Madaxweynaha Koonfur Afrika oo daaha ka rogay qorshaha la dagaallanka tahriibka

Madaxweynaha Koonfur Afrika, Cyril Ramaphosa, ayaa la hadlay shacabka si uu ugu dhawaaqo tallaabooyin cusub oo badan oo lagu xakameynayo socdaalka sharci-darrada ah, iyadoo ay sii kordhayaan xiisadaha la xiriira dibadbaxyada ka dhanka ah ajaanibta iyo caro ka dhalatay shaqo la'aanta sare.

Tallaabooyinkan waxaa ka mid ah in xabsi lagu ciqaabo loo-shaqeeyayaasha shaqaaleysiiya shaqaale aan haysan dukumeenti sharci ah, in la sameeyo maxkamado gaar ah oo dedejiya masaafurinta muhaajiriinta aan sharciyeysneyn, iyo in la sameeyo diiwaan ay ku jiraan xogaha biometriga ee "qof kasta oo dalka ku sugan" si loo ciribtiro xatooyada aqoonsiga.

Hase yeeshee, wuxuu sidoo kale uga digay shacabka Koonfur Afrika inay sharciga gacantooda ku qaadan.

Toddobaadyadii la soo dhaafay, dhowr waddan oo Afrikaan ah ayaa bilaabay inay daadgureeyaan qaar ka mid ah muwaadiniintooda, iyadoo ay sii kordhayaan cabsi laga qabo rabshado.

Kooxo ka soo horjeeda muhaajiriinta ayaa dalbanaya in dadka dalka ku jooga si sharci-darro ah ay ka baxaan dalka, waxayna u qabteen 30-ka Juun inay noqoto waqtiga kama dambaysta ah.

Toddobaadkii hore, boqollaal muhaajiriin Afrikaan ah ayaa ka qaxay guryahooda gobolka Overberg ee Gobolka Western Cape ee Koonfur Afrika, kadib warar ku saabsan cabsi-gelin guri-guri loo marayo, iyo sidoo kale geerida laba muwaadin oo u dhashay Mozambique oo ka dhacday Mossel Bay.

Dad badan ayaa magangelyo ka raadsaday hoolalka bulshada, xeebaha ama buuraha u dhow. Qaar ayaa go'aansaday inay dib ugu noqdaan dalalkoodii hooyo, waxaana dhammaadkii toddobaadkan koox kale oo qiyaastii 140 qof ah ay raaceen basas ku sii jeeda Malawi iyo Mozambique.

Magaalada Durban, ajaanib badan ayaa dhowr toddobaad ku hoyanayay bannaanka waaxda arrimaha gudaha, iyagoo sheegay inay ka cabsi qabaan badbaadadooda iyo noloshooda.

Ramaphosa ayaa qiray in socdaalka sharci-darrada ahi uu culays aan caddaalad ahayn saarayo adeegyada dadweynaha ee Koonfur Afrika, isla markaana ay tahay arrin ay dowladdiisu wax ka qabato.

Wuxuu soo bandhigay istaraatiijiyad shan qodob ka kooban oo lagu wajahayo dhibaatadan:

In tallaabo adag laga qaado dadka jebiya sharciyada socdaalka.

In la xoojiyo amniga xuduudaha.

In la ciribtiro musuqmaasuqa ka dhex jira nidaamka socdaalka.

In la xiro daldaloollada ku jira sharciyada socdaalka.

In lala shaqeeyo waddamada kale ee Afrika si loo xalliyo dhibaatadan.

Si kastaba ha ahaatee, wuxuu ka digay in shacabka aysan sharciga gacantooda ku qaadan:

"Waa inaan caddeeyaa in kaliya saraakiisha dowladda ee la oggolaaday ay tallaabo ka qaadi karaan jebinta sharciga, oo ay ku jiraan jebinta sharciyada socdaalka. Qof kale looma oggola, tusaale ahaan, inuu qof waddada ku joojiyo si uu uga dalbado caddeyn dhalasho ama jinsiyad."

Qaar ka mid ah falanqeeyayaasha ayaa sheegay in dib u soo noqoshada dareenka ka dhanka ah muhaajiriinta ee Koonfur Afrika ay la xiriiri karto doorashooyinka deegaanka ee la filayo inay dhacaan bisha Nofeembar.

Madaxweynuhu wuxuu sheegay in dowladdu aysan u oggolaan doonin kooxaha qaar inay ka faa'iidaystaan walaacyada sharciyeysan ee bulshada si ay rabshado ugu kiciyaan ama dalka u xasillooni darro geliyaan.

"Waan tallaabo ka qaadi doonaa kooxaha ka faa'iidaysanaya walaaca shacabka ee ku saabsan socdaalka sharci-darrada ah si ay u gaaraan dano siyaasadeed, shaqsiyeed ama dembiyeed."

Wuxuu sidoo kale uga digay shacabka ololayaasha baraha bulshada ee faafiya warar been abuur ah iyo xog khaldan oo ku saabsan ajaanibta.

Ramaphosa wuxuu sheegay inaysan jirin meel loogu dulqaadan karo naceybka ajaanibta, cunsuriyadda, takoorka jinsiga, nacaybka Afrikaanka ama nooc kasta oo kale oo dulqaad la'aan ah gudaha Koonfur Afrika.

"Waddankeennu, sida waddamo badan oo kale taariikhda oo dhan, wuxuu ka dhashay socdaal. Taasi waa sababta kala duwanaanshaheenna, waana waxa sii xoojiya firfircoonideenna."

Sida tirooyinka rasmiga ah sheegayaan, Koonfur Afrika waxaa ku nool in ka badan saddex milyan oo ajaanib ah, kuwaas oo ka dhigan qiyaastii 5% dadweynaha dalka. Hase yeeshee, waxaa la rumeysan yahay inay jiraan tiro aad uga badan oo aan haysan dukumeenti sharci ah.

Khudbaddiisii oo socotay 30 daqiiqo, madaxweynuhu wuxuu tilmaamay baaxadda dhibaatada iyo sida "marinnada socdaalka sharci-darrada ah ay si sii kordheysa ugu xiran yihiin dambiyada abaabulan."

"Wixii sanadkii la soo dhaafay oo keliya, Hay'adda Maareynta Xuduudaha waxay qabatay kana hortagtay in ka badan 450,000 qof oo isku dayayay inay si sharci darro ah ku soo galaan Koonfur Afrika."

Ramaphosa wuxuu sharxay in loo-shaqeeyayaal aan damiir lahayn ay siiyaan muhaajiriinta aan dukumeentiyada haysan mushahar ka hooseeya kan ugu yar ee sharcigu dhigayo, halka haddii la qabtana ay "kaliya" bixiyaan ganaax.

Wuxuu sheegay in qorshe lagu shaqaaleysiinayo 10,000 kormeere la bilaabay si loo baaro ganacsiyada noocaas ah, iyadoo kuwa lagu helo dambiga ay wajihi doonaan ciqaabo adag oo ay ku jirto xabsi.

Madaxweynuhu wuxuu sidoo kale qiray in socdaalka sharci-darrada ahi uu inta badan ku fududaado musuqmaasuq, isagoo sheegay in qaar ka mid ah saraakiishu ay iibiyaan dukumeentiyada dowladda.

Dowladdu waxay joojin doontaa isticmaalka buugaagta aqoonsiga cagaaran, kuwaas oo uu sheegay inay fududeeyeen xatooyada aqoonsiga ee ay sameeyaan muhaajiriin aan sharciyeysneyn iyo kooxaha dambiyada abaabulan. Tani waxay qayb ka tahay qorshaha lagu hirgelinayo aqoonsi dijitaal ah oo qof walba yeesho mustaqbalka.

Isbeddel kale oo dhowaan la sameyn doono ayaa ah in xarumaha qaabilaadda qaxootiga loo raro goobaha xuduudaha.

Ramaphosa wuxuu sidoo kale ka hadlay cabashada bulshooyin badan ee ku saabsan tirada ajaanibta maamula dukaamada yaryar ee xaafadaha loo yaqaan "spaza shops".

Dukaamadan ayaa marar badan bartilmaameed u noqday rabshadaha naceybka ajaanibta ee ka dhacay Koonfur Afrika tobannaankii sano ee la soo dhaafay.

Madaxweynuhu wuxuu sheegay in la hubin doono in dhammaan dukaamada aan rasmiga ahayn si sax ah looga diiwaangeliyo waaxda horumarinta ganacsiyada yaryar.

Wuxuu kaloo sheegay in la dejin doono qoondooyin lagu xaddidayo shaqaaleysiinta ajaanibta ee qaybaha kala duwan ee dhaqaalaha iyo shaqooyinka.

Koonfur Afrika waxay leedahay mid ka mid ah heerarka shaqo la'aanta ugu sarreeya dunida, oo gaaraya qiyaastii 33%, taas oo si gaar ah u saameysa dhalinyarada.

Ramaphosa wuxuu sheegay inuu ergooyin u diri doono waddamada kale ee Afrika si ay uga warbixiyaan tallaabooyinkan cusub, isagoo xusay in nabadda iyo koboca dhaqaalaha ee dalalka kale ay muhiim u yihiin xallinta dhibaatada.

Wuxuu khudbaddiisa ku soo gabagabeeyay hadal rajo leh, isagoo sheegay inuu rajeynayo in isbeddelladani ay gacan ka geysan doonaan dhismaha waddan "ammaan ah, sharci ku dhisan, naxariis leh, isla markaana barwaaqo ah."

"Koonfur Afrika waxay ka gudubtay caqabado ka waaweyn tan. Waxaan ka gudubnay kala qaybsanaan. Waxaan ka gudubnay colaado. Waxaan ka gudubnay caddaalad-darro. Caqabaddan sidoo kale waan ka gudbi doonnaa."