Dlaczego boimy się rzeczy, które prawdopodobnie nam nie zagrażają?

Jak się czujesz, gdy pająk nagle przebiega przez podłogę w salonie?

Większość pająków jest jadowita, ale tylko niewielki odsetek stanowi zagrożenie dla ludzi. Według Instytutu Badań i Edukacji Środowiskowej szacuje się, że na świecie co roku umiera mniej niż 10 osób z powodu ukąszeń pająków, choć zebranie dokładnych danych jest trudne.

Mimo to wiele osób przyznałoby się do fobii na punkcie pająków.

Fobie często oznaczają silny lęk przed czymś, co samo w sobie nie stanowi poważnego zagrożenia.

Dlaczego więc fobie są tak powszechne i skąd się biorą?

Od strachu do fobii

Według Vanessy LoBue, profesorki psychologii na Uniwersytecie Rutgersa w USA, strach pełni ważną funkcję ochronną.

„Strach jest ważny, ponieważ chroni nas przed rzeczami, które mogą być potencjalnie niebezpieczne,” mówi.

Jeśli jednak strach przerodzi się w coś skrajnego i paraliżującego, można go uznać za fobię, mówi András Zsidó, dyrektor laboratorium poznania wzrokowego i emocji na Uniwersytecie w Peczu na Węgrzech.

„Można to sobie wyobrazić jako kontinuum. Zaczyna się od całkowicie normalnego strachu, bo każdy czegoś się boi," wyjaśnia. „Jednak gdy lęk zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie, możemy mówić o fobii."

LoBue podkreśla również, że fobie są zwykle nieproporcjonalne do rzeczywistego zagrożenia.

W niektórych regionach świata, takich jak Wielka Brytania, większość gatunków węży nie stanowi zagrożenia dla ludzi. Dlatego silny lęk przed nimi może zostać uznany za fobię.

W miejscach, gdzie zagrożenie ze strony węży jest większe, taki lęk może być jednak bardziej uzasadniony.

Wrodzony czy nabyty?

Choć niektóre fobie są bardzo powszechne, większość ekspertów uważa, że nie rodzimy się z nimi. Zdaniem LoBue strach jest emocją, której małe dzieci nie są jeszcze w stanie odczuwać.

„Strach pojawia się dopiero później, ponieważ wymaga rozpoznania, że coś stanowi zagrożenie. Aby to ocenić, trzeba mieć pewną wiedzę o świecie," mówi.

Jeśli więc nie rodzimy się ze strachem przed pająkami czy wężami, dlaczego właśnie te stworzenia tak często stają się źródłem fobii?

LoBue uważa, że łatwiej uczymy się bać pająków i węży niż innych zwierząt, ponieważ wydają się nam „dziwne".

„Pomyślmy o wężu. Nie ma na świecie niczego, co wygląda i porusza się tak jak on," mówi.

„Gdy małe dzieci poznają zwierzęta, zwykle widzą czworonogi poruszające się na nogach. Węże tak się nie poruszają. Pająki również przemieszczają się w nietypowy sposób. To budzi w nas niepokój."

Niektórzy eksperci uważają, że skłonność do lęku przed określonymi rzeczami może być wynikiem ewolucji.

„Środowisko, w którym żyli pierwsi ludzie, było bardzo nieprzewidywalne," mówi Zsidó.

„Wiele lęków i fobii miało kiedyś racjonalne podstawy z punktu widzenia rozwoju ludzkości. Z czasem jednak przestały być przydatne i uzasadnione w codziennym życiu."

Sama ewolucyjna skłonność do nabywania określonych lęków, znana jako teoria przygotowania, nie wystarcza jednak do rozwoju fobii.

Zdaniem LoBue najszybszym sposobem na rozwinięcie lęku jest bezpośrednie negatywne doświadczenie związane z danym zwierzęciem lub przedmiotem, zwłaszcza jeśli już wcześniej byliśmy bardziej podatni na taki rodzaj strachu.

Możemy jednak zacząć się czegoś bać również wtedy, gdy obserwujemy reakcje innych ludzi.

„Dochodzi do fizycznej reakcji organizmu, na przykład gdy zostaniemy ugryzieni albo czymś przestraszeni," mówi LoBue.

„Potem pojawia się reakcja mamy lub jej słowa: 'Tak, to naprawdę coś niebezpiecznego'. To zwiększa prawdopodobieństwo, że nauczymy się bać właśnie tej rzeczy."

LoBue uważa również, że za powszechność fobii związanych z pająkami i wężami częściowo odpowiada kultura popularna, która wpływa na sposób, w jaki kształtują się nasze lęki.

„Wystarczy spojrzeć na filmy czy książki," mówi. „Kiedy węże albo pająki występują w roli wybawców? Nigdy."

Oduczanie się naszych lęków

Większość ekspertów zgadza się, że fobie można przezwyciężyć, a najskuteczniejszym sposobem jest stopniowa konfrontacja z tym, co wywołuje lęk.

LoBue radzi zaczynać od małych kroków. Na przykład od oglądania zdjęć rzeczy, której się boimy, i poznawania faktów na jej temat, a następnie stopniowego zwiększania kontaktu z obiektem lęku.

Jeśli jednak fobia jest bardzo silna i znacząco wpływa na codzienne życie, warto skorzystać z pomocy specjalisty.

Badania Zsidó wspierają również teorię, że kontakt z obiektem lęku nie tylko pomaga przezwyciężyć istniejące obawy, lecz także może zapobiegać ich rozwojowi.

„Osobiste doświadczenia są najważniejszym czynnikiem wpływającym na rozwój lęku," mówi. „Jeśli są pozytywne, na przykład w dzieciństwie lub podczas edukacji, mogą działać ochronnie i zmniejszać ryzyko rozwoju lęku."

LoBue podkreśla, że strach pełni ważną funkcję ochronną i sam w sobie nie jest czymś złym, a fobie można przezwyciężyć.

„Nie jesteśmy skazani na lęk przed konkretnymi rzeczami," mówi. „Jeśli czegoś się boisz i chcesz przezwyciężyć ten lęk, są na to sposoby."

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu zostały użyte narzędzia AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Julita Waleskiewicz