Ўзбекистон халқи Мирзиёев келгач мустақилликни ҳис қилдими?

Ўзбекистон давлат мустақиллиги эълон қилинганига 35 йил тўлди. Аммо танқидчилар мамлакат аҳолиси мустақилликни фақат сиёсий тизим ўзгариб, давлат ва жамият ўртасида мулоқот пайдо бўлганидан кейингина ҳис қила бошлаганини айтмоқда.

Таниқли иқтисодчи Юлий Юсупов Ўзбекистонда ҳақиқий мустақиллик ҳисси 2016 йилдан кейин, одамлар ҳокимият уларни эшитаётганини ва уларнинг фикрига қулоқ солаётганини сеза бошлаганидан сўнг пайдо бўлган, деб ҳисоблайди.

Унинг фикрича, 1991 йилда Совет Иттифоқи парчаланиб, Ўзбекистон мустақил давлатга айланган бўлса-да, бу оддий фуқаролар учун автоматик равишда эркинлик ва мустақилликни англатмаган.

"СССР мавжудлигини тўхтатганидан кейин, ниҳоят содир бўлган Ўзбекистон мустақиллиги, аслида, мамлакатнинг, Ўзбекистон халқининг ҳақиқий мустақиллигини эмас, балки Каримовнинг кимдандир ёки нимадандир, жумладан нафақат Москвадан, балки ўз халқидан ҳам мустақиллигини англатган", деб ёзади Юсупов.

Унинг таъкидлашича, Ислом Каримов даврида давлат ҳокимияти жамият устидан кучли назорат ўрнатган, фуқароларнинг ҳокимиятга таъсир ўтказиш имкониятлари эса чекланган эди.

"Ўзбекистон аҳолиси ҳеч қандай мустақилликка эга бўлмади. Аксинча, улар бир инсон ва унинг атрофидагиларининг иродаси ва ўзбошимчалигига янада кўпроқ қарам бўлиб қолдилар", дейди иқтисодчи.

Юсупов ҳақиқий мустақилликни давлатнинг бошқа бир давлатдан ажралиб чиқиши билан чекламайди.

Унинг фикрича, мустақиллик, аввало, одамларнинг ўзини давлатнинг тобе аҳолиси эмас, балки фуқароси сифатида ҳис қилиши билан боғлиқ.

"Ҳақиқий Мустақиллик ("мамлакат хўжайини"нинг собиқ мустамлакачилик ҳокимиятидан эмас, балки миллатнинг мустақиллиги) фақат мамлакат аҳолиси ўзини тобе эмас, фуқаро сифатида ҳис қила бошлаганида, қарорлар қабул қилишда иштирок этаётганини тушуна бошлаганида мумкин бўлади", деб ҳисоблайди у.

2016 йилдан кейин нима ўзгарди?

Юсуповнинг таърифича, Ўзбекистонда одамлар ўзини ҳақиқатан ҳам мустақил миллат сифатида ҳис қилишига яқинлашиш жараёни 2016 йилдан кейин бошланган.

Бу, унинг фикрича, ҳокимият ва жамият ўртасида "тескари алоқа каналлари" пайдо бўла бошлагани билан боғлиқ.

"Мамлакат ўзини ҳақиқатан ҳам мустақил, ўз тақдирини ўзи белгилайдиган миллат сифатида ҳис қилишга фақат 2016 йилдан кейин, одамлар ҳокимият уларни эшитаётгани ва уларнинг гапига қулоқ солаётганини тушуна бошлаган, гарчи жуда ингичка бўлса-да, барибир жамият билан ҳокимият ўртасида тескари алоқа каналлари пайдо бўла бошлаган пайтдан яқинлаша бошлади", дейди у.

Юсупов Ўзбекистон ҳали тўлиқ демократик давлатга айлангани ҳақида гапириш эрта эканини ҳам таъкидлайди.

"Тўлақонли демократияга ҳали жуда узоқ, аммо одамларда эшитилаётгани ҳисси пайдо бўлгани, муаммолари ҳақида гапириш ва жавоб олиш, қарорлар қабул қилинишида иштирок этиш имкониятига эга бўлгани — бу факт", дейди иқтисодчи.

Ўзбекистондаги ўзгаришларни мамлакат ташқарисидан кузатган одам ҳам сезиши мумкин.

Хусусан, мамлакатнинг хорижликлар учун очилиши, туризмнинг жадал ривожланиши ва чет эллик сармоядорлар билан алоқаларнинг кенгайиши сўнгги йиллардаги энг кўзга кўринган ўзгаришлардан бўлди.

"Туризм портлаши"

Ислом Каримов вафотидан кейинги ҳокимият Ўзбекистонни ташқи сармоядорлар билан бир қаторда туристлар учун ҳам очди.

Лондонда Ўзбекистонни танувчилар ва у ерга боришни истовчилар кўпайганини оддий суҳбатларда ҳам сезиш мумкин.

Лондондаги асли шри-ланкалик қўшним Ўзбекистондан эканлигимни эшитгач, юзида табассум билан у ердаги таомлар ва тарихий жойларни мақтайди.

Қаердан биласан, десам, Instagram'дан кўрганини айтади.

Яна бир лондонлик танишимиз Ўзбекистонга саёҳат қилиб келгач, кўрган-кечирганларини завқ билан бўлишади.

Самарқанд, Бухоро ва ҳатто мен ҳали шу вақтгача бормаган Бурчмуллаларга боргани, сайёҳлар орасида машҳур "Бешқозон"да ош еганини тинмай мақтайди.

"Келганимизга икки ҳафта бўлди, лекин ҳалиям Ўзбекистон таассуротлари билан яшаяпмиз. Сабзини шунчалик мазза қилиб ейиш мумкинлигини Ўзбекистонда кашф қилдим", дейди у сабзи салати ҳақида гапирар экан.

Сайёҳлар оқимининг кўпайганини Тошкентдан Хива, Нукус, Бухоро ва Самарқандга учадиган ички парвозларда ҳам кўриш мумкин. Йўловчиларнинг салмоқли қисми четдан келган туристлар.

Мамлакатга четдан фақат сайёҳлар келмаяпти

Бир вақтлар оиласини боқиш учун четга кетишга мажбур бўлган ўзбекистонлик мигрантлар мамлакатнинг ҳал қилиниши керак бўлган асосий муаммоларидан бири эди.

Ҳозир четга кетаётган ўзбекистонликлар сони камайган бўлса-да, улар ҳали ҳам кўп. Аммо уларнинг йўналишлари ва касблари ўзгарди.

Боз устига, иқтисод ривожланиб, Ўзбекистонга четдан ишлаш учун келаётганлар ҳам кўзга ташлана бошлади.

Тошкент кўчаларида таом етказиб бераётган ҳиндистонликларни ёки таксичилик қилиб рўзғор тебратаётган покистонлик, бангладешлик, афғонистонлик ва туркияликларни учратиш одатий ҳолга айланмоқда.

"Свет ўчмаса, ҳаммаси зўр бўлади"

Ўзбекистондаги ўсиш ва ривожланиш фақат пойтахт ёки йирик шаҳарлар билан чекланиб қолмаган.

Йигирма йилдан сўнг йўлим яна Қашқадарёнинг Чим қишлоғига тушди.

Аввалига бошқа жойга келиб қолдим, деб ўйладим. Чунки мен кўрган қишлоқдан асар ҳам қолмаганди.

Ҳаракатни тартибга солувчи йўл чироқлари ва катта йўл ёқасида одамлар томонидан очилган бизнеслар бу катта қишлоқни шаҳарга айлантириб қўйганга ўхшайди.

Кўчаларга ўрнатилаётган узум лойишлари қишлоқ аҳли олдингидек фақат тирикчилик учун эмас, балки эстетик ҳаёт кечиришга ҳам урғу бераётганини англатади.

Қашқадарёлик танишим фақат Чим қишлоғи эмас, вилоятдаги бошқа қишлоқлар ҳам мана шундай ривожланишни бошидан кечираётганини айтади.

"Каримов даврида вилоятга янги тайинланган ҳоким қолоқ туманларни ривожлантириш учун нима қилсак бўлади, деб савол ташлаганда, масъуллардан бири 'бирор нарса қилиш шарт эмас, халқнинг светини узмайлик, ўзлари ривожланиб олади', деган экан.

Қишлоқларда ток узилмаяпти, шунинг учун одамлар келажакка ишонч билан сармоя тикаяпти", дейди у.

Бу оддий мисол орқали ҳам Каримов давридаги асосий эҳтиёжлар билан бугунги кутилмалар ўртасидаги фарқни кўриш мумкин.

Йўл муаммоси

Ўзбекистондагилар иқтисоднинг гуркираб ривожланиши билан бир вақтда йўллардаги нотекисликлар ҳамоҳанг кетмаётганидан шикоят қилишади.

Йўллар ҳар йили таъмирланмоқда, ҳатто доим тупроқ йўл бўлиб келган қишлоқлар ҳам "Очиқ бюджет" лойиҳалари орқали асфальтланмоқда.

Аммо юк машиналарининг меъёридан ортиқ юк ташиши йўлларни кўп ўтмай яроқсиз ҳолга келтирмоқда.

"Бизнес ривожланмоқда, иқтисод ўсмоқда, аммо каттароқ фойда олиш ёки тежаш мақсадида бу бизнес эгалари юк машиналарида меъёридан ортиқ юк ташишни афзал билмоқда. Натижада бундай оғирликларга мўлжалланмаган йўллар бир йилнинг ичида яроқсиз ҳолга келмоқда.

Йўлларни таъмирлашга миллиардлаб сарфланади, ҳукумат фойда ва зарар ўртасида олтин ўрталикни топиб, юк ташишларни қаттиқ назоратга олиши керак", дейди шу соҳадаги мутахассислардан бири.

Диний эркинлик

Мамлакатда сиёсий ва диний қатағонларга барҳам берилгани ҳам сўнгги йиллардаги асосий ўзгаришлардан бири сифатида эътироф этилади.

Диний айбловлар билан қамалганларнинг аксари озод қилинди. Ҳижоб учун камситиш деярли ўтмишга айланди.

"1996 йилда туғилган футболчилар 16 ёшлилар ўртасида Осиё чемпиони бўлиб Ўзбекистонга қайтиб келишади. Аэропортга ҳамма чиқади кутиб олишга. Бир оиланинг иккита аъзоси ҳижобда келади.

Олдиларига формадагилар келиб, яхшиликча кетасизларми ёки олиб кетайликми, дейишади", деб ёзади футбол соҳаси мутахассиси Равшан Салимов.

Бироқ бу борада ҳали қилиниши керак бўлган ишлар борлиги айтилади.

Ўзбекистонда диндор аёллар паспорт олиш учун рўмолини ечишга мажбур. 18 ёшга тўлмаганларнинг диний таълим олиши деярли имконсиз, қонунан чекланган.

Масжид деб қурилган, аммо йиллаб лицензия ололмагани учун фойдаланилмай турган бинолар ҳам бор.

Шу маънода, Ўзбекистонда сўнгги ўн йилда содир бўлган ўзгаришларни тўлиқ демократлашув деб аташ қийин.

Аммо жамиятда давлат билан муносабат ўзгаргани, одамларнинг ўз муаммолари ҳақида очиқроқ гапираётгани ва ҳокимиятдан жавоб талаб қилаётгани сезилади.

Юлий Юсупов айтганидек, ҳақиқий мустақиллик фақат давлатнинг ташқи кучдан ажралиб чиқиши эмас.

У одамларнинг ўзини фуқаро сифатида ҳис қилиши, қарорлар қабул қилинишида иштирок этиши ва ҳокимият уларни эшитаётганини билиши билан ҳам боғлиқ.

Ўзбекистон давлат мустақиллигининг 35 йиллиги нишонланаётган бир пайтда айрим ўзбекистонликлар эса айнан шу фарқни таъкидламоқда.

"Ўн йил бўлди, мен мустақиллик байрамини хотиржамлик билан кутиб оламан. Хотиржам кутиб оламан ва хотиржам 'муборак бўлсин, кўз тегмасин, абадий бўлсин', дея оламан. Байроғимизни кўрсам, 'бизнинг байроқ', деб қўяман...

Айёмингиз муборак бўлсин", дейди Каримов даврида дини учун таъқибларга учраган Салим Айюбий.

Обиджон Латипов эса бу йилги Мустақиллик байрами муносабати билан "Ўзбекистон давлат мустақиллигининг 35 йиллиги ва халқ мустақиллигининг 10 йиллиги билан барча юртдошларни табриклайман", деб ёзган.

Ўзбекистон давлат сифатида 1991 йилда мустақил бўлган бўлса, айрим фуқаролар учун мустақилликнинг мазмуни — ўзини эркин фуқаро сифатида ҳис қилиш, ҳокимият билан мулоқот қилиш ва ўз фикрини очиқ айтиш имконияти — айнан кейинги ўн йилда пайдо бўлганини таъкидламоқда.