҳам, халқаро ҳуқуққа мувофиқ ҳам Япониянинг ажралмас ҳудуди ҳисобланади", деган эди вазир. "Япония бу сафарга қарши қатъиян протест билдиради".

Япония аввал ҳам Мишустин ва Медведевнинг Курил оролларига қилган сафарларига қарши протест билдирган эди.

Россия ва Япония ўнлаб йиллардан бери Курил ороллари масаласида баҳслашиб келади. Бу Москва ва Токио ўртасида Иккинчи жаҳон урушидан кейин тинчлик шартномаси имзоланмаганининг асосий сабаби ҳисобланади.

Курил ороллари атрофидаги баҳс

Архипелагнинг жанубий ороллари - Итуруп, Кунашир, Шикотан ва Хабомаи оролларини Япония ўз ҳудуди деб ҳисоблайди ҳамда 1855 йилдаги Россия-Япония савдо ва чегаралар тўғрисидаги шартнома асосида уларни Хоккайдо префектураси таркибига киритади. Москва эса ороллар Иккинчи жаҳон уруши якунлари бўйича Совет Иттифоқи таркибига кирганини ва Россиянинг улар устидан суверенитети баҳссиз эканини таъкидлайди.

Совет Иттифоқи Япония Иккинчи жаҳон урушида таслим бўлганидан кейин Сахалин ва Курил оролларининг бутун ҳудудини ўз таркибига қўшиб олган. Москва ва Токио Иккинчи жаҳон урушидан кейин ҳам жанубий Курил оролларига тегишлилик бўйича келишмовчиликлар туфайли тинчлик шартномасини туза олмаган.

1956 йилда Совет Иттифоқи ва Япония фақат тинчлик декларациясини имзолаган, унга кўра, Совет Иттифоқи тинчлик шартномаси имзоланганидан кейин Шикотан ва Хабомаи оролларини Японияга бериш масаласини муҳокама қилишга тайёр эди.

Совет Иттифоқи Курил оролларини ўз таркибига қўшиб олганидан кейин оролларнинг япон аҳолиси депортация қилинган. Токио таъкидлашича, депортация қилинган аҳоли мулк ҳуқуқидан маҳрум этилган ва балиқчилик билан шуғулланиш имкониятини йўқотган.

Ҳозирда Курил ороллари аҳолиси тахминан 20 минг кишини ташкил этади. Оролларда Россия ҳарбий қисми ва чегара аҳоли пунктлари жойлашган.

Сўнгги йилларда Россия расмийлари Япония Курил ороллари Россияга тегишли эканини тан олиши кераклигини ва бу масала ҳал этилмас экан, тинчлик шартномаси бўйича муҳокамаларда силжиш бўлиши мумкин эмаслигини бир неча бор билдирган.

2022 йил март ойида Москва Токио билан тинчлик шартномаси бўйича кейинги музокаралардан воз кечишини маълум қилди. Бунга Россиянинг Украинага кенг кўламли босқини бошланганидан кейин Япониянинг Россияга қарши санкцияларга қўшилгани сабаб бўлди.

12 август куни Путин Курил ороллари масаласида Россиянинг "бир қатор япон раҳбарлари", жумладан 2022 йил ёзида суиқасд оқибатида ҳалок бўлган бош вазир Синдзо Абэ билан ҳам "конструктив муносабатлари" бўлганини айтди. "Энди эса, афсуски, қарашларда ўзгаришларни кўряпмиз. Таъкидлаб ўтаман, бу ўзгаришлар бизнинг томонимиздан қўзғатилмаган", деди Россия президенти.

Путиннинг сафари

Итуруп оролига Путин Сахалиндаги тадбирлардан сўнг келди. Ушбу тадбирларда у «Варяга» ракета крейсери бортидан Тинч океани флоти машқларининг якуний қисмини кузатган эди.

«Шуни таъкидламоқчиманки, биз таҳдид қилмаяпмиз, Японияга нисбатан мутлақо ҳеч қандай даъвомиз йўқ. Аксинча, мамлакатимизга нисбатан ҳудудий даъволар Япония томонидан билдирилмоқда. Гап Курил ороллари масаласи ҳақида кетмоқда», деган эди Путин.

Бир муддат Россия ҳудудларига сафар қилмаган Россия президенти бу ҳафта мамлакат бўйлаб сафарга чиқди. У душанба куни Улан-Удэга келди, сешанба куни у ердан Новосибирскка борди, чоршанба кунини эса Сахалинда ўтказди.

18-20 сентябр кунлари Россияда парламент сайловлари бўлиб ўтади.

Сахалинда денгизчилар олдида сўзга чиққан Путин Украинадаги уруш ("махсус ҳарбий операция") ҳақида гапирди ҳамда Россиянинг "соя флоти" кемалари, яъни санкцияларни четлаб ўтишда қўлланилаётган кемалари, тўхтатиб қолинган тақдирда жавоб чоралари кўрилишини маълум қилди.

"Биз айрим давлатлар халқаро денгиз ҳуқуқини бузган ҳолда кемалар ҳаракатини чеклашга уринаётганини кўряпмиз", деди Путин.

"Яқинда эса улар бизнинг кемаларимизни қўлга киритиш ва тортиб олинган мол-мулкимизни сотиш имкониятини ҳам муҳокама қилишди. Агар бу амалга ошса, биз ҳам шунга мос жавоб қайтаришга мажбур бўламиз", деди у.