You’re viewing a text-only version of this website that uses less data. View the main version of the website including all images and videos.
'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਵੇਲੇ ਚਰਚਾ 'ਚ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ
- ਲੇਖਕ, ਮਯੂਰੇਸ਼ ਕੋਨੂਰ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
- ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ: 9 ਮਿੰਟ
ਮਾਲੇਗਾਓਂ 'ਚ ਹੋਏ ਧਮਾਕੇ 'ਤੇ ਫੈਸਲਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇਵੇਂਦਰ ਫਡਨਵੀਸ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਐਕਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ, "ਅੱਤਵਾਦ ਕਦੇ ਵੀ ਭਗਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ।"
ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, "'ਹਿੰਦੂ ਅੱਤਵਾਦ' ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਸਨੇ ਘੜਿਆ? ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ - ਹਿੰਦੂ ਕਦੇ ਵੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ 'ਭਗਵਾਂ ਅੱਤਵਾਦ' ਜਾਂ 'ਹਿੰਦੂ ਅੱਤਵਾਦ' ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ-ਐਨਸੀਪੀ ਗਠਜੋੜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ।
ਪਿਛਲੇ ਡੇਢ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ, ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ।
ਭਾਜਪਾ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਤਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਤੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਲਈ ਜਾਣਬੁਝ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਅਤੇ ਜਵਾਬੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ।
"ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦੀ" ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ?
ਅਕਸਰ ਹਿੰਦੁਤਵ ਜਾਂ ਕਮੰਡਲ ਸਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇਹ ਨਵੀਂ ਸਿਆਸੀ ਧਾਰਾ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ 'ਚ ਹੋਏ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਮੁਖ਼ਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਫੈਲਾਇਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1993 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਵਰਗੇ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ।
2002 ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਤਣਾਅ ਵੱਧ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ 2008 ਦੇ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ।
ਜਦੋਂ ਹੇਮੰਤ ਕਰਕਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਏਟੀਐੱਸ ਨੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸ਼ੱਕ ਕੁਝ ਹਿੰਦੁਤਵ ਸੰਗਠਨਾਂ 'ਤੇ ਗਿਆ।
ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਵੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਤਵ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁਲਜ਼ਮ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, ਤਤਕਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਭਗਵਾ ਦਹਿਸ਼ਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
2010 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਡੀਜੀਪੀ ਅਤੇ ਆਈਜੀਪੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ "ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰੁਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਘਟਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਈ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।"
"ਮੇਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹੋ। ਸਾਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਰਾਇ ਸੀ।
ਪਰ ਆਲੋਚਨਾ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।
ਉਸੇ ਸਾਲ, ਵਿਕੀਲੀਕਸ ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਬਲ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜਦੂਤ ਟਿਮੋਥੀ ਰੋਮਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਮੂਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਸਲਾਮੀ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਕੀਲੀਕਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵਰ ਕੀਤਾ।
ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ ਅਤੇ ਦਿਗਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ
ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਚਿਦੰਬਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ 'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਜਨਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ, ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ।
ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ "ਫਾਈਵ ਡੈਕੇਡਸ ਇਨ ਪੌਲੀਟਿਕਸ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਗੁਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਭਗਵਾ ਦਹਿਸ਼ਤ' ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ 'ਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ, ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁਝ ਕੇ 'ਹਿੰਦੂ ਅੱਤਵਾਦ' ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।
"ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੇਰੇ ਮੀਡੀਆ ਇੰਟਰਵਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦੇਖੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਖਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਹਿੰਦੂ ਅੱਤਵਾਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, 'ਇਹ ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।''
ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਜਪਾ ਉਦੋਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾ ਦਿਗਵਿਜੇ ਸਿੰਘ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ 26/11 ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਮੰਤ ਕਰਕਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਜਾਂਚ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੁਤਵ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2019 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੁਲਜ਼ਮ ਸਾਧਵੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਗਵਿਜੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਾਨ, 'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਫਿਰ ਉੱਭਰਿਆ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਗਿਆ ਨੇ ਦਿਗਵਿਜੇ 'ਤੇ 'ਹਿੰਦੂ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਘੜਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ।
ਦਿਗਵਿਜੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
"ਮੈਂ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਿੱਪ ਦਿਖਾਓ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਿਉਂ ਕਹਾਂਗਾ?"
2022 ਵਿੱਚ, ਦੇਵੇਂਦਰ ਫਡਨਵੀਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਐੱਨਸੀਪੀ ਨੇਤਾ ਸ਼ਰਦ ਪਵਾਰ 'ਹਿੰਦੂ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਚਿਦੰਬਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਏ ਸਨ।
ਅਲੀਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਰੈਲੀ ਦੌਰਾਨ, ਪਵਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜਵਾਦ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਫਡਨਵੀਸ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹੋਰ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਬਹਿਸ
ਜਦੋਂ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਧਮਾਕੇ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂਤਵ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।
ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਨਾਮਜਦ ਸਾਧਵੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ਹੋਰ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐੱਨਆਈਏ ਨੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
2007 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ 'ਤੇ ਹੋਏ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ 68 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਵਾਮੀ ਅਸੀਮਾਨੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ 2019 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਚਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਅਪੀਲ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਅਸੀਮਾਨੰਦ ਨੂੰ 2007 ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਦਰਗਾਹ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਲਜ਼ਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਨੀਲ ਜੋਸ਼ੀ, ਭਾਵੇਸ਼ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਦੇਵੇਂਦਰ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। (ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)
2007 ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਮੱਕਾ ਮਸਜਿਦ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 18 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਸੀਮਾਨੰਦ ਅਤੇ 11 ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਜ਼ਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸੀਬੀਆਈ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਨਆਈਏ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। 2018 ਵਿੱਚ, ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੀਮਾਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸੀਬੀਆਈ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਕਬਾਲੀਆ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੁਤਵ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਲਜ਼ਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ 'ਚ ਦੋਸ਼ੀ ਵੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਏਟੀਐੱਸ ਦੁਆਰਾ 2008 ਦੇ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ 'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਉਭਰਿਆ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਨਾਮ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਤਵਾਦ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 'ਭਗਵਾ ਦਹਿਸ਼ਤ' ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ।
ਦੇਵੇਂਦਰ ਫਡਨਵੀਸ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਾਂਗਰਸ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਸਪਕਲ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ:
"ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਕੁਝ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।"
ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਵਰਤੀ ਗਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਵਾਲ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ?
ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਰਾਜੂ ਪਾਰੂਲੇਕਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ "ਲਿੰਚਿੰਗ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ - ਕੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰੀਆਂ? ਕੀ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਮਰੇ? ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ? ਇਹਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕੌਣ ਦੇਵੇਗਾ?"
ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ "ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀਵਾਦੀ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮੂਹਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।"
ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਿਆਸਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
"ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੂਰਪੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਲੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਤਵ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੈਂਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
"ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਮੌਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਨ। ਅੱਧ-ਮਨ ਵਾਲੀ ਜਾਂਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, 'ਭਗਵਾ ਅੱਤਵਾਦ' ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਏਕੇ ਐਂਟਨੀ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਿੰਗੀ ਪਈ।"
"ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਿਆਸੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ, ਸਹੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਸਵਾਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲੇਗਾਓਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੌਣ ਸੀ ? ਜਿਸ ਦਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।"
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ