فقط ۲۳ تماشاگر در هر سانس؛ اکران نوروز سینمای ایران چرا شکست خورد؟

در حالی که اکران نوروز ۱۴۰۱ از ابتدای اسفند تحت تاثیر حذف دو فیلم "لامینور" و "علفزار" و اعتراض شدید داریوش مهرجویی خبرساز شده بود و مسئولان سینمایی و پخش کنندگان فیلم‌ها امیدوار بودند گیشه سینمای ایران بعد از پشت سر گذاشتن شیوع سویه اومیکرون ویروس کووید-۱۹ به روزهای رونق بازگردد، استقبال سرد مردم همه معادلات را تغییر داد.

بر اساس آمار سامانه مدیریت و فروش اکران سینما (سمفا) تعداد بلیت‌های فروخته شده برای هفت فیلم جدید اکران شده در پایان تعطیلات نوروز حتی به ۹۰۰ هزار نرسید و تعداد متوسط تماشاگران هر سانس فقط ۲۳ نفر بود. بیشتر از یک ماه بعد از آغاز رسمی اکران نوروز، هرچند تعداد بلیت‌های فروخته شده به بیش از ۱ میلیون و ۵۵۰ هزار رسیده اما ضریب اشغال سالن‌های سینما برای هر سانس همچنان ۲۳ نفر است؛ آماری بسیار ناامید کننده.

صدرنشینی دوباره یک کمدی

در میان آثار اکران شده، فروش کمدی "سگ بند" ساخته مهران احمدی از ۲۳ میلیارد تومان گذشته و این فیلم بیش از ۶۸۰ هزار تماشاگر جذب کرده است. قابل تامل است که این فیلم کمدی جزو گزینه‌های ابتدایی اکران نوروز نبود و بعد از تمدید نشدن پروانه نمایش "لامینور" داریوش مهرجویی و حذف آن از ترکیب اکران این دوره، جایگزین آن شد.

دومین فیلم پرفروش اکران نوروز امسال "موقعیت مهدی" فروشش از مرز ۹ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان گذشته است، یعنی کمتر از نصف فروش "سگ بند". اولین تجربه کارگردانی فیلم بلند هادی حجازی‌فر بازیگر سینما و تئاتر که داستانش درباره بخشی از زندگی مهدی باکری از فرماندهان مشهور جنگ ایران و عراق است، حدود دو ماه پیش سیمرغ بهترین فیلم جشنواره فیلم فجر چهلم را به دست آورد. این فیلم به کمک تبلیغات پرشمار تلویزیونی توانست از رقبای دیگر سبقت بگیرد و رده دوم را به دست بیاورد.

"شادروان" تنها کمدی به نمایش درآمده در جشنواره فجر چهلم کمی بیشتر از ۷ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان فروخته و رده سوم را به دست آورده است. نکته مهم، شکست دور از انتظار دو فیلم «روز صفر» ساخته سعید ملکان و «مرد بازنده» به کارگردانی محمدحسین مهدویان است. اولی با بازی امیر جدیدی فیلمی اکشن-جاسوسی درباره جدال یک مامور امنیتی با عبدالمالک ریگی است و دومی یک اثر پلیسی-معمایی با بازی جواد عزتی در نقش اصلی. اما این دو فیلم تا به حال ۶.۱ میلیارد و ۵ میلیارد فروش کرده‌اند و مجموع مخاطبانی که در مجموع جذب کرده‌اند، اندکی از ۳۰۰ هزار نفر فراتر رفته است.

در انتهای جدول فروش هم دو فیلم «قدغن» و «گل به خودی» قرار گرفته‌اند که به ترتیب ۲ میلیارد و دویست میلیون تومان و ۵۰۰ میلیون تومان درآمد از گیشه کسب کرده‌اند.

چرا اکران نوروز ۱۴۰۱ شکست خورد؟

برای این سوال پاسخ‌های متفاوتی وجود دارد. از یک سو شیوع ویروس کووید-۱۹ طی دو سال گذشته عادت سینما رفتن را از تماشاگران باقی مانده فیلم‌های ایرانی گرفت. ریزش مخاطب سینمای ایران در دهه ۱۳۹۰ تشدید شده بود، اما به نظر می‌رسد که همه‌گیری کرونا تیر خلاص به پیکر اکران سینما بوده است.

از طرف دیگر افزایش قیمت بلیت که در پردیس‌های سینمایی به ۴۵ هزار تومان رسید، عامل دیگر روی‌گردانی مردم از سینماها بود. هرچند با آغاز ماه رمضان، بلیت سانس‌ها تا پیش از غروب آفتاب نیم‌بها شد، اما تاثیر چندانی بر تعداد مخاطب نداشت. برخی پخش‌کنندگان سینما برداشته شدن محدودیت‌های سفرهای نوروزی و هجوم مردم به مقاصد توریستی را هم دیگر دلیل خلوت شدن سالن‌های سینما می‌دانند. هرچند که حتی بعد از پایان تعطیلات دو هفته‌ای هم استقبال از فیلم‌ها افزایش معنا‌داری نداشت.

"سانسور" به عنوان دیگر دلیل روی‌گردانی تدریجی مردم از سینما در سال‌های اخیر شناخته شده است. در حالی که سینماگران امیدوار بودند با بازگشایی کامل سینماها و فعالیت با حداکثر ظرفیت سالن‌ها، مردم بار دیگر به گیشه رونق بدهند، محدودیت‌های بیشتر، که از زمان روی کار آمدن دولت جدید اعمال شده و بازبینی مجدد فیلم‌های دارای مجوز نمایش و در مواردی توقیف یا به تاخیر انداختن اکران فیلم‌ها، این پیام را به تماشاگران می‌دهد که جذابیت فیلم‌ها قربانی سخت‌گیری‌های جدید شده است.

اما چیزی که برای مجموعه سینمای ایران ابعاد نگران کننده‌ای یافته است، شکست پی‌درپی فیلم‌های اجتماعی و جدی است. در یک طبقه‌بندی نه چندان دقیق، فیلم‌های چند سال اخیر به دو دسته "کمدی" و "غیرکمدی" تقسیم شده‌اند و هرچه زمان می‌گذرد، فیلم‌های "غیر کمدی" سهم کمتری از موفقیت در گیشه دارند. پارسال حتی فیلم "قهرمان" اصغر فرهادی نتوانست مردم را مانند گذشته به سینماها بکشاند. در حالی که پنج سال قبل‌تر، "فروشنده" فیلم‌های کمدی را پشت سر گذاشت و پرفروش‌ترین فیلم سال شد، "قهرمان" در برابر دو فیلم کمدی "دینامیت" و "گشت ارشاد ۳" شکست خورد و می‌توان حدس زد اگر کمدی‌های بیشتری اکران می‌شدند، فیلم جدید اصغر فرهادی جایگاه پایین‌تری هم در اکران ۱۴۰۰ به دست می‌آورد.

حتی فیلم پر ستاره "بی‌همه‌چیز" با بازی پرویز پرستویی، هدیه تهرانی، باران کوثری و هادی حجازی‌فر، که جنجالی‌ترین فیلم جشنواره فجر سال ۹۹ بود، در اکران پارسال چندان موفق نبود و مخاطبانش به ۴۰۰ هزار نفر نرسید. "درخت گردو"، "خورشید"، "خون شد" و "عنکبوت" دیگر فیلم‌های شاخص اکران ۱۴۰۰ بودند که در گیشه به توفیق چندانی نرسیدند. در آن زمان همه‌گیری کرونا و اعمال محدودیت ۵۰ درصدی برای سالن‌های سینما متهم شماره یک بود. اما در اکران نوروز امسال دیگر چنین محدودیت‌هایی در کار نبود و با این حال استقبال از فیلم‌ها حتی کاهش یافت.

پیامدهای شکست

در اولین واکنش به فروش پایین فیلم‌ها در روزهای ابتدایی سال اعلام شد اکران عید فطر فقط با دو فیلم شکل می‌گیرد که یکی از آنها "لامینور" است، احتمالا به این منظور که فیلم‌های اکران نوروز بیشتر روی پرده بمانند و بعد از پایان ماه رمضان مخاطب بیشتری جذب کنند. از طرف دیگر به نظر می‌رسد استقبال سرد تماشاگران باعث شده صاحبان آثار جدید که متقاضیان بالقوه اکران عید فطر بودند، در شرایط فعلی نمی‌خواهند خطر شکست را بپذیرند و به امید بهبود شرایط با گذشت زمان می‌مانند.

اما وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت سیزدهم، که در ماه‌های ابتدایی روی کار آمدن مدیران جدید با حاشیه‌های جشنواره فیلم فجر و سپس اعتراض داریوش مهرجویی روبه‌رو شده و توانایی‌اش در مدیریت سینما زیر سوال رفته بود، حالا با چالش جدیدی مواجه شده است. فروش فیلم‌ها معمولا برای مدیران سینمایی جنبه حیثیتی دارد و در صورت بهبود آمار، آنها آن را به عنوان سند موفقیت سیاست‌های خود اعلام می‌کنند.

به همین دلیل سازمان سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی هفته گذشته اعلام کرد شورای جدیدی به نام "شورای راهبردی اکران" تشکیل جلسه می‌دهد که علاوه بر رئیس این سازمان و معاون نظارتش، فعالان صنفی سینما از مدیرعامل خانه سینما تا روسای صنف‌های مهم مانند تهیه‌کنندگان، پخش‌کنندگان، سینماداران و کارگردانان در آن عضویت دارند.

به نظر می‌رسد تشکیل این شورا می‌تواند به معنای تضعیف "شورای صنفی نمایش" باشد که طی دو دهه گذشته زیر نظر خانه سینما بر وضعیت اکران و قراردادهای پخش‌کننده‌ها و سینمادارها نظارت دارد و معمولا ترکیب و سیاست‌های اکران سالانه را در جلسات مرتب هفتگی تعیین می‌کند.

البته علی سرتیپی، رئیس کانون پخش کنندگان سینمای ایران، بعد از شرکت در جلسه شورای راهبردی اکران گفته که تشکیل این شورای جدید به معنای پایان کار شورای صنفی نمایش نیست و عملکرد شورای راهبردی در "حوزه بحث‌های کلان" است و شورای صنفی نمایش بیشتر به "مسائل روزمره" می‌پردازد. اما با توجه به پایان دوره شورای صنفی نمایش در پایان هر سال و در نظر گرفتن این نکته که اعضای جدید امسال آن معرفی نشده‌اند، شاید هدف مدیران سینمایی وزارت ارشاد تسلط بیشتر بر اکران از طریق شورای جدید باشد.

این در حالی‌ست که این وزارتخانه -که در دهه ۶۰ ترکیب اکران را مشخص می‌کرد- از حدود دو دهه پیش اختیار اکران فیلم‌ها را از راه خانه سینما به صنف‌ها واگذار کرد و حضور نماینده سازمان سینمایی در جلسات شورا حالت غیر رسمی داشت. اما شاید محمد خزاعی، رئیس سازمان سینمایی، و همکارانش به بهانه وضعیت نامطلوب گیشه، شیوه مدیریت و تصمیم‌گیری برای اکران را به دوران دهه ۱۳۶۰ بازگردانند.

سیاستگذاری برای نمایش فیلم‌های سینمایی چه در اختیار صنف‌ها بماند و چه به دولت بازگردد، چشم‌انداز روشنی برای بازگشت رونق به گیشه سینمای ایران وجود ندارد. علاوه بر همه‌گیری کرونا و تشدید سانسور و دل‌زدگی تماشاگران از فیلم‌های جدی، سینما در دو سال اخیر با رقیب جدیدی به نام شبکه نمایش خانگی و پلتفرم‌های وی‌اودی مواجه شده که از یک طرف تماشای محصولات‌شان جایگزین عادت سینما رفتن مردم شده و از طرف دیگر اختیارش در دست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیست و صداوسیما بر آن نظارت و مدیریت دارد.