คลื่นผู้อพยพที่หลั่งไหลเข้าสู่เซวตา สร้างความยุ่งยากทางการทูตให้กับสเปนอย่างไร

เมื่อผู้อพยพที่มีจำนวนมากถึง 60,000 คน ซึ่งว่ายน้ำเข้ามาหรือตะเกียกตะกายหาทางข้ามมายังเมืองเซวตา (Ceuta) เริ่มทยอยกลับไปยังโมร็อกโก สิ่งที่ดูเหมือนกำลังจะเป็นวิกฤตครั้งใหญ่ก็ค่อย ๆ เริ่มคลี่คลายลง

แรงกดดันทางการเมืองและทางการทูตที่ถาโถมใส่นายกรัฐมนตรี เปโดร ซานเชซ ของสเปน หลังจากที่คลื่นผู้อพยพฝ่าด่านชายแดนสำคัญนี้เข้ามาได้ อาจเริ่มเบาบางลงเมื่อการเสริมกำลังทหารและตำรวจเริ่มมีผลในทางปฏิบัติ และเจ้าหน้าที่ได้คัดกรองบังคับผลักดันผู้มาใหม่ที่ไม่มีสิทธิที่จะพำนักอยู่ต่อกลับประเทศ

หลายคนดูเหมือนจะเป็นคนชาวโมร็อกโกในพื้นที่อยู่แล้ว ซึ่งไม่ได้เตรียมตัวสำหรับการเดินทางระยะไกลอันยากลำบากแบบการเดินทางของผู้อพยพจากแอฟริกาตอนใต้ทะเลทรายซาฮารา ที่ต้องข้ามทะเลทรายและเสี่ยงชีวิตอยู่บนเรือประมงเพื่อข้ามไปยังหมู่เกาะคานารี

ซานเชซรีบเดินทางไปยังเมืองเซวตาในเช้าวันศุกร์ (31 ก.ค.) เขากล่าวหาขบวนการค้ามนุษย์ว่าใช้ประโยชน์จากคำวินิจฉัยล่าสุดของศาลสูงสุด ซึ่งจำกัดสิทธิของรัฐบาลไม่ให้สามารถเนรเทศผู้ที่เดินทางข้ามทะเลมายังเมืองแห่งนี้ได้โดยทันที

การอพยพครั้งใหญ่เข้าสู่เมืองเซวตาเคยเกิดขึ้นล่าสุดในปี 2021 โดยมีผู้อพยพประมาณ 10,000 คน ฝ่าเข้ามายังดินแดนแห่งนี้

ตัวเลขดังกล่าวเป็นเพียงสัดส่วนหนึ่งในหกของตัวเลขผู้อพยพในครั้งนี้ที่มีการประเมินไว้ ซึ่งใช้วิธีการปีนข้ามหรือว่ายน้ำข้ามรั้วพรมแดนเข้ามาภายในระยะเวลาไม่ถึง 24 ชั่วโมง

ในทางปฏิบัติที่เห็นได้ชัดทันที เหตุการณ์ครั้งนี้ดูเหมือนจะได้รับการสนับสนุนจากการที่เจ้าหน้าที่พิทักษ์ชายแดนของโมร็อกโกพร้อมปล่อยผ่านและยอมให้ทุกคน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชายวัยหนุ่มหรือวัยกลางคน และบางส่วนเป็นผู้หญิงและเด็ก พยายามหาทางข้ามเข้าสู่ดินแดนเล็ก ๆ ของสหภาพยุโรปที่ตั้งอยู่บนชายฝั่งแอฟริกาเหนือแห่งนี้ ไม่ว่าจะต้องแลกมาด้วยความเสี่ยงใด

และการข้ามแดนนั้นก็มีความเสี่ยงอย่างมีนัยสำคัญ โดยมีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 57 รายแล้วจากความพยายามนั้น ซึ่งส่วนมากดูเหมือนจะเสียชีวิตจากการจมน้ำ

คำถามที่ใหญ่กว่าก็คือ เหตุใดโมร็อกโกจึงปล่อยให้กองกำลังของตัวเอง ที่โดยปกติแล้วก็มีประสิทธิภาพ ใช้แนวทางปล่อยเลยตามเลยเช่นนี้

ประเด็นนี้เชื่อมโยงกับความสัมพันธ์ระหว่างราชอาณาจักรโมร็อกโก กับทั้งยุโรปและประเทศเพื่อนบ้านอย่างแอลจีเรีย ที่มีความอ่อนไหวมาก ซึ่งสเปนก็มีบทบาทพิเศษในความสัมพันธ์นี้

ผ่านมากว่า 50 ปีแล้วที่ทางการสเปนยอมสละการควบคุมดินแดนซาฮาราสเปน (Spanish Sahara) ภายใต้แรงกดดันจากการเข้ายึดครองของกษัตริย์ฮัสซันที่ 2 แห่งโมร็อกโกในขณะนั้น

ขณะนั้นแอลจีเรียเลือกที่จะสนับสนุนกลุ่มแนวร่วมโปลิซาริโอ (Polisario) ซึ่งเป็นขบวนการต่อสู้เพื่อเอกราชของชาวพื้นเมือง และต่อมาก็ได้ให้ที่พักพิงแก่ผู้สนับสนุนกลุ่มแนวร่วมนี้ในค่ายผู้ลี้ภัยกลางทะเลทราย และให้ที่พำนักกับผู้นำทางการเมืองของกลุ่มแนวร่วมดังกล่าว

ปัจจุบัน รัฐบาลของสองประเทศในภูมิภาคมาเกร็บ (Maghreb) ยังคงประลองกันในสงครามเย็นทางการทูตเหนือดินแดนที่เรียกว่า 'ซาฮาราตะวันตก' (Western Sahara) ซึ่งเป็นข้อพิพาทที่ทำให้เจ้าหน้าที่กองกำลังรักษาสันติภาพแห่งสหประชาชาติจำนวนมากต้องประจำการเพื่อติดตามสถานการณ์ความสงบอันเปราะบางระหว่างกองกำลังแบบกองโจรของแนวร่วมโปลิซาริโอกับกองทัพโมร็อกโก

นี่คือประเด็นที่รัฐบาลต่าง ๆ ในยุโรปพยายามหลีกเลี่ยงที่จะเลือกข้างมานานหลายทศวรรษ

แต่บางครั้งประเทศเหล่านี้ก็หลุดจากจุดสมดุลทางการทูต และสร้างความฉุนเฉียวต่อทั้งทางการแอลจีเรียและโมร็อกโก

และฝ่ายหลังก็ได้แสดงความพร้อมในการใช้แรงกดดันด้านการอพยพเป็นเครื่องมือในการตอบโต้สเปน ซึ่งเปราะบางเป็นพิเศษต่อแรงกดดันในลักษณะนี้ เพราะมีดินแดนเล็ก ๆ สองแห่งคือเมืองเซวตา และเมลียา (Melilla) อยู่บนชายฝั่งแอฟริกาเหนือ ซึ่งมีพรมแดนทางบกติดกับโมร็อกโก

การหลั่งไหลของคลื่นผู้อพยพราว 10,000 คนสู่เซวตาในปี 2021 เกิดขึ้นหลังจากทางการสเปนตัดสินใจอนุญาตให้บราฮิม กาลี ผู้นำแนวร่วมโปลิซาริโอ เข้ารับการรักษาโรคโควิด-19 ในโรงพยาบาลของสเปน

ส่วนการอพยพครั้งใหญ่ที่เกิดขึ้นฉับพลันในวันพฤหัสบดี (30 ก.ค.) ซึ่งมีจำนวนผู้อพยพสูงกว่ามากนั้น เกิดขึ้นหลังจากนายกรัฐมนตรีซานเชซของสเปน เดินทางเยือนกรุงแอลเจียร์ เมืองหลวงของแอลจีเรีย เมื่อไม่นานมานี้

การเดินทางดังกล่าวมาจากความพยายามฟื้นคืนความสัมพันธ์ทางการทูต เพื่อบรรเทาความโกรธเกรี้ยวของแอลจีเรียต่อการตัดสินใจของสเปนในปี 2022 ที่ล้มเลิกการวางตัวเป็นกลางและสนับสนุนแผนของโมร็อกโกที่ต้องการให้ซาฮาราตะวันตกปกครองตนเอง แต่จะไม่ให้เอกราช ซึ่งสหราชอาณาจักรก็แสดงจุดยืนในแบบเดียวกัน

ฝรั่งเศสเองก็ประสบปัญหาในการจะรักษาความสัมพันธ์อันดีระหว่างสองประเทศคู่แข่งที่ขัดแย้งกันในภูมิภาคมาเกร็บ แต่สเปนคือประเทศที่มีความเปราะบางเป็นพิเศษจากตำแหน่งที่ตั้งของเมืองเซวตาและเมลียา

ทั้งสองเมืองมีจุดเริ่มต้นย้อนกลับไปหลายพันปีถึงยุคฟินิเชียน ก่อนจะตกอยู่ภายใต้การปกครองของชาวอาหรับ และถูกยึดครองโดยสเปนในศตวรรษที่ 16 ภายหลังจากที่ชาวคริสต์ยึดคืนคาบสมุทรไอบีเรีย

แต่ในทางปฏิบัติและบริบทปัจจุบัน ทั้งสองเมืองนี้คือดินแดนของสหภาพยุโรปบนชายฝั่งทางใต้ของทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ซึ่งมีพรมแดนทางบกเชื่อมต่อกับโมร็อกโกเพียงประเทศเดียว

ดังนั้นการหลั่งไหลของผู้อพยพเมื่อวันพฤหัสบดี (30 ก.ค.) ไม่ว่าจะเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเพียงชั่วคราวหรือไม่ก็ตาม คือความท้าทายในทางปฏบัติสำหรับนายกรัฐมนตรีซานเชซ และเป็นความยุ่งยากทางการเมืองและทางการทูต

พรรคฝ่ายค้านสายอนุรักษนิยมซึ่งเป็นหนึ่งในพรรคหลักของสเปนอย่างปาร์ติโด ป็อปปูลาร์ (Partido Popular) และพรรคขวาจัดอย่างว็อกซ์ (Vox) ต่างก็หยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมา ขณะที่รัฐบาลหลายประเทศในยุโรปแสดงถึงความกังวล โดยอิตาลีถึงขั้นพูดถึงการระงับสมาชิกภาพของสเปนในเขตเดินทางเสรีเชงเกน

แต่ในความเป็นจริง เนื่องจากตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ที่มีลักษณะเฉพาะของเซวตาและเมลียา สเปนได้ใช้มาตรการควบคุมพรมแดนภายในอย่างเข้มงวดกับเที่ยวบินและเรือข้ามฟากจากสองเมืองนี้เข้าสู่แผ่นดินใหญ่ ดังนั้น พวกเขาจึงสามารถควบคุมการเดินทางของผู้คนเข้าสู่พื้นที่อื่นของยุโรปในเขตเชงเกนได้.

เบื้องหลังเสียงวิพากษ์วิจารณ์ต่อการหลั่งไหลเข้ามาของผู้อพยพจำนวนมากเมื่อวันพฤหัสบดี (30 ก.ค.) ยังมีความแตกต่างอยู่ลึก ๆ ในเชิงมุมมองและนโยบาย

ซานเชซดำเนินนโยบายด้วยท่าที "เชิงบวกต่อการย้ายถิ่นฐาน" ซึ่งแตกต่างอย่างชัดเจนกับแนวทางของประเทศสมาชิกสหภาพยุโรปส่วนใหญ่ หรือสหราชอาณาจักร ที่มีความเข้มงวดมากกว่า เขาถึงขั้นริเริ่มโครงการนำชาวเซเนกัลเข้ามาทำงานในสเปนชั่วคราวในฐานะแรงงานตามฤดูกาล โดยเฉพาะที่เข้ามาเป็นแรงงานทำสวน

ยังคงต้องพิสูจน์ความยั่งยืนทางการเมืองและทางเศรษฐกิจของการดำเนินนโยบายเช่นนี้ ทว่ามันได้ส่งสารผ่านทางสาธารณะออกไปในลักษณะที่อาจทำให้รัฐบาลประเทศอื่น ๆ ในยุโรปไม่สบายใจ ซึ่งนี่อาจเป็นสิ่งที่อธิบายปฏิกิริยาของพวกเขาต่อเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในเซวตาได้

พอล เมลลี คือนักวิชาการที่ปรึกษาในโครงการแอฟริกาของสถาบันคลังสมองแชทแธมเฮ้าส์ (Chatham House) ในกรุงลอนดอน