Эрон ютсинми ё йўқ? Ислом Республикасини рад этувчи мухлислар қаршисидаги оғир танлов

Эронни қўллаб-қувватлаш керакми ёки йўқ? Жаҳон чемпионати муҳити қизиб борар экан, айнан шу савол мамлакатдан ташқаридаги энг йирик эронликлар жамоасини иккилантирмоқда.

Лос-Анжелесдаги SoFi стадионидан унча узоқ бўлмаган, кўп сонли эронликлар яшайдиган "Теҳранжелес" маҳалласида Эроннинг уч рангли байроғи деярли ҳар қадамда кўзга ташланади. Аммо бу Ислом Республикасининг расмий байроғи эмас. Бу - инқилобгача бўлган Арслон ва Қуёш тасвирли байроқ бўлиб, у Эроннинг амалдаги ҳукуматига қарши қаршилик рамзи сифатида кўтарилади.

ФИФА ушбу байроқни сиёсий рамз деб баҳолаб, уни Жаҳон чемпионати ўйинлари ўтказиладиган майдонларга олиб киришни тақиқлади. Шунга қарамай, Эроннинг 16 июн куни Янги Зеландияга қарши ўтказган илк учрашувида айрим мухлислар уни стадион ичига олиб киришга муваффақ бўлди.

Эрон иштирокидаги ўйинларни сиёсий тус олган деб аташнинг ўзи камлик қилади. Шунинг учун ҳам Лос-Анжелесда бўлиб ўтадиган Бельгияга қарши иккинчи баҳсда ҳам ҳис-туйғулар янада юқори даражада бўлиши кутилмоқда.

Хавфсизлик сабаблари туфайли исмини ошкор қилмасликни сўраган Лос-Анжелеслик америкалик-эронлик аёл шундай деди:

"Биз жамоамизни кўришни ва унинг ғалаба қозонишини истаймиз. Лекин шу билан бирга Эрон Ислом Республикаси, унинг ҳукумати ва босим сиёсатидан нафратланамиз".

Бу мураккаб ҳис-туйғуларни янада кучайтираётган омил шундаки, мусобақа ўйинларининг аксарияти феврал ойида Эронга қарши уруш эълон қилган мамлакатда ўтказилмоқда.

Жангларни тугатиш бўйича янги келишув имзоланиб, қуроли можарога нуқта қўйишга ҳаракат қилинаётган бир пайтда, форс тилида "миллий жамоа" маъносини англатувчи "Team Melli" ўзининг еттинчи Жаҳон чемпионати иштирокини бошламоқда. Аммо кўплаб эронликлар бу жараённи зиддиятли ҳис-туйғулар билан кузатмоқда.

"Бу менинг жамоам эмас", - деди Теҳранжелесдаги гилам дўкони эгаси Эрик Саддит.

"У Эронни ифода этмайди ва уни қўллаб-қувватлаш Инқилобчилар гвардиясини қўллаб-қувватлаш билан баробар", - дея қўшимча қилди у. Бу билан у Исломий тузумни ҳимоя қилувчи қудратли ҳарбий ва сиёсий кучни назарда тутган эди.

Аммо барча ҳам терма жамоани давлат сиёсати ёки амалдаги ҳукуматнинг давоми сифатида кўрмайди.

Жамоанинг 16 июн куни бўлиб ўтган илк учрашувида Эрон миллий мадҳияси янграганда эшитилган норозилик садолари ўйин бошланиши билан қўллаб-қувватлов қичқириқларига алмашди.

Лос-Анжелесда яшовчи яна бир америкалик-эронлик Элика 2020 йилда вафот этган отаси билан бирга футбол ўйинларини томоша қилиб катта бўлган.

"Отам хотираси учун, шунингдек, тинчликни ва шундай ўйинлардан баҳра олиш имконини истайдиган эронликлар ҳурмати учун келмай иложим йўқ эди", - деди у.

"Дунёнинг барча бурчакларидаги эронликлар учун ўйнаяпмиз"

Футбол жинниси бўлган Эроннинг ичкарисида эса уруш туфайли бу Жаҳон чемпионатига нисбатан бирон-бир иштиёқ уйғотиш қийин бўлмоқда.

"Ҳафталаб давом этган ҳар кунги бомбардимонлар остида яшаш ва ҳозирда инфлация сабабли ҳаётнинг ҳаддан ташқари қийинлашиб, қимматлашиб кетганидан сўнг, Жаҳон чемпионатини томоша қилиш ва ундан завқланиш худди бир фантастика ёки хомхаёлдек туюлмоқда", - дейди хавфсизлик важидан исми ўзгартирилишини сўраган Бафи исмли эронлик аёл Би-Би-Си Жаҳон хизматига берган интервюсида.

Исми сир қолишини хоҳлаган яна бир суҳбатдош ҳам "Теам Melli"ни қўллаб-қувватлаш учун ўз ички қарашлари ва ҳис-туйғуларини муроса қилдиришга тўғри келишини айтди.

"Мен карахт бўлиб қолганман, - дейди у. Жамоанинг хурсанд бўлганини ёки ғалабани нишонлаётганини кўриш менга ёқади, лекин ўзим ҳеч нарсани ҳис қилмаяпман".

Эронлик футболчилар эса, ўз навбатида, бирлаштирувчи куч бўлишни хоҳлашларини таъкидлашди.

"Биз дунёнинг барча чеккаларидаги эронликлар учун ўйнаяпмиз", - деди ҳужумчи Меҳди Тареми журналистларга.

Бироқ, турли сиёсий кучлар ўз манфаатлари йўлида "Теам Melli"дан очко йиғиш мақсадида фойдаланишга уринаётган бир пайтда, бу жуда қийин вазифадир.

"Сиёсий қарашлардан қатъи назар, жамоани чин дилдан севадиган ҳақиқий мухлислар базаси бор. Аммо бу мухлислар гуруҳини парчалаш ва эронликларни ўзаро бўлиб ташлашга уринишлар ҳам бўлмоқда", - дейди Вашингтондаги Америка Католик университети медиа тадқиқотлари профессори, эронлик-америкалик Ники Ахаван.

"Ва, албатта, ўзининг сиёсий мақсадларига эга бўлган ҳамда Эрон маданиятининг барча рамзларига эгалик қилишни истайдиган давлат ҳокимияти ҳам бор".

Сиёсий зиддиятлар жамоанинг Жаҳон чемпионатидаги тайёргарлиги ва ҳаракатланиш режаларига ҳам таъсир кўрсатди.

Виза ва хавфсизлик билан боғлиқ хавотирлар туфайли Эрон терма жамоаси Аризона штатидаги Тусон шаҳридаги базасини тарк этиб, Мексиканинг чегара яқинидаги Тихуана шаҳрига кўчишга мажбур бўлди.

Футболчилар доимий қатновлардан норозилик билдирган бўлса, айрим кузатувчилар бу вазиятнинг қанчалик адолатли эканини савол остига қўйди.

19 июн куни тарқатилган баёнотда Эрон футбол федерацияси сафарларга қўйилган чекловлар юзасидан ФИФАга расмий шикоят қилишини маълум қилди. Амалдаги виза шартларига кўра, жамоа АҚШга ўйиндан атиги бир кун олдин кириши ва учрашув бўлиб ўтган куниёқ мамлакатни тарк этиши лозим.

Федерация бу ҳолатни:

"Мусобақада иштирок этаётган барча жамоалар учун тенг шароит яратиш тамойилига зид", - дея баҳолади.

Оқ уйнинг ФИФА бўйича ишчи гуруҳи ижрочи директори Эндрю Жулиани эса Эрон ўз ўйинлари билан боғлиқ вазият қандай бўлишини аввалдан билганини таъкидлади.

Беқарор вазиятлар соясида

"Эрон доимо қандайдир сиёсий ёки ижтимоий беқарорликларни бошдан кечиради. Футбол ҳам ҳеч қачон уни ўраб турган геосиёсий воқеалардан алоҳида бўлмаган" - деди профессор Ахаван

Эрон 1978 йилда Жаҳон чемпионатида илк бор қатнашганидан буён миллий жамоа иштирокида сиёсий тус олган кўплаб воқеалар кузатилган. Улар орасида Эрон 1980 йилда дипломатик алоқаларни узган АҚШга қарши 1998 йилги баҳс ҳам бор.

Майдондан ташқарида эса ҳар икки жамоа хавфсизлиги борасида хавотирлар мавжуд эди. Ўйин арафасида АҚШ президенти Билл Клинтон муросага чақирувчи нутқ сўзлаб, шундай деган эди:

"Бугун америкалик ва эронлик спортчилар ўртасидаги ўйинни кузатар эканмиз, бу халқларимиз ўртасидаги узоқ йиллик узоқлашувга барҳам бериш йўлидаги яна бир қадам бўлишига умид қиламан."

"Team Melli" АҚШни 2:1 ҳисобида мағлуб этиб, уни Жаҳон чемпионатидан чиқариб юборганида, Эрон шаҳарларида минглаб мухлислар кўчаларга чиқиб, ғалабани нишонлаган эди.

2022 йил Қатарда бўлиб ўтган Жаҳон чемпионати пайтида Эронда Маҳса Аминининг ҳибсхонада вафот этиши ортидан кенг кўламли ҳукуматга қарши намойишлар авж олган эди. Амини қатъий ҳижоб қоидаларини бузганликда гумон қилиниб, ахлоқ полицияси томонидан ҳибсга олинган бўлган.

Профессор Ахаваннинг фикрича, айнан ўша пайтда, "Аёллар, ҳаёт, озодлик" ҳаракати авж олган даврда, миллий терма жамоани бойкот қилиш чақириқлари анча кучли эди. Кўпчилик: "Бу Эроннинг жамоаси эмас, бу давлатнинг жамоаси", деб айтган эди.

Аёллар ҳуқуқлари

Эронда аёллар учун спорт томоша қилишнинг ўзи ҳам узоқ вақт давомида чекланиб келинган.

1979 йилги Ислом инқилобидан кейин ўнлаб йиллар давомида аёл мухлисларга эркаклар иштирокидаги спорт мусобақаларини стадионда томоша қилиш тақиқланган эди.

2019 йилда бир аёл футбол стадионига киришга урингани учун ҳибсга олинди. Суд жараёни кечиктирилганидан сўнг Саҳар Худоярий ўзини ёқиб юборди ва бир ҳафтадан кейин вафот этди. Бу воқеа кенг жамоатчилик норозилигига сабаб бўлиб, ҳукуматга мавжуд чекловларни енгиллаштириш борасидаги босимни кучайтирди.

2022 йил август ойида эронлик аёлларга миллий футбол чемпионати учрашувини томоша қилишга рухсат берилди. Бироқ ўша йилнинг ўзида, Human Rights Watch маълумотига кўра, Қатардаги Жаҳон чемпионати саралаш баҳсини кўриш учун келган аёл мухлислар Эроннинг шарқий қисмидаги бир стадионга киритилмаган.

Human Rights Watch бу ҳақда шундай деган:

"Бу тақиқ қонун ёки расмий меъёрларда белгиланмаган бўлса-да, ҳокимият уни ўнлаб йиллар давомида мунтазам равишда қўллаб келган".

2023 йилда расмийлар эса: "Аёллар стадионларга келиши учун зарур шароитлар тайёрланмоқда", - деб маълум қилди.

Эрон аёллар терма жамоаси ҳам қатор қийин синовларга дуч келган.

Йил бошида Австралиядаги Осиё кубоги баҳси олдидан миллий мадҳияни куйлашдан бош тортган футболчилар Эронда танқид остида қолди. Мамлакатдаги бир шарҳловчи уларни "уруш пайтидаги хиёнаткорлар" деб атагач, ўйинчиларнинг уйга қайтгач хавфсизлигига оид хавотирлар кучайди.

Шундан сўнг жамоанинг беш нафар ўйинчиси Австралиядан гуманитар виза олди. Уларнинг икки нафари мамлакатни тарк этмасликка қарор қилди.

Нега биз ўйинлардан шунчаки завқ ололмаймиз?

Лос-Анжелесдаги SoFi стадионида айрим эронлик мухлислар Жаҳон чемпионатини бирлашиш ва муштарак маданий ўзига хослигини нишонлаш учун ноёб имконият сифатида кўрмоқда. Улар учун футбол - уруш ва муҳожирлар жамоаси орасидаги сиёсий ихтилофларни бир лаҳзага бўлса-да унутиш имкони.

Янги Зеландияга қарши ўйин дуранг билан тугагач, америкалик-эронлик мухлис Маҳдис Кешаварз Би-би-сининг Newsday дастурига шундай деди:

"Ўйин давомида бир нарса аниқ сезилиб туради - биз бир-биримизни барибир яхши кўрамиз ва буни инкор қилиб бўлмайди."

Унинг айтишича, футбол одамларнинг дарду қайғуларига қарамай, уларни бирлаштириши мумкин.

"Мен чин дилдан шуни истайманки, бу ўйинлар сўнгги қирқ йилдан зиёд вақт давомида кўпчилигимиз бошдан кечирган оғриқ ва аламларга қарамай, одамларни яқинлаштирадиган кўприкка айлансин."

Яна бир мухлис Идин Деҳдаштий ҳам бу фикрга қўшилди.

У Лос-Анжелесдаги стадион ташқарисида Newsday дастурига берган интервюсида шундай деди:

"Уруш бошланишидан олдин ҳам, бугунги фожиалардан олдин ҳам стадионда эронлик бўлиш осон эмасди. Бу доимо қандайдир курашдек туюларди."

Сўнг у қўшимча қилди:

"Лекин бунинг ҳам бир чеки бўлади. Инсон чарчайди. Нега биз шундан шунчаки завқ ололмаймиз? Ахир ҳар бир мамлакат ҳам Жаҳон чемпионатига чиқа олмайди-ку."