چرا نتیجه انتخابات مصر شگفت‌آور شد

پس از کناره گیری حسنی مبارک اگر به مردم مصر می گفتی که شاید سال دیگر احمد شفیق رئیس جمهور شود، می پرسیدند: عقلت را از دست داده ای؟ و اگر می گفتی که شاید محمد مرسی رئیس جمهور شود می پرسیدند: محمد مرسی کیست؟

اما اکنون، همان مردم باید بین احمد شفیق و محمد مرسی، یکی را برای ریاست جمهوری برگزینند.

احمد شفیق، سپهبد نیروی هوایی و همچون حسنی مبارک، سابقه خلبانی در جنگ و فرماندهی نیروی هوایی داشت. پس از به راه افتادن جنبش، حسنی مبارک او را روی کار آورد تا اوضاع را آرام کند و به ماندنش در قدرت یاری برساند اما این دولت مستعجل هم مانند خود حسنی مبارک آماج شعارهای مردم شد و سرنوشتش به حسنی مبارک گره خورد، اکنون نیز هر جا نام احمد شفیق می آید بلافاصله لقب بازمانده نظام سابق به آن افزوده می شود، انگار رئیس جمهور شدنش هم به معنای بازگشت دوران حسنی مبارک و شکست انقلاب است.

رقیبش، محمد مرسی در زمان حسنی مبارک، نماینده و سخنگوی فراکسیون اخوان المسلمین در مجلس بود و پس از انقلاب هم رئیس حزب تازه تأسیس آزادی و توسعه (شاخه سیاسی اخوان المسلمین) شد، با این حال شهرت چندانی میان توده های مردم نداشت.

همین عدم برخورداری از شهرت کافی باعث شد انتخاب اول اخوان المسلمین برای ریاست جمهوری نشود بلکه در اقدامی عجیب و شاید بی سابقه، در جایگاه نامزد ذخیره قرار گیرد. اگر هیئت نظارت بر انتخابات رأی به عدم صلاحیت خیرت شاطر برای ریاست جمهوری (به دلیل داشتن سابقه محکومیت) نمی داد، محمد مرسی هرگز رنگ نامزدی انتخابات ریاست جمهوری را به خود نمی دید.

همین ذخیره بودن محمد مرسی دستمایه طنز و لطیفه شد، لقب لاستیک زاپاس به او دادند، کاریکاتوریستها در شمایل آدمک معروف لاستیک میشلن به تصویرش کشیدند و مخالفانش تصویرش را روی لاستیکهای کهنه خودرو نصب کردند و در خیابانها گردانند.

ولی حالا، مصریها برای رهبری کشورشان یا باید همین "لاستیک زاپاس" را انتخاب کنند، یا نخست وزیر حسنی مبارک را.

هنگامی که تبلیغات انتخاباتی آغاز شد، به هیچ وجه چنین نتیجه ای پیش بینی نمی شد؛ حتی احمد شفیق در آغاز بنابر قانونی در مصر که به قانون عزل سیاسی معروف است و مقامات بلندپایه نظام سابق را از نامزدی در انتخابات ریاست جمهوری محروم می کند، از فهرست نامزدها حذف شد و هنگامی که با رسیدگی به شکایتش در دیوان عالی دوباره به صف نامزدها راه یافت، رقبایش مدتها بود در تبلیغات از او پیش افتاده بودند.

برتری احمد شفیق نسبت به رقبایش، پیشینه طولانی او در مدیریت کلان بود، حال آنکه رقبای عمده اش یا همچون محمد مرسی، عبدالمنعم ابوالفتوح و حمدین صباحی اصلاً هیچ سابقه مدیریتی نداشتند یا همچون عمرو موسی، پیشینه مدیریتی شان تنها به نهادهای دیپلماتیک و دستگاه سیاست خارجی محدود می شد.

این ویژگیها در کشوری که ماههاست در بی ثباتی و رکود اقتصادی ناشی از نا امنی فرورفته، برگ برنده ای بود.

برای مردمی که همواره در ثبات و امنیت زیسته اند، تحمل اینکه میدانهای مهم پایتخت ماهها صحنه تجمع و تحصن و زد و خورد و خونریزی باشد، کسب و کار و تجارت در قلب شهر متوقف شود، گردشگاههایشان خلوت باشد و گردشگران خارجی که نان آوران اصلی کشورند از سفر به مصر هراس داشته باشند بسیار دشوار است.

نیاز به مدیری قاطع که کشور را از این بی ثباتی و از هم گسیختگی خارج کند، انگیزه اصلی کسانی بود که به احمد شفیق رأی دادند.

احمد شفیق هم در تبلیغات انتخاباتی اش پیوسته خود را شخصی قاطع و مدیر معرفی می کرد و حتی تا حد اینکه تصویری متکبر از خود نشان دهد در این ویژگیها مبالغه می کرد، اما نتیجه انتخابات نشان داد که این تصویر نه چندان دلچسب، اثری منفی بر ذهنیت رأی دهندگان بر جای نگذاشت.

بخش مهم دیگری از رأی دهندگان او هم جامعه قبطیان یا مسیحیان مصر بود که اقلیتی بزرگ با سهمی ده درصدی از ترکیب جمعیتی مصرند و قدرت گرفتن اسلامگرایان به هراسشان افکنده است.

برای رقیبش محمد مرسی هم در آغاز تبلیغات انتخاباتی، شانس زیادی دیده نمی شد و تصور می رفت بخش زیادی از آرای هواداران اخوان المسلمین به جای او، نصیب عبدالمنعم ابوالفتوح شود که گرچه نامزد اخوان نبود اما پیشینه مهمتری نسبت به محمد مرسی در اخوان داشت و هم محبوبیتش میان مردم محدود به اسلامگرایان نمی شد.

ولی تجربه و مهارت اخوان المسلمین در تبلیغات و سازماندهی و بسیج هواداران، بتدریج جایگاه محمد مرسی را نسبت به رقبایش بالاتر برد، تا آنجا که پرجمعیت ترین تجمع انتخاباتی نصیب محمد مرسی شد و سرانجام هم بالاترین رأی را در دور نخست انتخابات به دست آورد.

یکی از دلایل پیش افتادن او بر رقیب اسلامگرایش عبدالمنعم ابوالفتوح، مناظره انتخاباتی تلویزیونی ای بود که حدود دو هفته پیش از انتخابات میان عبدالمنعم ابوالفتوح و عمرو موسی برگزار شد.

این نخستین بار در تاریخ جهان عرب بود که دو رقیب انتخابات ریاست جمهوری، در برابر چشمان مردم با یکدیگر هماوردی می کردند، عبدالمنعم ابوالفتوح موفق شد ضرباتی کاری بر عمرو موسی وارد کند و او را که از شانسهای اول انتخابات به شمار می رفت به رده های پایینتر تنزل دهد اما در جامعه ای که با این چنین جدلهای عریان و بیرحمانه انتخاباتی آشنا نیست، خود عبدالمنعم ابوالفتوح هم با همین مناظره از چشم خیلی از مردم افتاد.

چنین نتیجه ای باعث شد هیچکدام از دیگر نامزدها تن به مناظره ندهند که اگر می دادند، چه بسا برخی از آنان هم به سرنوشت همین دو دچار می شدند، بویژه احمد شفیق که حضور ذهن دیگر نامزدها را نداشت و در سخنرانیها و نشستهای خبری، همیشه حرفهایش را از روی نوشته می خواند.

اثر منفی مناظره با عمرو موسی، بخش مهمی از رأی عبدالمنعم ابوالفتوح را نصیب محمد مرسی کرد و خیلی از آنانی هم که به دلیل مخالفت با اسلامگرایان می خواستند به عمرو موسی رأی دهند، رأیشان را به نفع نامزد غیراسلامگرای دیگر، حمدین صباحی به صندوق انداختند.

بر این عوامل، واقعیتهای دیگری را هم باید افزود:

میزان مشارکت مردم در انتخابات کمتر از آنی از آب در آمد که پیش بینی می شد؛ تنها نیمی از واجدان شرایط در انتخابات شرکت کردند، با اینکه این انتخابات رویدادی تاریخی برای مصر بود، خیلیها انگیزه کافی برای شرکت در انتخابات نداشتند و مهمترین دلیل این بی انگیزگی این بود که هیچیک از نامزدها را دارای جذبه و شایستگی کافی برای نشستن در جایگاه رهبری پرجمعیت ترین کشور عربی که ام الدنیا (مادر جهان) می نامندش نمی دیدند.

خیلیها می گفتند که اگر محمد برادعی، رئیس پیشین آژانس بین المللی انرژی اتمی در انتخابات نامزد می شد، یک سر و گردن از همه نامزدها بالاتر بود و می توانست رأی بالایی بیاورد اما آقای برادعی از ماهها پیش از شرکت در انتخابات اعلام انصراف کرده بود.

مصر همچنین کشوری است که هنوز نیمی از مردمش سواد خواندن و نوشتن ندارند و طبیعتاً نه می توان از این نیمه جمعیت انتظار آگاهی سیاسی چندانی داشت و نه از نیم دیگر که سایه سنگین دهها سال زندگی در حکومتهای فردمحور و خودکامه، مجالی برای کسب آگاهی سیاسی برایشان باقی نگذاشته است.

لایه نازک فرهیختگان مصری هم چنان فاصله زیادی با توده مردم دارد که نتوانسته نقش چندانی در آگاهی دادن به بقیه لایه های جامعه ایفا کند.

بر اینها باید گزارشهای فراوانی از توزیع پول و غذا میان رأی دهندگان تهیدست را افزود، ترفندی که در جامعه ای با اوصاف مصر، می تواند آرای مردم را بسوی نامزدهایی سوق دهد که یا همچون محمد مرسی از پشتوانه شبکه های قدرتمند اجتماعی اخوان المسلمین برخوردار باشند یا همچون احمد شفیق، حمایت سرمایه داران بزرگی را در پس خود داشته باشند.

همه این عوامل دست به دست هم داد و هم شگفتی آفرید و هم دلسردی.

در کشوری که انقلابش از فیس بوک آغاز شد، این دلسردی را می توان بروشنی در نمونه هایی از آنچه روزنامه نگاران و فعالان سیاسی و اجتماعی اش پس از اعلام نتیجه انتخابات بر صفحه فیس بوک خود نوشتند، یافت:

"دیگر دارم حس می کنم که مشکل در نظام مبارک نبود، مشکل در مردم است".

"سی سال می گفتیم که مشکل از مبارک نیست بلکه از اطرافیانش است، اما مبارک را ساقط کردیم و به اطرافیانش رأی دادیم".

"حالا باید بین دو شیطان انتخاب کنیم که یکی شان انقلاب را خرید و خلاف وعده اش عمل کرد (اخوان المسلمین) و دیگری، نظامی ای که که در قتل شهدا شرکت داشت (احمد شفیق)".

"اگر باران ببارد، دیگر باران عادی نیست، بلکه شهدای انقلابند که بر ما تف می کنند".

"شهدا، متأسفیم".

"باز هم مصریها باید بین حزب وطنی (حزب حاکم در زمان حسنی مبارک) و اخوان المسلمین یکی را انتخاب کنند، یکی شان انقلاب را دزدید (اخوان المسلمین) و دیگری کمر به قتل انقلاب بست (احمد شفیق)".

"لطفاً یکی به من بگه که آزمایشهای پزشکی نشون نداده که ۲۵ درصد مردم (کسانی که به احمد شفیق رأی دادند) قبل از رأی دادن ملوخیه (نوعی غذای مصری) مخلوط با ترامادول (از داروهای روانگردان) خورده بودن".