Vita vya Ukraine: Je, Urusi inatekeleza mauaji ya kimbari Ukraine?

Ukatili unaofanywa na vikosi vya Urusi nchini Ukraine umezusha shutuma nyingi za uhalifu wa kivita - huku baadhi ya sauti zikisema kwamba Moscow imekwenda mbali zaidi.

"Hayo ni mauaji ya kimbari, umeona hapa," Rais wa Ukraine Volodymyr Zelensky alisema kutoka Bucha, ambapo takriban watu 500 walikutwa wamepoteza maisha tangu Warusi walipoondoka.

Waziri Mkuu wa Poland Mateusz Morawiecki anakubali kwamba mauaji ya Bucha na miji mingine karibu na mji mkuu wa Kyiv "lazima yaitwe vitendo vya mauaji ya halaiki na kushughulikiwa hivyo".

TWATAKA KUSIKIA KUTOKA KWAKO:Wewe au jamaa zako mlitoroka vita Ukraine?

Waziri Mkuu wa Uingereza Boris Johnson amesema mashambulizi dhidi ya raia huko Bucha "hayako mbali sana na mauaji ya halaiki".

Sasa Rais wa Marekani Joe Biden amevishutumu vikosi vya Urusi kwa kufanya vitendo vya "mauaji ya halaiki" nchini Ukraine. Alisema Rais wa Urusi Vladimir Putin alikuwa akijaribu "kufuta wazo" la utambulisho wa Kiukreni.

Lakini nchi nyingi zimeacha kutumia neno hilo kuelezea kile kinachotokea nchini Ukraine. Rais wa Ufaransa Emmanuel Macron anasema anasitasita kutumia neno hilo na kuonya dhidi ya "kuongezeka kwa matamshi".

Kwa hivyo kuna kesi ya kushutumu vikosi vya Urusi kwa kufanya kile kinachoitwa "mauaji ya kimbari"?

Mauaji ya kimbari ni nini?

Mauaji ya kimbari yanaonekana kote kama uhalifu mbaya zaidi dhidi ya ubinadamu.

Inafafanuliwa kama maangamizi makubwa ya kundi fulani la watu - kwa mfano, mauaji ya Wayahudi milioni sita katika Holocaust ya Vita vikuu vya Pili.

Mkataba wa Mauaji ya Kimbari wa Umoja wa Mataifa unafafanua mauaji ya halaiki kama kufanya lolote kati ya yafuatayo "kwa nia ya kuharibu, kwa ujumla au kwa sehemu, kikundi cha kitaifa, kikabila, cha rangi au cha kidini":

• Kuwaua washiriki wa kikundi

• Kusababisha madhara makubwa ya mwili au kiakili kwa washiriki wa kikundi

• Kuweka makusudi hali ya maisha ya kikundi inayokokotolewa kuleta uharibifu wake wa kimwili kwa ujumla au sehemu.

• Kuweka hatua zinazokusudiwa kuzuia uzazi ndani ya kikundi

• Kuhamisha watoto wa kikundi kwa kundi jingine

Je, Urusi imefanya mauaji ya kimbari nchini Ukraine?

Hakuna makubaliano juu ya hili.

Eugene Finkel, Profesa mshiriki wa masuala ya kimataifa katika Chuo Kikuu cha Johns Hopkins, anaamini mauaji ya halaiki yanaendelea nchini Ukraine. Anasema kuna ushahidi wa mauaji, yaliyofanywa Bucha na maeneo mengine, ya watu kulingana na utambulisho wao wa Kiukreni.

"Sio tu kuua watu, inalenga kikundi cha vitambulisho vya kitaifa," anasema.

Hata hivyo, ni matamshi yanayotoka Moscow ambayo yanahusu dhamira ya mauaji ya halaiki, Bw Finkel anasema.

Anaelezea kuhusu makala yenye kichwa "Urusi inapaswa kufanya nini Ukraine?" iliyochapishwa wiki iliyopita na shirika la habari la serikali la Urusi la Ria.

Makala hayo yanasema kuwa Ukraine "ni taifa lisilowezekana'' na hata jina lake "inaonekana haliwezi kubakizwa"; wasomi wa kitaifa wa Kiukreni "wanahitaji kufutwa, elimu yake tena haiwezekani", anasema mwandishi wa makala hiyo, Timofei Sergeytsev.

Anaegemeza nadharia yake juu ya madai yasiyo na msingi kwamba Ukrainia ni taifa la Wanazi, akisema kuwa sehemu kubwa ya watu wana hatia pia kwa sababu wao ni "Wanazi wapuuzi", na kwa hivyo ni washirika. Baada ya ushindi wa Urusi watu hawa wangehitaji elimu mpya ya kudumu angalau kizazi na "bila shaka ingemaanisha kuondolewa kwa Ukrainization".

"Kwangu mimi, mabadiliko hayo katika wiki za hivi karibuni nchini Urusi, na haswa kati ya wasomi, ilikuwa hatua ya mwisho ambayo tunaiita kizingiti cha dhamira, sio tu kuharibu serikali ... lakini kuharibu utambulisho," anasema Prof. Finkel.

"Lengo la vita ni kuwa hawaangazii serikali, wanalenga watu wa Ukraine."

Gregory Stanton, rais mwanzilishi na mwenyekiti wa Uangalizi wa Mauaji ya Kimbari, anasema kuna uthibitisho "kwamba jeshi la Urusi kwa kweli lina nia ya kuharibu, kwa sehemu, kundi la kitaifa la Ukraine".

"Ndiyo maana wanalenga raia. Sio tu kuwalenga wapiganaji na wanajeshi."

Anasema madai ya Rais Putin katika kuelekea uvamizi huo, kwamba vita vya miaka minane mashariki mwa Ukraine vilionekana kama mauaji ya halaiki, ndivyo baadhi ya wasomi wanaita "kuakisi".

"Mara nyingi mhusika wa mauaji ya halaiki atashutumu upande mwingine - waathiriwa walengwa - kwa nia ya kufanya mauaji ya halaiki kabla, kwa kweli, mhusika hufanya hivyo. Ndivyo ilivyotokea katika kesi hii."

'Ushahidi bado hauna nguvu za kutosha'

Lakini wataalamu wengine katika uwanja wa mauaji ya halaiki wanasema ni mapema mno kufafanua ukatili wa Urusi kuwa katika kundi hilo.

Kulingana na Jonathan Kiongozi Maynard, mhadhiri wa siasa za kimataifa katika Chuo cha King's College London, anasema ushahidi bado hauko wazi sana chini ya maneno makali ya Mkataba wa Mauaji ya Kimbari.

Hiyo haimaanishi kuwa mauaji ya halaiki hayafanyiki - anasema ni "wazi kabisa" kwamba ukatili unafanyika.

"Inawezekana kwamba ukatili huo unaweza kuwa wa mauaji ya halaiki au unaweza kuongezeka katika siku zijazo hadi mauaji ya halaiki, lakini ushahidi bado haujatosha," anasema.

Hata hivyo, anaashiria matamshi ya "kusumbua sana" ya rais wa Urusi kukana uwepo wa kihistoria wa Ukraine kama taifa huru. Inaonesha "njia ya kufikiri ya mauaji ya halaiki", anasema, ambapo Vladimir Putin anaamini Ukraine "sio halisi, hivyo hawana haki ya kuwepo".

Hatari ya mauaji ya halaiki inaongezeka kutokana na aina hiyo ya mazungumzo, anasema, "lakini hatuwezi kudhani moja kwa moja kwamba matamshi kama haya yatasababisha vitendo kufanywa chinichini".

Kwa Philippe Sands, inaonekana kuna ushahidi wa uhalifu wa kivita kutokana na kuwalenga raia na kuzingirwa kwa mji wa bandari wa Mariupol kunaonekana kuwa uhalifu dhidi ya ubinadamu.

Hata hivyo, Prof Sands, ambaye ni mkurugenzi wa Kituo cha Mahakama za Kimataifa katika Chuo Kikuu cha London, anasema ili kuthibitisha mauaji ya halaiki chini ya sheria za kimataifa, mwendesha mashtaka lazima aanzishe nia ya kuharibu kundi, kwa ujumla au kwa sehemu. Na mahakama za kimataifa zimeweka kizingiti kikubwa sana cha kuthibitisha hilo.

Nia inaweza kuthibitishwa kwa ushahidi wa moja kwa moja ambapo wahusika wanasema wanaua watu ili kuangamiza kundi hilo. Lakini Prof Sands anaamini kwamba haiwezekani kuwepo katika kesi ya Ukraine.

Nia pia inaweza kudhaniwa kutoka kwa muundo wa tabia, "lakini hilo ni gumu", anaongeza. Bado haijafahamika nia ya Warusi hao wanaodaiwa kufanya ukatili.

"Kuingia kijijini na kuteketeza idadi kubwa ya wanaume watu wazima kutoka kundi moja la kitaifa au la kidini kwa utaratibu unaoonekana - kama ndivyo ilivyotokea Bucha - inaweza kuwa kiashirio cha dhamira ya mauaji ya kimbari," anasema.

Unaweza pia kusoma